VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
______________

HOÀNG THỊ HƯỜNG

PHAN KHÔI
VỚI QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC
VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM

HÀ NỘI, năm 2018


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI
______________

HOÀNG THỊ HƯỜNG

PHAN KHÔI
VỚI QUÁ TRÌNH HIỆN ĐẠI HÓA VĂN HỌC
VIỆT NAM NỬA ĐẦU THẾ KỶ XX
Ngành: VĂN HỌC VIỆT NAM
Mã số : 9220121

LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM


1.2 Phan Khôi trong các bài nghiên c ứu, đánh giá ..................................................... 14
* Chương 2: PHAN KHÔI - TỪ KHÁT VỌNG CANH TÂN XÃ HỘI ĐẾN
HOẠT ĐỘNG VĂN HÓA, VĂN HỌC .......................................................................... 35
2.1. Hiện đại hóa và sự xuất hiện mẫu hình trí thức duy tân ...................................... 35
2.2. Những vấn đề cơ bản trong canh tân tư tưởng, xã hội, văn hóa của Phan Khôi......... 49
2.3. Hoạt động văn hóa, văn chương c ủa Phan Khôi ................................................. 57
* Chương 3: PHAN KHÔI VÀ VIỆC CANH TÂN THƠ VIỆT.............................. 75
3.1. Những thi thoại của Phan Khôi – thẩm định và thẩm định mới về thơ ............. 75
3.2. Tuyên ngôn về thơ mới của Phan Khôi ................................................................. 89
3.3. Những hiệu ứng từ quan niệm mới về thơ của Phan Khôi ................................. 94
* Chương 4: VĂN XUÔI TỰ SỰ PHAN KHÔI GIỮA CÁC HÌNH THỨC TỰ
SỰ VIỆT NAM NHỮNG NĂM ĐẦU THẾ KỶ XX ................................................. 105
4.1. Tả thực trong văn xuôi tự sự của Phan Khôi....................................................... 105
4.2. Xu hướng luận đề trong văn xuôi tự sự của Phan Khôi..................................... 116
4.3. Trạng thái lưỡng lự trong văn xuôi tự sự của Phan Khôi .................................. 123
* KẾT LUẬN ...................................................................................................................... 147
* DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ
* TÀI LIỆU THAM KHẢO


MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
1.1. Trong cảnh quan đời sống văn hóa, xã hội Việt Nam nửa đầu thế kỷ
XX – thời kỳ xảy ra “cuộc biến thiên vĩ đại”, trước nguy cơ bị phương Tây
đồng hóa, văn hóa phương Đông buộc phải thích ứng bằng những lựa chọn
khác nhau, Phan Khôi (1887-1959) là một trong những người tiên phong và
quyết liệt chọn hướng đi canh tân. Qua gần chục tờ báo cộng tác hoặc làm chủ
bút, với hàng trăm bài nghị luận, bút chiến sắc sảo, Phan Khôi đã khẳng định
vị trí bậc thầy trong thể báo chí chính luận về xã hội, văn hóa, văn nghệ - tạo
tiền đề cho cuộc cách tân, hiện đại hóa của văn hóa và văn học Việt Nam.

chuyển bất thường, và ở đó nhiều giá trị truyền thống buộc phải bị phán xét,
thậm chí chối bỏ trong khi nhiều giá trị ngoại lai khác được thừa nhận, cổ súy
du nhập vào đời sống tinh thần dân tộc. Trạng thái phức tạp này được hiện
hữu trong nhiều trường hợp mà Phan Khôi là đại diện tiêu biểu.
Vì vậy, khảo sát, tìm hiểu Phan Khôi với quá trình hiện đại hóa văn học
Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX là một công việc cần thiết để đánh giá đúng vị
trí, vai trò của Phan Khôi trong lịch sử văn học dân tộc; đồng thời cung cấp
một cách nhìn khách quan, toàn diện hơn về một hiện tượng văn hóa – văn
học Việt Nam, để Phan Khôi không còn là “người xa lạ”.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục đích nghiên cứu:
Khảo sát, phân tích những hoạt động văn học, bao gồm cả báo chí trên
toàn bộ cuộc đời cầm bút của Phan Khôi để hiểu đúng vị trí văn học sử và
đóng góp của ông đối với quá trình hiện đại hóa văn học Việt Nam ở nửa đầu
thế kỷ XX.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Khảo sát, phân tích tác phẩm (báo chí, văn xuôi tự sự, thơ, những dịch

2


phẩm...) của Phan Khôi từ cái nhìn đồng đại và lịch đại.
- Phân tích, biện luận ý nghĩa lịch sử của các tác phẩm đó với tư cách một
bộ phận trong tổng thể hoạt động văn hóa – xã hội của Phan Khôi, từ đó đánh
giá đóng góp của ông đối với quá trình hiện đại hóa văn học Viêt Nam những
năm nửa đầu thế kỷ XX.
3. Đối tượng nghiên cứu và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Luận án chú trọng nghiên cứu các lĩnh vực hoạt động tư tưởng, văn học
và báo chí của Phan Khôi (về báo chí tập trung vào các bài viết mang tính

được soi sáng từ quan niệm về sự thay đổi hệ hình.
Thêm nữa, biểu hiện của biến động hệ hình đó lại là hệ quả của nhiều tác
nhân chi phối, như quyền lực chính trị, truyền thống chung, trải nghiệm cá
nhân,... Điều này cho thấy các hoạt động văn hóa nói chung, văn chương nói
riêng của Phan Khôi cũng phải được nhìn nhận, diễn giải như một hoạt động
diễn ngôn trong thời kỳ thực dân của Việt Nam: hiện đại hóa trên nền tảng
của văn hóa Đông Á ngót nghìn năm, và từ toàn bộ tri thức cùng hệ quan
niệm của cá nhân Phan Khôi. Và bản thân Phan Khôi cũng cần được xem là
hệ quả của một kiến tạo xã hội (socical construction), được hình thành trong
sự tương tác giữa bản ngã (sefl) và kẻ khác (other) [163, tr 47].
Bối cảnh diễn ngôn này cũng sẽ là cơ sở để luận án nhìn nhận các hình
thức viết của Phan Khôi theo thi pháp học, gồm thi pháp lịch sử hoặc thi pháp
thể loại và lý thuyết tự sự học.
Bên cạnh đó, việc coi những chuyển đổi đầu thế kỷ XX là một thay đổi hệ
hình cũng đòi hỏi đề tài phải được tiếp cận từ văn hóa học, cụ thể là nhìn nhận
sự nghiệp cầm bút của Phan Khôi nói chung và các vấn đề liên quan đến sáng
tác văn chương ở Phan Khôi nói riêng trong mối liên hệ với các thành tố văn
hóa khác. Đây là hướng tiếp cận được sử dụng xuyên suốt trong quá trình
triển khai luận án.

4


4.2. Phương pháp nghiên cứu: Việc xác lập hướng tiếp cận các hoạt động
văn chương của Phan Khôi như trên sẽ quy định những phương pháp chính để
giải quyết đề tài: phương pháp văn học sử, phương pháp loại hình và phương
pháp liên ngành.
- Phương pháp văn học sử: Luận án sẽ đặt các hoạt động văn học và báo
chí của Phan Khôi trong tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam nửa đầu thế
kỷ XX, đồng thời phân tích tác động của bối cảnh lịch sử, văn hóa – xã hội

- Luận án góp phần đánh giá đầy đủ hơn con đường hiện đại hóa văn
chương dân tộc, bổ sung thêm một tiếng nói vào việc tìm hiểu tính quy luật và
tính cụ thể của lịch sử phát triển một giai đoạn.
- Vận dụng một số gợi dẫn của lý thuyết hệ hình, quan niệm diễn ngôn khi
tìm hiểu tác phẩm Phan Khôi trong bối cảnh hiện đại hóa Việt Nam nửa đầu
thế kỷ XX, luận án sẽ là một khẳng định tính tích cực cho việc dẫn nhập các
lý thuyết này vào thực tiễn văn học sử Việt Nam, đồng thời cũng có thể có
những đề xuất hoặc điều chỉnh nhất định với bộ khung của các lý thuyết đó.
6.2. Ý nghĩa thực tiễn
- Các kết quả của luận án sẽ góp phần minh định lại một số nhận xét, đánh
giá hoặc chưa đúng, hoặc quá khe khắt về Phan Khôi. Kết quả nghiên cứu sẽ
là nguồn tham khảo cho việc “phục chế” những trường hợp tác giả bị lãng
quên khác của văn học Việt Nam.
- Hiện đại hóa là một bài học đặc biệt đối với sự phát triển dân tộc nói
chung, chính vì vậy, đây cũng sẽ là một tham khảo cho hoàn cảnh toàn cầu
hóa hiện tại của Việt Nam.
7. Cơ cấu của luận án
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của
luận án được triển khai thành bốn chương:
Chương 1: Tổng quan tình hình nghiên cứu

6


Chương 2: Phan Khôi - từ khát vọng canh tân xã hội đến hoạt động văn
hóa, văn học
Chương 3: Phan Khôi và việc canh tân thơ Việt
Chương 4: Văn xuôi tự sự của Phan Khôi giữa các hình thức tự sự Việt
Nam những năm đầu thế kỷ XX
Về nguyên tắc, việc định vị Phan Khôi trong tiến trình hiện đại hóa văn

đó, do những quan điểm sau này về văn nghệ (trong thời kỳ Nhân văn giai
phẩm, 1955-1956), Phan Khôi bị cách ly và không được quyền công bố bài
viết thì không chỉ Phan Khôi ra đi hết sức lặng lẽ (1959) mà phần lớn di sản
của ông bị lãng quên trong đời sống văn nghệ, đặc biệt là ở miền Bắc.
Ở thời điểm này, nhìn lại, có thể thấy những ấn phẩm của Phan Khôi
được xuất bản trong khoảng thời gian ông còn sống gồm:
- Năm 1936, tác phẩm Chương Dân thi thoại do Phan Khôi thực hiện,
trích in những bài nói chuyện về thơ của ông trong Nam âm thi thoại đã đăng
trên các báo Nam Phong tạp chí, Đông Pháp thời báo, Thần chung, Phụ nữ
tân văn, Trung lập báo từ năm 1918–1931. Năm 1996, Nhà xuất bản Đà Nẵng
đã in lại cuốn sách này.

8


- Năm 1939 Nhà xuất bản Tân Dân (Hà Nội) đã cho ra mắt tiểu thuyết
xã hội Trở vỏ lửa ra.
- Năm 1950, hầu hết các bài nghiên cứu về tiếng Việt của Phan Khôi
trong thời gian ông làm việc ở Ban Ngôn ngữ văn tự của Hội Văn hóa Việt
Nam được tập hợp in thành sách với nhan đề là Tìm tòi trong tiếng Việt. Sau
đó Phan Khôi đã sửa đổi, bổ sung thêm một số nội dung vào cuốn Tìm tòi
trong tiếng Việt và đổi tên thành Việt ngữ nghiên cứu (được nhà xuất bản
Văn nghệ in và phát hành vào năm 1955). Đến năm 1977, tác phẩm này được
nhà xuất bản Đà Nẵng in lại. Trong lần tái bản này, giáo sư Hoàng Tuệ đã
nhận xét, đánh giá cao công trình nghiên cứu về ngôn ngữ này của Phan Khôi
và đề nghị “cần đưa vào tủ sách của các nhà nghiên cứu ngôn ngữ học hiện
nay, đặc biệt các sinh viên đại học khoa Ngữ văn” [71, tr 13]. Đây có thể coi
như một thăm dò cho việc phục chế di sản Phan Khôi sau này.
- Năm 1956, Nhà xuất bản Văn nghệ, Hà Nội xuất bản tác phẩm dịch
của Phan Khôi Tuyển tập tạp văn Lỗ Tấn; Thi thiên, Châm ngôn, Nhã ca

thực sự bắt đầu. Đó là bộ sách gồm 10 cuốn, sưu tập các tác phẩm báo chí của
Phan Khôi từ năm 1928 đến 1942 theo năm công bố, cụ thể như sau:
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1928, được Nhà xuất bản Đà Nẵng ấn
hành, năm 2003, gồm 450 trang tập hợp những bài Phan Khôi đăng trên Đông
Pháp thời báo ở Sài Gòn, thường ký bút danh C.D. (viết tắt tên hiệu Chương
Dân của ông), đôi khi là K., Kh., trong mục Câu chuyện hằng ngày, Phan
Khôi và Diệp Văn Kỳ ký chung bút danh Tân Việt, T.V.
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1929, cũng được ấn hành bởi Nhà
xuất bản Đà Nẵng năm 2005 với 800 trang sưu tầm những bài Phan Khôi cho
đăng trên các nhật báo Thần chung, Trung lập và tuần báo Phụ nữ tân văn ở
Sài Gòn trong năm 1929.
- Phan Khôi tác phẩm đăng báo 1930 (Nhà xuất bản Đà Nẵng, năm
2006), gồm 1010 trang tập trung các bài viết của ngòi bút Phan Khôi trong

10


Luận án đủ ở file: Luận án full