Tiếp cận "Trao duyên"
Theo cái nhìn thời gian nghệ thuật
I. Lý do chọn đề tài :
Nguyễn Du là một trong những đỉnh cao của nền văn học Việt Nam, cuộc đời
và sự nghiệp của ông mang nhiều tâm t sâu sắc, quy tụ đợc những vấn đề xã hội và dự
báo nhiều điều cho mai hậu. Việc nghiên cứu về Nguyễn Du không bao giờ kết thúc.
Truyện Kiều - tác phẩm bất hủ của ông, "tập đại thành" của văn học Việt Nam, ngay từ
khi mới ra đời đã là đối tợng nghiên cứu của nhiều nhà khoa học và từ đó đến nay việc
nghiên cứu Truyện Kiều không bao giờ đứt đoạn , nó luôn phát triển cùng nghành văn
bản học và ngữ văn học. Hơn nữa Nguyễn Du và Truyện Kiều chiếm vị trí không thể
thiếu trong chơng trình văn học ở trờng phổ thông, tính cả chơng trình văn THCS và
THPT Nguyễn Du và Truyện Kiều chiếm một thời lợng lớn. Trong đó Truyện Kiều đợc
học với t cách tác phẩm và nhiều đoạn trích. Đoạn trích "Trao duyên" là màn đặc biệt,
diễn tả sâu sắc bi kịch đầu tiên trong cuộc đời đầy bi kịch của Kiều, đồng thời thể hiện
tập trung nghệ thuật miêu tả nội tâm và t tởng nghệ thuật của Nguyễn Du trong Truyện
Kiều. Vì thế "Trao duyên" là một đoạn trích hay nhng cũng rất khó tiếp cận, nó thu hút
những sự tìm tòi khám phá của các nhà nghiên cứu và của giáo viên giảng dạy môn văn.
Qua nhiều năm giảng dạy, tích lũy chúng tôi mạnh dạn đề xuất một hớng tiếp cận đoạn
trích này.
II. Những con đờng đã mở :
Nh đã nói ở trên, là một đoạn trích tiêu biểu cho ngòi bút của Nguyễn Du trong
Truyện Kiều nên "Trao duyên" đợc nhiều nhà nghiên cứu phân tích và khám phá trên
nhiều bình diện.
Lê Trí Viễn với bài viết "Trao duyên" trong cuốn "Đến với thơ hay" - NXB
Giáo dục -1998 đã phân tích sâu sắc ngôn ngữ nhân vật, chỉ ra cách sử dụng từ ngữ độc
đáo, ý nghĩa của các từ ngữ trong việc Kiều thuyết phục Vân thay mình trả nghĩa chàng
Kim nhằm làm nổi bật cái "sắc sảo mặn mà" của nhân vật, nhng cũng chính vì thế mà
bài viết cha làm nổi bật đợc diễn biến tâm trạng của nhân vật Thúy Kiều.
1
Bài viết của Lê Bảo trong "Giảng văn văn học Việt Nam" - NXBGD-1997 - một
bài viết rất công phu, khám phá sâu sắc về nhiều phơng diện nghệ thuật của đoạn trích

chính sự cảm nhận thời gian của nhân vật trong đoạn trích đã quy định cách thể hiện
ngôn ngữ, hành động cũng nh thể hiện diễn biến tâm trạng nhân vật.
Vì thế để khám phá sâu sắc diễn biến tâm lý nhân vật chúng tôi đề xuất khám phá
đoạn trích từ cái nhìn thời gian nghệ thuật.
III. Cơ sở đề ra giải pháp
1 . Cơ sở lý luận :
Cùng với sự phát triển của ngành thi pháp học các học giả nớc ta đã mở rộng
con đờng tiếp cận tác phẩm văn học, họ đã có phơng tiện hữu hiệu khám phá sự phong
phú đa dạng và hấp dẫn của thế giới nghệ thuật trong tác phẩm và một trong những cách
tiếp cận tác phẩm của thi pháp học là nghiên cứu thời gian nghệ thuật của tác giả xây
dựng trong tác phẩm của mình. Không gian, thời gian là hai phơng thức tồn tại của tất
cả các sự vật khách quan vì thế thời gian nghệ thuật (cùng với không gian nghệ thuật) là
yếu tố quan trọng mà nhà văn sử dụng để kiến tạo thế giới nghệ thuật trong tác phẩm của
mình. Là phơng thức tồn tại của thế giới vật chất thời gian cũng nh không gian đi vào
nghệ thuật cùng với cuộc sống đợc phản ánh nh một hiện tợng của thế giới khách quan.
Nhng đồng thời thời gian còn là một yếu tố nghệ thuật đợc soi sáng bằng t tởng tình
cảm, đợc nhào nặn và sáng tạo để giúp nhà văn mô tả nhân vật, phản ánh đời sống một
cách chân thực nhất. Con ngời tùy theo tâm trạng, t tởng, tình cảm và ý thức mà cảm
nhận thời gian một cách khác nhau cho nên các nhà văn tập trung xây dựng trong tác
phẩm của mình một hình tợng thời gian với sự tập hợp các yếu tố thời gian cá biệt để
tạo nên nhịp độ đời sống trong tác phẩm. vì thế khám phá đợc các biểu hiện của thời
gian nghệ thuật trong tác phẩm chúng ta có thể giải mã đợc nhiều điều mà tác giả muốn
gửi gắm. Việc tìm hiểu thời gian nghệ thuật là một trong những vấn đề hiện đại và hiệu
quả của nghiên cứu văn học .
2. Cơ sở thực tiễn
Nghiên cứu Truyện Kiều của Nguyễn Du là một trong những vấn đề đợc các
nhà khoa học chú trọng từ trớc đến nay, trong đó có hai công trình lớn rất có giá trị là:
"Phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều" của Phan Ngọc và "Thi pháp Truyện
Kiều" của Trần Đình Sử; hai tác giả này đã nghiên cứu nhiều phơng diện khác nhau của
Truyện Kiều trong đó có sự tập trung khám phá thời gian nghệ thuật trong tác phẩm.

phẩm nh sách giáo khoa đã trình bày chúng tôi còn chú ý giúp học sinh xác định sự kiện
trao duyên xảy ra trong giai đoạn nào của cuộc đời Kiều để xác định rõ tâm lý nhân vật
lúc đó đồng thời định hớng cho học sinh thấy đoạn trích tập trung miêu tả tâm trạng
nhân vật qua ngôn ngữ độc thoại: Nhân vật tự suy ngẫm, tự nếm trải, giãi bày, cảm nhận
4
trớc thực tế phũ phàng nên thế giới nội tâm đó càng sâu sắc, chân thực. Từ những suy
nghĩ đó, chúng tôi thử đề xuất hệ thống câu hỏi trong phần này:
Câu hỏi : Dựa vào phần tiểu dẫn ở SGK và những hiểu biết về Truyện Kiều em hãy
nêu ngắn gọn vị trí đoạn trích?
Yêu cầu: Đoạn trích nằm phần đầu tác phẩm từ câu 724 đến câu 756 sau một loạt những
biến cố lớn: Kiều phải chia tay để Kim Trọng về Liêu Dơng hộ tang chú, gia đình Kiều
bị vu oan, Kiều phải từ bỏ tình yêu, bán mình cho Mã Giám Sinh để chuộc cha và em,
đây là đêm cuối cùng trớc ngày ra đi Kiều tâm sự và nhờ Vân trả nghĩa chàng Kim.
Câu hỏi Những biến cố này xảy ra trong giai đoạn nào của đời Kiều?ở Kiều nảy sinh
tâm lý gì?
Yêu cầu: Sự kiện này xảy ra khi Kiều chỉ mới "Xuân xanh xấp xỉ tới tuần cập kê"
(khoảng 15, 16 tuổi) Kiều còn rất ngây thơ trong sáng cha có va chạm trong cuộc đời,
cha hề có sự chuẩn bị chống đỡ những nghiệt ngã của số phận, tai họa lúc này tạo nên ở
Kiều một cú sốc tâm lý lớn với những biến thái nội tâm vô cùng phức tạp.
Câu hỏi : Truyện Kiều là tác phẩm tự sự nhng đoạn trích lại sử dụng ngôn ngữ độc
thoại, dụng ý của tác giả ?
Yêu cầu: Để nhân vật tự độc thoại, tức là để cho nhân vật tự suy ngẫm, tự nếm trải, tự
giãi bày thế giới nội tâm của mình thì thế giới nội tâm đó hiện lên một cách chân thực và
sâu sắc nhất.
Từ đó chúng ta rút ra cho học sinh thấy đoạn trích "Trao duyên" chủ yếu thể hiện
diễn biến tâm trạng của nhân vật, khám phá đoạn trích tức là đi sâu khám phá diễn biến
tâm lý đó. Đồng thời để thấy rõ tấm lòng cũng nh tài năng của Nguyễn Du trong việc
miêu tả tâm lí nhân vật ở Truyện Kiều.
2. Phân tích đoạn trích :
câu hỏi:Dựa vào sự tìm hiểu kết cấu và bố cục đoạn trích em hãy đề xuất cách phân

Yêu cầu : - Trong 4 câu thơ đầu ngôn từ và hành động của Kiều vô cùng đặc biệt
* Câu thơ mở đầu có hai từ em, cậy
*Có sự phi lý trong thái độ trân trọng quá đáng với Thúy Vân của Kiều ở
hành động "lạy tha "
Câu hỏi: Em có nhận xét gì về lời lẽ, hành động của Kiều đối với Thúy vân trong màn
trao duyên? vì sao Kiều lại hành động nh thế?
Yêu cầu: Lời nói, hành động đợc Kiều thể hiện liên tiếp dồn dập, vội vàng. Hành động
vội vàng này của Kiều trớc hết bắt nguồn từ việc Kiều ý thức sâu sắc hoàn cảnh của
mình trong hiện tại: Tình yêu vô cùng mãnh liệt, khát khao hạnh phúc thì vô biên mà
6