Đất nớc
( Trích trờng ca Mặt đờng khát vọng )
Nguyễn Khoa Điềm
A. Mục tiêu bài học:
- Thấy đợc cách nhìn mới mẻ về đất nớc: đất nớc là sự kết tinh và hội tụ trên nhiều bình diện, gắn bó với cuộc sống
của nhân dân bởi chính nhân dân là ngời làm ra đất nớc.
- Nắm đợc những nét đặc sắc về nghệ thuật: giọng thơ trữ tình - chính luận, vận dụng một cách sáng tạo nhiều yếu tố
của văn hóa và văn học dân gian để nói lên t tởng Đất nớc của nhân dân.
- Thêm yêu đất nớc và những ngời dân đã làm nên đất nớc này.
B. Nội dung bài học:
I. Tiểu dẫn:
1. Tác giả:
- Nguyễn Khoa Điềm sinh ngày 15 - 4 - 1943 tại thôn Ưu Điềm, xã Phong Hòa, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên -
Huế ( quê gốc làng An Cựu, xã Thủy An, thành phố Huế ) trong một gia đình trí thức cách mạng; thân sinh nhà thơ là
Hải Triều, nhà lí luận văn nghệ mác - xít.
- Năm 1955, Nguyễn Khoa Điềm ra miền Bắc học tại trờng học sinh miền Nam. Sau khi tốt nghiệp Khoa Văn Trờng
Đại học S phạm Hà Nội năm 1964, ông về miền Nam hoạt động trong phong trào học sinh, sinh viên Huế; xây dựng cơ
sở cách mạng, viết báo, làm thơ,... cho đến năm 1975.
- Ông đã tham gia Ban chấp hành Hội nhà văn khóa V, Bộ trởng Bộ Văn hóa - Thông tin. Hiện nay là ủy viên Bộ
Chính trị, Bí th Trung ơng Đảng, Trởng ban T tởng - Văn hóa Trung ơng.
- Nguyễn Khoa Điềm là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thế hệ các nhà thơ chống Mĩ cứu nớc. Thơ ông giàu
chất suy t, xúc cảm dồn nén, thể hiện tâm t của ngời trí thức tham gia tích cực vào cuộc chiến đấu của nhân dân, dễ đi
vào lòng ngời đọc.
2. Sự nghiệp sáng tác:
- Thơ ông là sự kết hợp giữa xúc cảm nồng nàn và suy t sâu lắng về đất nớc, con ngời Việt Nam.
- Những tác phẩm chính: Cửa thép ( thơ, 1972 ), Đất ngoại ô ( thơ, 1973 ), Mặt đờng khát vọng ( trờng ca, 1974 ),
Ngôi nhà có ngọn lửa ấm ( thơ, 1986 ), Thơ Nguyễn Khoa Điềm ( 1990 ).
- Nguyễn Khoa Điềm đã đợc nhận Giải thởng Hội Nhà văn Việt Nam với tập thơ Ngôi nhà có ngọn lửa ấm. Giải thởng
Nhà nớc về văn học nghệ thuật ( năm 2000 ).
3. Đoạn trích:
- Xuất xứ:

Cha mẹ thơng nhau bằng gừng cay muối mặn
Cái kèo, cái cột thành tên
Hạt gạo phải một nắng hai sơng xay, giã, giần, sàng
Đất nớc có từ ngày đó...
Tất cả những điều đó làm cho đất nớc trở thành cái gần gũi, thân thiết, bình dị
trong cuộc sống hằng ngày của con ngời.
- Tiếp theo, đó là sự cảm nhận đất nớc từ các phơng diện địa lí - lịch sử:
+ Tác giả khai thác các thành tố của đất nớc. Việc tìm về từ gốc của từ đất nớc là
để khai thác cách quan niệm có nét riêng biệt của dân tộc ta về khái niệm này. ở
nhiều ngôn ngữ khác, đất nớc thờng đợc cấu tạo từ những từ gốc là nơi sinh, quê h-
ơng,... nhng trong Tiếng Việt, đất nớc gồm hai yếu tố hợp thành: Đất và Nớc.
Cách truy tìm từ gốc, cách chiết tự có thể dẫn đến nguy cơ hiểu sai lạc ý nghĩa,
hoặc máy móc giản đơn khi giải thích các khái niệm khoa học. Nhng ở đây, t duy
nghệ thuật cho phép cách phân tích và cảm nhận có vẻ nh không thật khoa học này.
+ Đất nớc đợc cảm nhận theo các phơng diện không gian và thời gian, địa lí và
lịch sử:
Thời gian đằng đẵng
Không gian mênh mông
Từ huyền thoại Lạc Long Quân và âu Cơ, truyền thuyết Hùng Vơng và ngày giỗ
Tổ đã nói lên chiều sâu lịch sử của đất nớc Việt Nam:
Lạc Long Quân và âu Cơ
Đẻ ra đồng bào ta trong bọc trứng
...
Hằng năm ăn đâu làm đâu
Cũng biết cúi đầu nhớ ngày giỗ Tổ
+ Về mặt không gian địa lí, đất nớc không chỉ là núi sông, rừng bể ( Con chim ph-
ợng hoàng ... Con cá ng ông ... ):
Đất là nơi " con chim phợng hoàng bay về hòn núi bạc "
Nớc là nơi " con cá ng ông móng nớc biển khô "
mà còn là cái không gian rất gần gũi với cuộc sống mỗi ngời:

ớc, tuy là đoạn thơ chính luận nhng ngời đọc không cảm thấy là những lời giáo
huấn mà chỉ nh một lời tự nhủ, tự dặn mình, chân thành, tha thiết:
Em ơi em Đất nớc là máu xơng của mình
Phải biết gắn bó và san sẻ
Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở
Làm nên Đất nớc muôn đời...
2. T tởng Đất nớc của nhân dân :
T tởng cơ bản của phần này là t tởng Đất nớc của nhân dân. Đây
là điểm quy tụ mọi cách nhìn về đất nớc trong phần này, cũng là
đóng góp của Nguyễn Khoa Điềm làm sâu sắc thêm ý niệm về đất n-
ớc của thơ chống Mĩ cứu nớc.
- Cách nhìn của tác giả về những thắng cảnh, về địa lí là một cách nhìn có chiều
sâu và là một phát hiện mới mẻ:
Những ngời vợ nhớ chồng còn góp cho Đất Nớc những núi Vọng Phu
Cặp vợ chồng yêu nhau góp nên hòn Trống Mái
Gót ngựa của Thánh Gióng đi qua còn trăm ao đầm để lại
Chín mơi chín con voi góp mình dựng đất tổ Hùng Vơng
Những con rồng nằm im góp dòng sông xanh thẳm
Ngời học trò nghèo góp cho Đất Nớc mình núi Bút, non Nghiên
Con cóc, con gà quê hơng cùng góp cho Hạ Long thành thắng cảnh
Những ngời dân nào đã góp tên Ông Đốc, Ông Trang, Bà Đen, Bà Điểm
Những cảnh quan thiên nhiên kì thú ( đá Vọng Phu, núi Con Cóc, núi Con Gà hay
hòn Trống Mái,... ) gắn liền với đời sống dân tộc, gắn liền với một miền quê trên
đất nớc Việt Nam, nó chỉ trở thành thắng cảnh khi đã gắn liền với con ngời, đợc
tiếp nhận, cảm thụ qua tâm hồn và qua lịch sử của dân tộc. Nếu không có những
ngời vợ mòn mỏi nhớ chồng qua các cuộc chiến tranh và li tán thì cũng không có
sự cảm nhận về núi Vọng Phu, cũng nh nếu không có truyền thuyết Hùng Vơng
dựng nớc thì cũng không thể có sự cảm nhận nh vậy về vẻ đẹp hùng vĩ của núi đồi
xung quanh đền vua Hùng...
Đoạn thơ bằng cách quy nạp hàng loạt hiện tợng để đa đến một khái quát sâu

dân, hơn đâu hết, có thể tìm thấy ở đó - trong ca dao, dân ca, truyện cổ tích:
Đất nớc của Nhân dân, Đất nớc của ca dao thần thoại
Câu thơ hai vế song song, đồng đẳng là một cách định nghĩa về đất nớc... thật giản
dị mà cũng thật độc đáo. Trong cả kho tàng ca dao, dân ca, ở đây tác giả chỉ chọn
lọc ba câu để nói về ba phơng diện quan trọng nhất của truyền thống nhân dân, dân
tộc:
+ Thật say đắm trong tình yêu
Dạy anh biết " yêu em từ thuở trong nôi "
+ Quý trọng tình nghĩa
Biêt quý công cầm vàng những ngày lặn lội
+ Nhng cũng thật quyết liệt trong căm thù và chiến đấu:
Biết trồng tre đợi ngày thành gậy
Đi trả thù mà không sợ dài lâu
Chúng ta lại gặp cách vận dụng vốn ca dao, dân ca một cách sáng tạo: không lặp
lại nguyên văn mà chỉ sử dụng ý và hình ảnh của câu ca dao, vẫn gợi nhớ đến câu
ca dao nhng lại trở thành một câu, một ý thơ gắn bó trong mạch thơ của bài.
- Bốn câu kết thúc đoạn trích gợi lên vẻ đẹp thơ mộng sông núi đất nớc. Vẻ đẹp đó
lại đợc kết đọng trong những câu dân ca nhất là dân ca trên sông nớc:
Ôi những dòng sông bắt nớc từ đâu
Mà khi về Đất Nớc mình thì bắt lên câu hát
Ngời đến hát khi chèo đò, kéo thuyền vợt thác
Gợi trăm màu trên trăm dáng sông xuôi...
3. Nghệ thuật đặc sắc của tác phẩm:
- Tác giả đã sử dụng nhuần nhị và sáng tạo nhiều chất liệu văn học và văn hóa dân
gian vào câu thơ hiện đại của mình tạo nên màu sắc thẩm mĩ vừa quen thuộc lại
vừa mới mẻ cho đoạn thơ.
- Bài thơ đã có sự kết hợp giữa cảm xúc và triết lí trong một đoạn thơ trữ tình chính
luận khá thành công, thể hiện đợc chỗ mạnh của thơ Nguyễn Khoa Điềm: kết hợp
cảm xúc và suy nghĩ, chính luận và trữ tình. Tuy vậy, đôi chỗ yêu tố chính luận
còn nặng nề, lấn át cảm xúc, ảnh hởng đến sự cảm thụ thơ vốn là một thể loại trữ