BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍMINH
---------------------------------------------

NGUYỄN THỊ LIÊM

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CÔNG TÁC DỰ
TOÁN NGÂN SÁCH TẠI CÁC DOANH NGHIỆP
THƯƠNG MẠI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍMINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

TP. HỒ CHÍMINH - NĂM 2018
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO


TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍMINH
----------------------------------

NGUYỄN THỊ LIÊM

CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CÔNG TÁC DỰ
TOÁN NGÂN SÁCH TẠI CÁC DOANH NGHIỆP
THƯƠNG MẠI Ở THÀNH PHỐ HỒ CHÍMINH
Chuyên ngành: kế toán
Mãsố: 8340301

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: TS. PHẠM CHÂU THÀNH


2. Mục tiêu nghiên cứu ............................................................................................ 2
3. Câu hỏi nghiên cứu .............................................................................................. 2
4. Đối tượng nghiên cứu: ......................................................................................... 2
5. Phương pháp nghiên cứu ..................................................................................... 3
6. Ý nghĩa nghiên cứu .............................................................................................. 3
7. Bố cục của luận văn ............................................................................................. 4
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN CÁC NGHIÊN CỨU TRƯỚC ............................ 5
1.1 Các nghiên cứu nước ngoài ............................................................................... 5
1.1 Các nghiên cứu trong nước .............................................................................. 7
1.3 Nhận xét vàkhe hổng nghiên cứu ................................................................... 11
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1 .................................................................................... 12
CHƯƠNG 2: CƠ SỞ LÝ THUYẾT ................................................................... 13
2.1 Cơ sở lýthuyết về dự toán ngân sách .............................................................. 13
2.1.1 Khái niệm dự toán ngân sách........................................................................ 13
2.1.2.1 Phân loại theo chức năng ........................................................................... 14
2.1.2.2 Phân loại theo thời gian ............................................................................. 14


2.1.2.3 Phân loại theo phuơng pháp lập ................................................................. 15
2.1.3 Vai trò, chức năng dự toán ngân sách ........................................................... 15
2.1.3.1 Vai tròdự toán ngân sách .......................................................................... 15
2.1.3.2 Chức năng dự toán ngân sách .................................................................... 16
2.1.4 Quy trình lập dự toán ngân sách ................................................................... 17
2.1.5 Các môhình dự toán ngân sách .................................................................... 19
2.1.5.1 Môhình ấn định thông tin từ trên xuống ................................................... 19
2.1.5.2 Môhình thông tin phản hồi ....................................................................... 20
2.1.5.3 Môhình thông tin từ dưới lên .................................................................... 21
2.2 Lýthuyết nền ................................................................................................... 23
2.2.1 Lýthuyết phong cách lãnh đạo ..................................................................... 23
2.2.2 Lýthuyết đại diện ......................................................................................... 25

lãnh đạo” ................................................................................................................ 49
4.2.1.2. Kiểm định hệ số tin cậy Cronbach’s alpha cho thang đo biến “Ứng dụng
công nghệ thông tin trong công tác kế toán” ......................................................... 50
4.2.1.3. Kiểm định hệ số tin cậy Cronbach’s alpha cho thang đo biến “Cơ cấu sở
hữu”........................................................................................................................ 51
4.2.1.4. Kiểm định hệ số tin cậy Cronbach’s alpha cho thang đo biến “Mức độ tham
gia dự toán ngân sách của người lao động” ........................................................... 51
4.2.1.5. Kiểm định hệ số tin cậy Cronbach’s alpha cho thang đo biến “Quy mô công
ty”........................................................................................................................... 52


4.2.1.6. Kiểm định hệ số tin cậy Cronbach’s alpha cho thang đo biến “Công tác dự
toán ngân sách tại các doanh nghiệp thương mại TP.HCM” ................................ 52
4.3 Phân tích nhân tố khám pháEFA .................................................................... 53
4.3.1. Phân tích khám pháEFA cho biến độc lập .................................................. 53
4.3.2. Phân tích khám pháEFA cho biến phụ thuộc “Công tác dự toán ngân sách
tại các doanh nghiệp thương mại TP.HCM” ......................................................... 56
4.4. Phân tích hồi quy ............................................................................................ 57
4.4.1. Kiểm định hệ số hồi quy .............................................................................. 57
4.4.2. Kiểm định mức độ phùhợp của môhì
nh. ................................................... 58
4.4.3. Kiểm định hiện tượng đa cộng tuyến........................................................... 59
4.4.4. Kiểm định về tính độc lập của phần dư ....................................................... 60
KẾT LUẬN CHƯƠNG 4 .................................................................................... 60
CHƯƠNG 5: KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ ..................................................... 62
5.1 Kết luận ............................................................................................................ 62
5.2 Kiến nghị.......................................................................................................... 63
5.2.1 Cơ cấu sở hữu ............................................................................................... 63
5.2.2 Phong cách lãnh đạo ..................................................................................... 63
5.2.3 Ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác kế toán ................................. 64

.....................................................................................................................................9
Hì
nh 1.3: Kết quả nghiên cứu của Trần Quang Hoàng (2016) .................................10
Sơ đồ 2.1: Môhình thông tin từ trên xuống .............................................................. 19
Sơ đồ 2.2: Môhình thông tin phản hồi ..................................................................... 21
Sơ đồ 2.3: Môhình thông tin từ dưới lên .................................................................. 22
Hì
nh 2.1: Môhình nghiên cứu đề xuất ..................................................................... 37
Hì
nh 3.1: Quy trình nghiên cứu ................................................................................39


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 3.1: Thang đo nghiên cứu chí
nh thức ..............................................................44
Bảng 4.1: Tình hình thu thập dữ liệu nghiên cứu định lượng ................................... 47
Bảng 4.2: Thống kêmẫu về giới tí
nh ........................................................................47
Bảng 4.3: Thống kêmẫu về thời gian công tác.........................................................47
Bảng 4.4: Thống kêmẫu về chức vụ.........................................................................48
Bảng 4.5: Kết quả độ tin cậy thang đo biến “Phong cách lãnh đạo” ........................50
Bảng 4.6: Kết quả độ tin cậy thang đo biến “Ứng dụng công nghệ thông tin trong
công tác kế toán” .......................................................................................................50
Bảng 4.7: Kết quả độ tin cậy thang đo biến “Cơ cấu sở hữu” ..................................51
Bảng 4.8: Kết quả độ tin cậy thang đo biến “Mức độ tham gia dự toán ngân sách của
người lao động” .........................................................................................................52
Bảng 4.9: Kết quả độ tin cậy thang đo biến “Quy mô công ty” ...............................52
Bảng 4.10: Kết quả độ tin cậy thang đo biến “Công tác dự toán ngân sách tại các
doanh nghiệp thương mại TP.HCM” ........................................................................53
Bảng 4.11: Hệ số KMO vàkiểm định Bartlett các thành phần .................................54

quan đến nhân lực, vật lực, hiệu quả quản lý của các doanh nghiệp này… Từ đó yêu
cầu các doanh nghiệp muốn tồn tại và phát triển phải không ngừng đổi mới, nâng cao
năng lực quản lý, sử dụng hiệu quả nguồn lực của đơn vị. Để cóthể làm được như
vậy, cần phải cócác công cụ quản lýkhoa học nhằm giúp các nhàquản trị phát huy
mặt tích cực, hạn chế hoặc giảm thiểu mặt tiêu cực vàtận dụng các nguồn lực sẵn có
một cách cóhiệu quả. Trong đó, dự toán ngân sách làmột công cụ quản lýkhoa học
hữu í
ch.
Horngren (2002) cho rằng ngân sách là một tập hợp các kế hoạch liên kết với
nhau để mô tả định lượng các hoạt động dự kiến trong tương lai của một đơn vị. Theo
Hansen và Mowen (2004), cả tổ chức lợi nhuận và phi lợi nhuận đều có thể thu được
lợi ích từ việc lập kế hoạch và kiểm soát được việc thực hiện dự toán ngân sách đã
lập.Blocher và cộng sự (2010) cho rằng thì mục đích cơ bản của dự toán ngân sách
là phục vụ cho việc hoạch định và kiểm tra hoạt động kinh doanh, thông qua đó mà


2

người quản lý đạt được mục tiêu của các doanh nghiệp là tối đa hóa lợi nhuận. Tuy
nhiên, thực tế hiện nay, các doanh nghiệp thương mại thành phố Hồ Chí Minh vẫn
chưa thực sự quan tâm, nhận thức đầy đủ tầm quan trọng, vai trò và lợi ích của công
tác lập dự toán ngân sách trong quản lý doanh nghiệp, thậm chí có những doanh
nghiệp không có ý định thực hiện công tác lập dự toán ngân sách trong quá trình hoạt
động, từ đó dẫn đến tình trạng nguồn lực của doanh nghiệp bị sử dụng lãng phí, mục
tiêu hoạt động đặt ra không phù hợp, chất lượng quản lý kém,… từ đó không chịu nổi
sức ép của thị trường, thậm chí phải rơi vào tình trạng phá sản.
Với ý nghĩa và tầm quan trọng của công tác lập dự toán ngân sách trong các
doanh nghiệp thương mại như vừa nêu, tác giả đã lựa chọn đề tài “Các nhân tố ảnh
hưởng đến công tác dự toán ngân sách tại các doanh nghiệp thương mại ở TP. Hồ Chí
Minh” để thực hiện luận văn thạc sĩ của mình.

pháp nghiên cứu định tính kết hợp với phương pháp nghiên cứu định lượng. Quy trình
nghiên cứu gồm hai bước chính: nghiên cứu sơ bộ để xây dựng mô hình các nhân tố
ảnh hưởng của các nhân tố đó đến công tác dự toán ngân sách tại các doanh nghiệp
thương mại ở TP. Hồ Chí Minh, xây dựng thang đo và đánh giá sơ bộ thang đo của
các biến nghiên cứu (áp dụng phương pháp nghiên cứu định tính); sau đó là nghiên
cứu chính thức (áp dụng phương pháp nghiên cứu định lượng) để kiểm định lại thang
đo, mô hình nghiên cứu và các giả thuyết nghiên cứu. Công cụ sử dụng là Cronbach’s
Alpha, phân tích nhân tố khám phá EFA với sự hỗ trợ của phần mềm SPSS.
6. Ý nghĩa nghiên cứu
Nghiên cứu góp phần cung cấp hệ thống cơ sở lý thuyết liên quan đến công tác
dự toán ngân sách tại các doanh nghiệp. Đồng thời, nghiên cứu cũng góp phần tìm ra
các nhân tố ảnh hưởng, xác định mức độ ảnh hưởng của các nhân tố đó đến công tác
dự toán ngân sách tại các doanh nghiệp thương mại ở TP. Hồ Chí Minh như thế nào.
Kết quả nghiên cứu góp phần cung cấp bằng chứng thực nghiệm chỉ ra sự tồn tại của
các tác động đến công tác dự toán ngân sách tại các doanh nghiệp thương mại ở TP.
Hồ Chí Minh, để từ đó có căn cứ đề xuất các kiến nghị nhằm nâng cao hiệu quả công
tác dự toán ngân sách tại các doanh nghiệp thương mại ở TP. Hồ Chí Minh, từ đó góp
phần nâng cao hiệu quả quản lý doanh nghiệp. Nghiên cứu cũng là nguồn tài liệu
tham khảo bổ ích cho các tác giả, nhà nghiên cứu khi thực hiện các nghiên cứu tiếp
theo liên quan đến mảng đề tài này.


4

7. Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu, tài liệu tham khảo vàphụ lục nghiên cứu, luận văn bao
gồm 5 chương như sau:
Chương 1: Tổng quan về các nghiên cứu trước
Chương 2: Cơ sở lýthuyết về công tác dự toán ngân sách tại các doanh nghiệp
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu

thực hiện dựa trên việc sử dụng công cụ được phát triển bởi Drury vàcộng sự (nghiên
cứu các công ty ở Anh vàNew Zealand), kết quả cho thấy thực hành ngân sách ở
Malaysia tương tự như với Anh vàNew Zealand vàvẫn cóhữu í
ch. Các đối tượng
được khảo sát đa số đồng ýrằng quản lýcấp cao nên đánh giá hiệu suất thông qua
khả năng đạt được các mục tiêu ngân sách, vàsự tham gia của của các cấp quản trị
cóảnh hưởng đến quyết định dự toán cuối cùng. Theo nghiên cứu này thìcác kỹ thuật
được sử dụng chủ yếu cho lập dự toán ngân sách bao gồm: dự toán thống kê, dự toán


6

dựa vào nghiên cứu thị trường vàdựa toán dựa vào kinh nghiệm (được sử dụng nhiều
nhất).
P. L. Joshi, Jawahar Al‐Mudhaki, Wayne G. Bremser, (2003) “Corporate
budget planning, control and performance evaluation in Bahrain”. Managerial
Auditing Journal, Vol. 18 Issue: 9, pp.737-750. Nghiên cứu được thực hiện nhằm
xem xét kế hoạch ngân sách; thực hiện vàthực hành đánh giá hiệu suất ngân sách
bằng cách thực hiện khảo sát thông qua việc gửi bảng câu hỏi khảo sát đến 54 công
ty cóquy môvừa vàlớn ở Bahrain. Kết quả nghiên cứu cho thấy đa số các công ty
đều chuẩn bị kế hoạch dài hạn vàxây dựng ngân sách hoạt động theo một quy trì
nh
lập dự toán ngân sách nhất định. Kết quả nghiên cứu cũng trình bày một số nhân tố
tác động đến dự toán ngân sách tại đơn vị như: vai trò, khả năng, thái độ của người
quản lý trong dự toán ngân sách cụ thể làđể nhận dạng kịp thời các vấn đề vàcải
thiện ngân sách của kỳ tiếp theo; mức độ tham gia ngân sách, quy môdoanh nghiệp.
Nghiên cứu làtài liệu hữu ích về sử dụng ngân sách như một công cụ lập kế hoạch
vàkiểm soát ở các nước đang phát triển, trong khi các nghiên cứu trước chủ yếu chỉ
nghiên cứu tại các quốc gia tiên tiến.
Beatrice Njeru Warue và Thuo Vivian Wanjira (2013) “Assessing budgeting


Quy môcông ty
(β = - 0.2937)
Quátrì
nh lập
Sự tham gia của người lao
động (β = - 0.2674)

ngân sách giữa
các doanh
nghiệp nhỏ và
vừa (SMEs)

Kỹ năng và quyền hạn của
người quản lý (β = 0,268)

Cơ cấu sở hữu (β = 0,188)

Hì
nh 1.1: Kết quả nghiên cứu của Beatrice Njeru Warue vàThuo Vivian Wanjira
(2013)
(Nguồn: Tác giả tổng hợp)
1.2 Các nghiên cứu trong nước
Nguyễn Thị Minh Đức (2010) “Dự toán ngân sách tại công ty Pepsico Việt
Nam - Ngành Foods thực trạng vàmột số giải pháp hoàn thiện”. Luận văn thạc


8

sĩ, Trường đại học kinh tế TP. Hồ ChíMinh. Nghiên cứu này góp phần trì

Thông tin KTQT phi tài chí
nh
 = 0.844

( = -0.232)

Nhận thức rủi ro kinh
doanh
 = 0.222

Sự quan tâm của nhàquản trị
đến kết quả thực hiện DTNS
( =0.304)

Xu hướng tạo
ra khe hổng

DTNS

Mức độ tham gia quátrình lập
dự toán ngân sách ( = 0.137)

Sự hiểu biết cánhân
( = -0.009)

Hì
nh 1.2: Kết quả nghiên cứu của nhóm tác giả sinh viên – Nhàkinh tế trẻ UEH
2014
(Nguồn: Tác giả tổng hợp)
Trần Quang Hoàng (2016) “Các yếu tố ảnh hưởng đến công tác lập dự toán ngân

sách tại các
doanh nghiệp

Cơ sở vật chất ( = 0.117)

Nhà Nước trên
địa bàn TP. Hồ
ChíMinh

Quy trình dự toán ( = 0.052)

Công tác kế toán ( = 0.033)

Hình 1.3: Kết quả nghiên cứu của Trần Quang Hoàng (2016)
(Nguồn: Tác giả tổng hợp)
Trần Thị Ngọc Duyên (2017) “Hoàn thiện dự toán ngân sách tại Công ty
Cổ phần PhaVi”. Luận văn thạc sĩ kinh tế, trường đại học kinh tế TP. Hồ ChíMinh.
Nghiên cứu này được thực hiện nhằm phân tích và đánh giá lại thực trạng công tác
lập dự toán ngân sách trong Công ty CP PhaVi, cho thấy những ưu điểm, hạn chế và
nguyên nhân những hạn chế này trong công tác lập dự toán tại đơn vị, từ đó kiến nghị
những giải pháp để hoàn thiện dự toán ngân sách tại đơn vị này. Phương pháp nghiên
cứu được sử dụng chủ yếu trong luận văn bao gồm: thu thập thông tin, phân tí
ch, tổng
hợp, tiếp cận để hệ thống hóa những vấn đề lý luận về dự toán ngân sách; phương
pháp thống kê, tổng hợp, thu thập thông tin thực tế từ Công ty CP PhaVi; thảo luận,
trao đổi với Ban giám đốc vàcác phòng ban liên quan. Tác giả nhận định những
nguyên nhân gây nên hạn chế trong công tác dự toán ngân sách tại Công ty Cổ phần


11

ngân sách cóthể nhận thấy mảng đề tài này đã nhận được nhiều sự quan tâm của các
học giả, nhànghiên cứu. Kết quả các nghiên cứu trước đã góp phần hệ thống cơ sở lý


12

thuyết về công tác lập dự toán ngân sách của các đơn vị, đồng thời cung cấp các nhân
tố ảnh hưởng đến công tác lập dự toán ngân sách.
Tuy nhiên, các nghiên cứu trong nước và nước ngoài liên quan đến đề tài được
thực hiện với các đối tượng khảo sát khác nhau như doanh nghiệp nhà nước, doanh
nghiệp nhỏ và vừa, đơn vị kho bạc,...tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào lựa chọn
doanh nghiệp thương mại ở TP. Hồ Chí Minh làm đối tượng khảo sát.
Thêm vào đó, nghiên cứu này chọn phương pháp nghiên cứu hỗn hợp, một mặt,
góp phần xác định các nhân tố tác động đến công tác dự toán ngân sách tại các doanh
nghiệp phùhợp với đặc điểm của các doanh nghiệp thương mại ở TP. Hồ ChíMinh,
mặt khác, phương pháp này cũng cho kết quả tin cậy, chí
nh xác được nhân tố nào, và
mức độ ảnh hưởng của nhân tố ấy như thế nào, mạnh hay yếu đến công tác dự toán
ngân sách tại các doanh nghiệp thương mại ở TP. Hồ ChíMinh.
KẾT LUẬN CHƯƠNG 1
Chương này trình bày tổng quan những nghiên cứu liên quan trên thế giới và
ở Việt Nam từ đó làm cơ sở xây dựng môhì
nh nghiên cứu, đồng thời giúp cho người
đọc nắm được bức tranh toàn cảnh về các công trì
nh nghiên cứu của các tác giả khác
đối với các vấn đề có liên quan trực tiếp cũng như gián tiếp đến đề tài màtác giả thực
hiện. Từ các nghiên cứu trước đây đã chỉ ra rằng công tác dự toán ngân sách tại các
doanh nghiệp được nhiều tác giả lựa chọn nghiên cứu, đồng thời kết quả của những
nghiên cứu ấy đã cung cấp bằng chứng thực nghiệm rằng công tác dự toán ngân sách
tại các doanh nghiệp chịu ảnh hưởng bởi các nhân tố khác nhau. Chương này là căn

hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp đạt được những mục tiêu đã đề ra. Dự vtoán
ngân vsách vlàvmột vhệ vthống vgồm vnhiều vdự vtoán:vdự vtoán vtiêu vthụ,vdự vtoán vsản

v

xuất, vdự vtoán vchi vphívnguyên vvật vliệu,vdự vtoán vchi vphívnhân vcông,vdự vtoán vchi

v

phívsản vxuất vchung,vdự vtoán vchi vphívbán vhàng,vdự vtoán vchi vphívquản vlývdoanh

v

nghiệp,vdự vtoán vgiávvốn vhàng vbán,vdự vtoán vvốn vđầu vtư,vdự vtoán vtiền,vdự vtoán vbáo

v

cáo vkết vquả vhoạt vđộng vkinh vdoanh,vdự vtoán vbảng vcân vđối vkế vtoán.vDự vtoán vngân

v

sách vđược vcoi vlàvcơ vsở vđể vđánh vgiávhiệu vquả vhoạt vđộng vcủa vtừng vbộ vphận,vcủa

v

từng vcávnhân vphụ vtrách vtừng vbộ vphận vtừ vđó vxác vđịnh vđược vtrách vnhiệm vcủa vmỗi

v

bộ vphận vnhằm vphục vvụ vtốt vcho vquávtrì

nh tài chính theo dự kiến và
cách thức tài trợ cần thiết cho các hoạt động đã lập dự toán. Dự toán tài chí
nh bao
gồm dự toán vốn, dự toán đầu tư, báo cáo kết quả kinh doanh dự toán, bảng cân đối
kế toán dự toán, báo cáo lưu chuyển tiền tệ dự toán.
2.1.2.2 Phân loại theo thời gian
Theo thời gian, dự toán ngân sách được phân thành:Dự toán ngân sách ngắn
hạn, dự toán ngân sách dài hạn. Cụ thể:
- Dự toán ngân sách ngắn hạn: Dự toán thường được lập trong một năm tài
chí
nh hoặc dưới 1 năm: tuần, tháng, quýphùhợp với kỳ kế toán của công ty nhằm
thuận lợi cho việc đánh giá kết quả giữa thực tế vàdự toán. Dự toán ngắn hạn thường
liên quan đến việc mua hàng, bán hàng, doanh thu, chi phí
, tiêu thụ hàng hóa,...Dự
toán này được lập mỗi năm trước khi kết thúc niên độ kế toán nhằm hoạch định kế
hoạch kinh doanh của công ty trong năm kế hoạch kế tiếp. Như vậy, để cung cấp