ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & QUẢN TRỊ KINH DOANH

NGUYỄN THỊ HUYỀN TRANG

PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
TRÊN CƠ SỞ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN
VỊNH HẠ LONG

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ
CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ KINH TẾ

THÁI NGUYÊN - 2015

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu - ĐHTN

http://www.lrc-tnu.edu.vn/


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ & QUẢN TRỊ KINH DOANH

NGUYỄN THỊ HUYỀN TRANG

PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
TRÊN CƠ SỞ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN
VỊNH HẠ LONG
Chuyên ngành: Quản lý kinh tế
Mã số: 60.34.04.10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

dẫn, giúp đỡ tác giả trong quá trình thực hiện luận văn.
Xin chân thành cảm ơn các đồng chí trong Ban lãnh đạo, cùng các anh,
các chị và bạn bè đang công tác tại Ban Quản lý Vịnh Hạ Long đã giúp đỡ và
tạo điều kiện cho tac gia trong vi ệc thu thập số liệu để hoàn thiện bản luận
văn này.
Xin trân trọng cảm ơn!
Quảng Ninh, tháng 8 năm 2015
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Huyền Trang


3

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ............................................................................................. i
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................. ii
MỤC LỤC ....................................................................................................... iii
DANH MỤC NHỮNG TỪ VIẾT TẮT ........................................................ vi
DANH MỤC BẢNG ...................................................................................... vii
DANH MỤC HÌNH ......................................................................................
viii

MỞ

ĐẦU

.......................................................................................................... 1
1. Tính cấp thiết của đề tài ............................................................................ 1
2. Mục tiêu nghiên cứu.................................................................................. 2

kinh tế - xã hội......................................................................................... 43
2.3.4. Chỉ tiêu về hiện trạng phát triển du lịch Quảng Ninh ................... 43
2.3.5. Chỉ tiêu phản ánh tác động của du lịch đến môi trường ............... 44
Chương 3. HIỆN TRẠNG PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
TRÊN CƠ SỞ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN VỊNH HẠ
LONG46
3.1. Khái quát tiềm năng phát triển du lịch Vịnh Hạ Long......................... 46
3.1.1. Vị trí địa lý .................................................................................... 46
3.1.2. Giá trị du lịch ................................................................................ 46
3.1.3. Vị thế và tiềm năng phát triển du lịch ........................................... 52
3.1.4. Phân tích SWOT đối với phát triển du lịch Vịnh Hạ Long .......... 54
3.2. Hiện trạng phát triển du lịch Vịnh Hạ Long ........................................ 56
3.2.1. Hiện trạng thị trường khách du lịch .............................................. 57
3.2.2. Doanh thu từ du lịch...................................................................... 62
3.2.3. Hiện trạng hạ tầng, vật chất kỹ thuật phát triển du lịch, dịch vụ .. 63
3.3. Tác động của du lịch tới môi trường tại Vịnh Hạ Long ...................... 71
3.3.1. Những tác động của hoạt động du lịch tới môi trường tự nhiên
Vịnh Hạ Long.......................................................................................... 71
3.3.2. Hiện trạng môi trường tự nhiên Vịnh Hạ Long ............................ 74
3.4. Đánh giá chung về phát triển du lịch bền vững tại Vịnh Hạ Long trên
cơ sở bảo vệ môi trường tự nhiên ............................................................... 79


5

3.4.1. Những kết quả đạt được ................................................................ 79
3.4.2. Những tồn tại, hạn chế và nguyên nhân........................................ 80
Chương 4. CÁC GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH BỀN VỮNG
TRÊN CƠ SỞ BẢO VỆ MÔI TRƯỜNG TỰ NHIÊN VỊNH
HẠ LONG ..................................................................................... 83


vii
DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.2: Các chỉ tiêu đặc thù của điểm du lịch............................................. 44
Bảng 3.1: Số lượng khách du lịch tham quan Vịnh Hạ Long so với tỉnh
Quảng Ninh ........................................................................... . 58
Bảng 3.2: Khách du lịch Vịnh Hạ Long.......................................................... 59
Bảng 3.3: Doanh thu du lịch Vịnh Hạ Long ................................................... 62
Bảng 3.4: Cơ sở lưu tru tại Vịnh Hạ Long giai đoạn từ 2011 - 2014 ............. 67
Bảng 3.5: Cơ sở lưu tru du lịch trên các địa bàn của tỉnh năm 2014 .............. 68
Bảng 3.6: Thống kê diện tích mất Rừng Ngập Mặn tại một số khu vực ........ 75


viii
DANH MỤC HÌNH, SƠ ĐỒ
HÌNH
Hình 1.1. Quan niệm về phát triển du lịch bền vững ........................................ 5
Hình 1.2. Tác động của môi trường đến du lịch ............................................. 14
Hình 1.3. Tác động tiêu cực của du lịch đến môi trường................................ 16
Hình 1.4. Cơ chế suy thoái của môi trường tự nhiên ...................................... 26
Hình 2.1. Mô hình ma trận SWOT.................................................................. 41
Hình 3.1. Số lượng tàu tham quan du lịch tại Hạ Long từ năm 2010-2014 ... 66
SƠ ĐỒ
Sơ đồ 3.1. Ban Quản lý Vịnh Hạ Long .......................................................... 90


1

MỞ ĐẦU


tốt nghiệp của mình.
2. Mục tiêu nghiên cứu
2.1. Mục tiêu chính
Mục tiêu nghiên cứu của đề tài là thông qua việc đánh giá thực trạng
phát triển du lịch bền vững gắn với bảo vệ môi trường tự nhiên tại Vịnh Hạ
Long, đề tài sẽ đề xuất một số giải pháp nhằm phát triển du lịch bền vững trên
cơ sở bảo vệ môi trường tự nhiên Vịnh Hạ Long.
2.2. Mục tiêu cụ thể
Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về phát triển du lịch bền vững
trên cơ sở bảo vệ môi trường tự nhiên điểm du lịch.
Phân tích, đánh giá thực trạng hoạt động du lịch và sự tác động của
hoạt động du lịch đến môi trường tự nhiên Vịnh Hạ Long trong những
năm qua.
Đề xuất giải pháp nhằm phát triển du lịch bền vững trên cơ sở bảo vệ
môi trường tự nhiên Vịnh Hạ Long.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1 Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của Luận văn là sự phát triển du lịch Vịnh Hạ
Long gắn với công tác bảo vệ môi trường tự nhiên.
3.2 Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi về không gian: Không gian nghiên cứu tác giả lựa chọn là
Vịnh Hạ Long.
- Phạm vi về thời gian: Nghiên cứu về tình hình hiện tại, các số liệu
được sử dụng chủ yếu được thống kê từ 2010 - 2014.


3

- Phạm vi về nội dung nghiên cứu: Nội dung nghiên cứu của luận
văn là về thực trạng phát triển du lịch tại VỊnh Hạ Long gắn liền với bảo

1.1.1. Khái niệm phát triển bền vững và du lịch bền vững
1.1.1.1. Khái niệm phát triển bền vững
Thuật ngữ "phát triển bền vững" xuất hiện lần đầu tiên vào năm 1980
trong ấn phẩm Chiến lược bảo tồn Thế giới (công bố bởi Hiệp hội Bảo tồn
Thiên nhiên và Tài nguyên Thiên nhiên Quốc tế - IUCN) với nội dung rất đơn
giản: “Sự phát triển của nhân loại không thể chỉ chú trọng tới phát triển kinh
tế mà còn phải tôn trọng những nhu cầu tất yếu của xã hội và sự tác động đến
môi trường sinh thái học”.
Khái niệm này được phổ biến rộng rãi vào năm 1987 nhờ Báo cáo
Brundtland, còn gọi là “Báo cáo Tương lai chung của chúng ta” của Ủy ban
Môi trường và Phát triển Thế giới - WCED (nay là Ủy ban Brundtland). Báo
cáo này ghi rõ: Phát triển bền vững là “sự phát triển có thể đáp ứng được
những nhu cầu hiện tại mà không ảnh hưởng, tổn hại đến những khả năng
đáp ứng nhu cầu của các thế hệ tương lai...”. Nói cách khác, phát triển bền
vững phải bảo đảm có sự phát triển kinh tế hiệu quả, xã hội công bằng và môi
trường được bảo vệ, gìn giữ. Để đạt được điều này, tất cả các thành phần kinh
tế - xã hội, nhà cầm quyền, các tổ chức xã hội... phải bắt tay nhau thực hiện
nhằm mục đích dung hòa 3 lĩnh vực chính: kinh tế - xã hội - môi trường.
Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB): “Phát triển bền vững là
một loại hình phát triển mới, lồng ghép quá trình sản xuất với bảo tồn tài
nguyên và nâng cao chất lượng môi trường. Phát triển bền vững cần phải đáp
ứng các nhu cầu của thế hệ hiện tại mà không phương hại đến khả năng của
chúng ta đáp ứng các nhu cầu của thế hệ trong tương lai”.


5

Tại hội nghị về Môi trường toàn cầu RIO - 92 và RIO - 92+5, quan
niệm về phát triển bền vững được các nhà khoa học bổ sung, theo đó: “Phát
triển bền vững được hình thành trong sự hoà nhập, xen cài và thoả hiệp của 3

người quan tâm trong những năm gần đây . Vào thời điểm đó , Hội đồng Du
lịch và Lữ hành Quốc tế (WTTC) cho rằng: “Du lịch bền vững là việc đáp
ứng các nhu cầu hiện tại của du khách và vùng du lịch mà vẫn đảm bảo
những khả năng đáp ứng nhu cầu cho các thế hệ du lịch tương lai”. Khái
niệm này chỉ ra rằng một hoạt động du lịch ở hiện tại không được xâm phạm
đến lợi ích của thế hệ tương lai và phải luôn tôn trọng đảm bảo duy trì hoạt
động ấy một cách liên tục và lâu dài.
Dưới góc độ về kinh tế mà sự quan tâm chủ yếu đối với sự phát triển du
lịch là lợi nhuận thì: “Du lịch bền vững là quá trình hoạt động du lịch mà ở
đó có thể duy trì được sự phát triển trong một thời gian, giai đoạn không xác
định”. Tuy nhiên quan niệm này chịu rất nhiều sự chỉ trích, phê phán của các
nhà khoa học, đặc biệt là các nhà nghiên cứu về môi trường và tài nguyên.
Đa số cho rằng du lịch bền vững được hiểu là: “Hoạt động khai thác
môi trường tự nhiên và văn hoá nhằm thoả mãn các nhu cầu đa dạng của
khách du lịch, có quan tâm đến các lợi ích kinh tế dài hạn, đồng thời tiếp tục
duy trì các khoản đóng góp cho công tác bảo vệ môi trường và góp phần
nâng cao mức sống của cộng đồng địa phương”.
Theo định nghĩa của Tổ chức Du lịch Thế giới (WTO) đưa ra tại Hội
nghị về Môi Trường và Phát triển của Liên Hiệp Quốc tại Rio de Janeiro năm


7

1992 thì: “Du lịch bền vững là việc phát triển các hoạt động du lịch nhằm đáp
ứng các nhu cầu hiện tại của khách du lịch và người dân bản địa trong khi
vẫn quan tâm đến việc bảo tồn và tôn tạo các tài nguyên cho việc phát triển
hoạt động du lịch trong tương lai. Du lịch bền vững sẽ có kế hoạch quản lý
các nguồn tài nguyên nhằm thoả mãn các nhu cầu về kinh tế, xã hội, thẩm mỹ
của con người trong khi đó vẫn duy trì được sự toàn vẹn về văn hoá, đa dạng
sinh học, sự phát triển của các hệ sinh thái và các hệ thống hỗ trợ cho cuộc

Du lịch bền vững có 3 hợp phần chính, đôi khi được ví như “ba chân”
(International Ecotourism Society, 2004):
1. Thân thiện môi trường, du lịch bền vững có tác động thấp đến nguồn
lợi tự nhiên và khu bảo tồn biển nói riêng. Nó giảm thiểu các tác động đến
môi trường (động thực vật, các sinh cảnh sống, nguồn lợi sống, sử dụng năng
lượng và ô nhiễm …) và cố gắng có lợi cho môi trường.
2. Gần gũi về xã hội và văn hoá, Nó không gây hại đến các cấu trúc xã
hội hoặc văn hoá của cộng đồng nơi mà chúng được thực hiện. Thay vào đó,
nó lại tôn trọng văn hoá và truyền thống địa phương, khuyến khích các bên
liên quan (các cá nhân, cộng đồng, nhà điều hành tour, và quản lý chính
quyền) trong tất cả các giai đoạn của việc lập kế hoạch, phát triển và giám sát,
giáo dục các bên liên quan về vai trò của họ.
3. Có kinh tế, nó đóng góp về mặt kinh tế cho cộng đồng và tạo ra
những thu nhập công bằng và ổn định cho cộng đồng địa phương cũng như
càng nhiều bên liên quan khác càng tốt. Nó mang lợi ích cho người chủ, cho
nhân viên và cả người xung quanh. Nó không bắt đầu một cách đơn giản để
sau đó sụp đổ nhanh do các hoạt động kinh doanh nghèo nàn.
Một đơn vị kinh doanh du lịch mà có đủ 3 tiêu chí trên thì “sẽ kinh
doanh tốt nhờ làm tốt”. Điều này có nghĩa là việc thực hiện kinh doanh du
lịch trong nhiều cách có thể không phá huỷ các nguồn lợi tự nhiên, văn hoá và
kinh tế, nhưng cũng khuyến khích đánh giá cao những nguồn lợi mà du lịch
phụ thuộc vào. Việc kinh doanh mà được thực hiện dựa trên 3 tiêu chí này có


9

thể tăng cường việc bảo tồn nguồn lợi tự nhiên, đánh giá cao giá trị văn hoá
và mang lợi tức đến cho cộng đồng và có thể cũng sẽ thu lợi tức.
Luận văn sử dụng khái niệm du lịch bên vững tại Hội nghị Bộ trưởng
Du lịch các nước Đông Á - Thái Bình Dương tổ chức ở Huế, Việt Nam.

có sự thay đổi về các quy tắc xã hội, các điều kiện đảm bảo môi trường sinh
thái và sự phát triển của khoa học công nghệ. Mặc dù vậy phương pháp tiếp
cận đảm bảo cho sự phát triển DLBV phải dựa vào sự cân bằng tài nguyên
môi trường với một quy hoạch thống nhất.
Mặc dù còn những quan điểm chưa thực sự thống nhất về khái niệm
phát triển du lịch bền vững, tuy nhiên cho đến nay, đa số ý kiến các
chuyên gia trong lĩnh vực du lịch và các lĩnh vực có liên quan khác ở Việt
Nam đều cho rằng: “Phát triển du lịch bền vững là hoạt động khai thác có
quản lý các giá trị tự nhiên và nhân văn nhằm thoả mãn các nhu cầu đa dạng
của khách du lịch, có quan tâm đến lợi ích kinh tế dài hạn trong khi vẫn bảo
đảm sự đóng góp cho bảo tồn và tôn tạo các nguồn tài nguyên, duy trì được
sự toàn vẹn về văn hoá để phát triển hoạt động du lịch trong tương lai;
cho công tác bảo vệ môi trường và góp phần nâng cao mức sống của cộng
đồng địa phương”.
Theo Điều 5, luật Du lịch Việt Nam:
“Phát triển du lịch bền vững, theo quy hoạch, kế hoạch, đảm bảo hài
hòa giữa kinh tế - xã hội - môi trường, phát triển có trọng tâm, trọng điểm,
theo hướng phát triển du lịch - văn hóa, lịch sử, du lịch sinh thái, bảo tồn, tôn
tạo, phát huy giá trị của tài nguyên du lịch.
Đảm bảo chủ quyền quốc gia, quốc phòng, an ninh, trật tự và an toàn
xã hội.
Đảm bảo lợi ích quốc gia, lợi ích cộng đồng, lợi ích chính đáng và an
ninh, an toàn cho khách du lịch, quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức,
cá nhân kinh doanh du lịch.
Đảm bảo sự tham gia của các thành phần kinh tế, mọi tầng lớp dân cư
trong phát triển du lịch.


11


1.1.2.3. Các nguyên tắc đảm bảo phát triển du lịch bền vững
Một trong những đặc thù cơ bản của du lịch, sự phát triển của du lịch
rất phụ thuộc vào chất lượng của môi trường và các nguồn tài nguyên du lịch
(bao gồm cả tài nguyên du lịch tự nhiên và tài nguyên du lịch nhân văn).
Chính vì vậy, bên cạnh những nỗ lực chung của toàn xã hội, của các ngành
kinh tế khác, ngành du lịch trước hết phải có trách nhiệm với tài nguyên và
môi trường. Để thực hiện được mục tiêu đó, phát triển du lịch bền vững cần
tuân thủ các nguyên tắc, cụ thể sau:
Nguyên tắc 1: Khai thác và sử dụng nguồn lực (tài nguyên) một cách
bền vững,bào gồm tài nguyên thiên nhiên và tài nguyên nhân văn. Đó được
coi là nền tảng cơ bản nhất để duy trì phát triển du lịch lâu dài.
Nguyên tắc 2: Giảm thiểu tiêu thụ quá mức tài nguyên và giảm thiểu
chất thải. Thực hiện nguyên tắc này nhằm giảm chi phí khôi phục tài nguyên,
giảm chi phí cho việc xử lý ô nhiễm môi trường và nâng cao chất lượng dịch
vụ du lịch.
Nguyên tắc 3: Phát triển du lịch phải đặt trong quy hoạch phát triển
tổng thể kinh tế - xã hội.
Nguyên tắc 4: Duy trì tính đa dạng tự nhiên, đa dạng xã hội và đa dạng
văn hóa. Việc duy trì tính đa dạng sẽ tạo sức bật cho ngành du lịch giúp du
lịch phát triển một cách bền vững.
Nguyên tắc 5: Phát triển du lịch phải hỗ trợ kinh tế địa phương phát
triển. Du lịch được coi là một ngành tổng hợp vì vậy sự phát triển của du lịch
có liên quan mật thiết với các ngành kinh tế khác trong đó có cả kinh tế địa
phương. Do đó, muốn phát triển bền vững du lịch thì du lịch phải có vai trò
hỗ trợ, dẫn dắt kinh tế địa phương phát triển.
Nguyên tắc 6: Lôi kéo sự tham gia của cộng đồng địa phương. Sự tham
gia của cộng đồng địa phương không chỉ đem lại lợi nhuận cho cộng đồng mà


13

14

Môi trường được xem là yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến chất
lượng, tính hấp dẫn của các sản phẩm du lịch, qua đó ảnh hưởng đến khả năng
thu hút khách, đến sự tồn tại của hoạt động du lịch.

Hình 1.2. Tác động của môi trường đến du lịch
Như vậy có thể thấy trạng thái môi trường (chất lượng, điều kiện, sự
cố-tai biến) ở những mức độ và khía cạnh khác nhau sẽ có những ảnh hưởng
trực tiếp đến hoạt động phát triển du lịch.
1.1.3.2. Tác động của hoạt động du lịch tới môi trường tự nhiên
a) Tác động tích cực
(1) Tạo ra hiệu quả tốt đối với việc sử dụng hợp lý và bảo vệ tối ưu
tài nguyên và môi trường du lịch
Hoạt động du lịch tạo ra hiệu quả tốt đối với việc sử dụng hợp lý và bảo
vệ tối ưu các nguồn tài nguyên và môi trường du lịch góp phần tích cực vào
việc bảo tồn các vườn quốc gia, các khu bảo tồn tự nhiên, các khu rừng văn
hóa - lịch sử - môi trường, tu bổ, bảo vệ hệ thống đền đài lịch sử, kiến trúc mỹ
thuật. Tăng thêm mức độ đa dạng sinh học tại những điểm du lịch nhờ những
dự án có các công viên cảnh quan, khu nuôi chim thu hoặc bảo tồn đa dạng
sinh học thông qua nuôi trồng nhân tạo phục vụ du lịch.
(2) Gia tăng nhận thức đối với môi trường
Du lịch có khả năng làm tăng nhận thức của cộng đồng về môi trường
khi họ tiếp xúc gần gũi với thiên nhiên và môi trường. Sự tiếp xúc này khiến


15

du khách có thể nhận thức đầy đủ các giá trị của thiên nhiên và có những hành
vi và hoạt động có ý thức để bảo vệ môi trường.