BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
-----------------------

NGUYỄN THN HOÀNG VÂN

DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

HÀ NỘI - 2017


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
-----------------------

NGUYỄN THN HOÀNG VÂN

DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN VÀ XÃ HỘI LỚP 3
THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP

Chuyên ngành: Giáo dục học (tiểu học)
Mã số: 60 14 01 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Người hướng dẫn khoa học: TS. Lương Việt Thái

HÀ NỘI - 2017

tác giả rất mong nhận được sự góp ý của quý thầy giáo, cô giáo, các đồng
nghiệp và bạn bè.
Hà Nội, tháng 10 năm 2017
Tác giả luận văn

Nguyễn Thị Hoàng Vân


3

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN ....................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ............................................................................................................ ii
MỤC LỤC................................................................................................................. iii
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT...................................................................................v
DANH MỤC CÁC BẢNG........................................................................................ vi
DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ.................................................................................. vii MỞ
ĐẦU.....................................................................................................................1
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN TỰ
NHIÊN VÀ XÃ HỘI THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP .......................................6
1.1.Tổng
quan
nghiên
cứu
..............................................................................6

vấn

1.2.Cơ
sở

2.1.2. Nguyên tắc 2: Tăng tính hành dụng, tính thực tiễn, quan tâm tới những
vấn
đề mang tính xã hội của địa phương........................................................................................... 34


4

2.1.3. Nguyên tắc 3: Phù hợp chương trình, chuNn kiến thức, kĩ năng của các môn
học tích hợp, đảm bảo mối liên hệ giữa các bài học tích hợp .........................................
34

2.2. N ội dung Môn TN XH lớp 3 ...................................................................................................... 35
2.2.1. Đặc điểm về cấu trúc nội dung môn TN XH lớp 3................................................... 35


5

2.2.2. Phân tích yêu cầu HS cần đạt ở một số mạch nội dung/ chủ đề môn TN XH
lớp 3 và tìm hiểu các khả năng có thể tăng cường tích hợp trong dạy học các
mạch nội dung/ chủ đề này . ..........................................................................................................
37

2.3. Quy trình thiết kế nội dung tích hợp ......................................................................................
40

2.3.1 .Lựa chọn nội dung tích hợp............................................................................................... 41
2.3.2 .Xác định mục tiêu dạy học ................................................................................................ 41
2.3.3. Dự kiến thời lượng, thời điểm học ................................................................................. 42
2.3.4. ChuNn bị cho hoạt động dạy học ..................................................................................... 43
2.3.5 Thiết kế hoạt động học tập ..................................................................................................

78

3.8.1. Đánh giá kết quả trước thực nghiệm .............................................................................
78

3.8.2. Đánh giá kết quả sau thực nghiệm. ................................................................................ 80


6

3.8.3. Sơ bộ đánh giá hiệu quả của việc dạy học môn TN XH lớp 3 theo quan điểm
tích hợp ....................................................................................................................................................
92

KẾT LUẬN CHƯƠNG 3........................................................................................93
KẾT LUẬN - KHUYẾN NGHN .............................................................................94
TÀI LIỆU THAM KHẢO ......................................................................................97
PHỤ LỤC
...............................................................................................................100


7

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
STT

Ký hiệu

Nguyên nghĩa


6

HTDH

Hình thức dạy học

7

LTVC

Luyện từ và câu

8

MRVT

Mở rộng vốn từ

9

TN

Thực nghiệm

10

ĐC

Đối chứng



1

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Trong đổi mới giáo dục hiện nay, một định hướng quan trọng là phát triển
phNm chất, năng lực của học sinh; trong đó chú trọng tới phát triển năng lực vận
dụng kiến thức của HS vào thực tiễn cuộc sống. Dạy học tích hợp giúp HS phát
triển khả năng liên hệ, vận dụng kiến thức, kĩ năng từ các chủ đề, môn học, lĩnh vực
học tập khác nhau để giải quyết các vấn đề phức hợp, các vấn đề thực tiễn
cuộc sống; trong định hướng đổi mới giáo dục hiên nay cũng nhấn mạnh tăng
cường tích hợp ở tiểu học.
Từ những năm 1987, việc nghiên cứu xây dựng môn “Tìm hiểu Tự nhiên và
xã hội” theo quan điểm tích hợp đã được thực hiện và môn học này được thiết kế
để đưa vào dạy học ở trường cấp I từ lớp 1 đến lớp 5. Chương trình năm 2000 đã
được hoàn chỉnh thêm một bước, quan điểm tích hợp đã được thể hiện trong
chương trình, Sách giáo khoa và các hoạt động dạy học ở tiểu học. Bên cạnh thể
hiện trong thiết kế chương trình một số môn học thì quan điểm tích hợp cũng
được đề cập chung trong dạy học ở Tiểu học. Tuy nhiên khái niệm tích hợp vẫn còn
mới lạ với nhiều giáo viên. Do vậy kĩ năng vận dụng quan điểm tích hợp vào quá
trình dạy học của nhiều giáo viên còn chưa tốt.
Tích hợp là tư tưởng, là nguyên tắc, là quan điểm hiện đại trong giáo
dục. N ếu hiểu và vận dụng đúng quan điểm tích hợp vào quá trình dạy học thì
có thể đem lại những hiệu quả cụ thể đối với từng phân môn trong một thể thống
nhất của các môn học ở tiểu học
Tư tưởng tích hợp được bắt nguồn từ cơ sở khoa học và đời sống. Mọi tình
huống xảy ra trong cuộc sống bao giờ cũng là những tình huống tích hợp. Không
thể giải quyết một vấn đề và nhiệm vụ nào của lí luận và thực tiễn mà lại không sử
dụng kiến thức, kĩ năng của nhiều lĩnh vực khác nhau. Tích hợp trong nhà trường sẽ
giúp HS học tập và phát triển khả năng vận dụng sáng tạo kiến thức, kĩ năng và

vững chương trình lựa chọn những biện pháp dạy học phù hợp nhất để nâng cao
hiệu quả giảng dạy.
Chính vì vậy tôi đã đi sâu nghiên cứu đề tài: Dạy học môn Tự nhiên và Xã
hội lớp 3 theo quan điểm tích hợp.


2. Mục đích nghiên cứu
Đề xuất kĩ thuật dạy học tích hợp trong môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3.
3. Đối tượng nghiên cứu
- Quá trình dạy học môn Tự nhiên và Xã hội vận dụng quan điểm tích hợp.
4. Giả thuyết khoa học
N ếu xây dựng tiến trình dạy học một số nội dung (bài học) trong môn Tự
nhiên và xã hội lớp 3 theo quan điểm tích hợp thì có thể rèn luyện cho HS năng
lực vận dụng kiến thức để giải quyết vấn đề, qua đó góp phần nâng cao chất lượng
học tập.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu ở trên, chúng tôi đề ra các nhiệm vụ
nghiên cứu cụ thể như sau:
+ N ghiên cứu lí luận về dạy học tích hợp; về kĩ năng giải quyết vấn đề của
học sinh.
+ N ghiên cứu chương trình sách giáo khoa hiện hành, sách giáo viên và các
tài liệu tham khảo có liên quan đến một số nội dung kiến thức môn tự nhiên và
xã hội lớp 3 và phân tích những khả năng, cách thức thực hiện dạy học tích hợp
những nội dung kiến thức này.
+ Tìm hiểu thực tế dạy và học môn Tự nhiên và xã hội lớp 3 theo quan điểm
tích hợp.
+ Vận dụng quan điểm tích hợp thiết kế một số nội dung (bài học) trong môn
TN XH lớp 3 theo hướng phát huy tính tích cực, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến
thức để giải quyết vấn đề của học sinh.
+ Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo nội dung và tiến trình dạy học

- Vận dụng cơ sở lí luận của dạy học tích hợp để thiết kế được phương
án dạy học một số nội dung trong môn TN XH lớp 3.
9. Cấu trúc của luận văn
N goài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn
có ba chương:


Chương 1: Cơ sở lí luận và thực trạng dạy học môn Tự nhiên và Xã hội theo
quan điểm tích hợp.
Chương 2: Kĩ thuật thiết kế dạy học tích hợp môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.


CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG DẠY HỌC MÔN TỰ NHIÊN
VÀ XÃ HỘI THEO QUAN ĐIỂM TÍCH HỢP
1.1.Tổng quan nghiên cứu vấn đề:
N hững nghiên cứu về dạy học môn Tự nhiên và Xã hội chưa nhiều, chủ yếu
là những nghiên cứu đã được đúc kết và trình bày trong các giáo trình phương
pháp dạy học.
Trong cuốn Phương pháp dạy học các môn học ở lớp 3, tập 2 đã chỉ rõ một
số phương pháp và hình thức tổ chức dạy học môn Tự nhiên và Xã hội.
Trong cuốn Tài liệu bồi dưỡng giáo viên dạy các môn học lớp 3- Tập 2 cũng
đã chỉ ra phương pháp dạy học các nội dung cụ thể môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3
và hướng dẫn xây dựng kế hoạch bài học.
N gay từ những năm 1970 dạy học tích hợp đã được nhiều nhà nghiên cứu
lí luận dạy học quan tâm.N hững kết quả nghiên cứu đã được triển khai trong việc
xây dựng chuNn giáo dục, chương trình, SGK của nhiều nước.N hững nghiên cứu
gần đây cũng khẳng định việc dạy học tích hợp có tác dụng kích thích hứng thú
người học, đảm bảo chất lượng kiến thức môn học, phát triển năng lực chung
của người học và giúp quá trình học tập gắn liền với thực tiễn hơn. Với những

về việc dạy học môn Tự nhiên và Xã hội lớp 3 theo quan điểm tích hợp- một việc
làm theo chúng tôi là cần thiết, góp phần hiện thực hóa quan điểm tích hợp được
đề cập đến trong SGK, chương trình môn Tự nhiên và Xã hội các lớp 1,2,3 hiện nay.
1.2.Cơ sở lí luận

1.2.1. Dạy học tích hợp
1.2.1.1 Khái niệm tích hợp
Tích hợp (Tiếng Pháp, Tiếng Anh, tiếng Đức: Integration) có nguồn gốc từ
tiếng La tinh: Integration với nghĩa là xác lập cái chung, cái toàn thể, cái thống nhất
trên cơ sở những bộ phận riêng lẻ.
Theo từ điển Tiếng Anh -Anh (Oxford Advanced Learner’s Dictionary), từ
Intergrate có nghĩa là kết hợp những phần, những bộ phận với nhau trong một tổng
thể. N hững phần, những bộ phận này có thể khác nhau nhưng tích hợp với nhau.
Tích hợp là một khái niệm được sử dụng trong nhiều lĩnh vực. Trong lĩnh vực
khoa học giáo dục, khái niệm tích hợp dùng để chỉ một quan niệm giáo dục toàn
diện con người, chống lại hiện tượng làm cho con người phát triển thiếu hài hòa, cân
đối. Tích hợp còn có nghĩa là thành lập một loại hình nhà trường mới, bao gồm các
thuộc tính trội của các loại hình nhà trường vốn có. [34]


Trong dạy học các bộ môn, tích hợp được hiểu là sự kết hợp, tổ hợp các nội
dung từ các môn học, lĩnh vực học tập khác nhau thành một “môn học” mới hoặc
lồng ghép các nội dung cần thiết vào những nội dung vốn có của môn học, ví dụ:
lồng ghép nội dung giáo dục (GD) kĩ năng sống, GD môi trường, GD an toàn giao
thông trong các môn học Đạo đức, Tiếng Việt hay Tự nhiên và xã hội…

1.2.1.2. Khái niệm dạy học tích hợp
Khái niệm dạy học tích hợp được đưa ra dưới nhiều tiếp cận khác nhau.
Hội nghị phối hợp trong chương trình của UN ESCO, Paris 1972 có đưa ra
định nghĩa: Dạy học tích hợp các khoa học là một cách trình bày các khái niệm và

giúp các em thành công trong vai trò người chủ gia đình, người công dân, người lao
động tương lai.

1.2.1.3. Mục tiêu của dạy học theo quan điểm tích hợp
Quan điểm Dạy học tích hợp được xây dựng trên cơ sở những quan niệm
tích cực về quá trình học tập và quá trình dạy học, vì vậy quá trình Dạy học tích hợp
nhằm:
- Làm cho các kiến thức học tập trong nhà trường gắn liền với kinh nghiệm
sống của học sinh, được liên hệ với các tình huống trong thực tiễn. N hờ đó quá
trình học tập không bị cô lập với cuộc sống hằng ngày.
- Dạy học tích hợp giúp thiết lập mối liên hệ giữa các khái niệm đã học
trong cùng một môn học và giữa các môn học với nhau. Tránh những kiến thức, kĩ
năng, nội dung trùng lặp khi nghiên cứu từng môn học, đồng thời phát triển
những kĩ năng mà theo môn riêng rẽ không có được.
- Dạy học tích hợp giúp phát triển năng lực giải quyết vấn đề và làm cho việc
học tập trở nên có ý nghĩa hơn đối với HS .
* Ý nghĩa của dạy học tích hợp
- Mỗi tình huống xảy ra trong cuộc sống đểu có mối liên hệ nào đó với
những tình huống khác. Do vậy, để giải quyết được một vấn đề cụ thể nào đó trong
cuộc sống hàng ngày cũng đều cần phối hợp kiến thức, kĩ năng của các lĩnh vực
khác nhau.
- Sự phát triển của khoa học ngày càng nhanh, nhiều vấn để mới cần
phải đưa vào nhà trường như: giáo dục bảo vệ môi trường, giáo dục sức khỏe,
giáo dục an toàn giao thông, giáo dục kĩ năng sống..., nhưng quỹ thời gian có hạn,
không thể tăng số môn học. Tích hợp nội dung các bài học trong một môn học hoặc
tích hợp nội dung một số môn học với nhau là lựa chọn để thực hiện được nhiệm
vụ giáo dục nhiều mặt cho học sinh mà không gây quá tải.


- Dạy học tích hợp không nhất thiết phải đào tạo lại giáo viên, cũng không

a)Tích hợp trong nội bộ môn học (Intradisciplinary)


Trong nội bộ môn học, tích hợp là tổng hợp trong một đơn vị học, thậm chí
trong một tiết học hay trong một bài tập nhiều mảng kiến thức, kĩ năng liên
quan


đến nhau nhằm tăng cường hiệu quả giáo dục và tiết kiệm thời gian cho người
học. Có thể tích hợp theo chiều ngang hoặc theo chiều dọc.
- Tích hợp theo chiều ngang là tích hợp các mảng kiến thức, kĩ năng trong
môn học theo nguyên tắc đồng quy: Tích hợp các kiến thức, kĩ năng thuộc mạch,
phân môn này với mạch/ phân môn khác.
- Tích hợp theo chiều dọc là tích hợp một đơn vị kiến thức, kĩ năng mới với
những kiến thức, kĩ năng trước đó theo nguyên tắc đồng tâm. Cụ thể là: Kiến thức
của lớp trên, bậc học trên bao hàm kiến thức, kĩ năng của lớp dưới, cấp học dưới.
b). Tích hợp đa môn (Multidisciplinary)
Tích hợp đa môn học trong đó đề xuất những tình huống, những “đề tài” có
thể được nghiên cứu theo các quan điểm khác nhau (của những môn học
khác nhau). Theo quan điểm này, các môn học vẫn tiếp cận riêng rẽ và chỉ gặp
nhau ở một số thời điểm trong quá trình nghiên cứu các đề tài.
c). Tích hợp liên môn (Interdisciplinary)
Tích hợp liên môn là phương án, trong đó nhiều môn học liên quan được kết
lại thành một môn học mới với hệ thống những chủ đế nhất định xuyên suốt qua
nhiểu cấp lớp.
Trong chương trình hiện hành (và cả chương trình dự kiến) có khá nhiều
môn được xây dựng theo hình thức tích hợp liên môn và hiệu quả của hình thức
tích hợp này đã được khẳng định trong thực tế. Ví dụ:
+Các môn học Tìm hiểu tự nhiên và Tìm hiểu xã hội được thể hiện thành
môn học Tự nhiên - Xã hội ở tiểu học.

tính tương đối, không phủ nhận sự tích hợp trong nội bộ môn học [16], [24], [25],
Phương
Dạy học tích hợp
Dạy học một môn
[27]. diện
Hướng đến mục tiêu riêng

Mục tiêu

Hướng đến mục tiêu chung của một số nội của mỗi môn
học.
dung thuộc nhiều môn học khác nhau.
Phạm vi hẹp, thường tập
Phạm vi rộng, Ưu tiên các mục tiêu chung
trung vào việc hình thành
của nhiều môn học.
các kiến thức và kĩ năng,

Kế hoạch dạy Kết nối những tình huống có liên quan
học

thuộc nhiều lĩnh vực khác nhau

thái độ đặc thù của môn
Xuất phát từ một tình
huống có liên quan tới nội
dung của một môn học.