Đề 5. Có ý kiến cho rằng một trong những thành tựu quan trọng của Thơ
Mới (1932 - 1945) là đã cải biến câu thơ điệu ngâm cổ điển thành câu thơ
điệu nói hiện đại. Bằng hiểu biết của mình em hãy làm sáng tỏ ý kiến trên.
“Có ý kiến cho rằng một trong những thành tựu quan trọng của Thơ Mới
(1932 - 1945) là đã cải biến câu thơ điệu ngâm cổ điển thành câu thơ điệu
nói hiện đại”. Nhận định này đúng. Nhưng, cần phải thêm hai chữ: “bước đầu”.
Thơ Mới chỉ bước đầu làm cuộc vượt mình khỏi điệu ngâm, mà chưa thoát được
bao nhiêu. Đây đó đã có những cú vuột ra ngoài, nhưng về căn bản, Thơ Mới
vẫn nằm dài dài trong vòng ôm ve vuốt của điệu ngâm. Cách mạng tháng Tám
bùng nổ, câu thơ hiện đại dấn thân vào một thực tại mới, những bức xúc cách tân
trong lòng nó cồn cào hẳn lên. Nhưng chỉ bắt đầu từ kháng chiến chống Pháp trở
đi, thơ hiện đại mới dứt khoát cự tuyệt với sự vấn vít của điệu ca ngâm dai dẳng
hàng ngàn năm ấy. Câu thơ hiện đại bấy giờ mới trút bỏ hẳn lốt y phục tha thướt
của điệu ngâm một cách cương quyết và tự chủ để trở thành điệu nói thực thụ.
Chế Lan Viên, một thi sĩ thành tựu với cả hai thời đại thơ, có lẽ đã là người phát
ngôn tự giác nhất về điều này, khi đối lập: “Xưa tôi hát và bây giờ tôi tập nói /
Chỉ nói thôi mới nói hết được đời” (Trích Sổ tay thơ). Như vậy, Thơ Mới vẫn còn
là “hát” (ngâm) chỉ sang thơ thời sau mới thực là “nói”.
Ghi công cho những bước bứt phá táo bạo mà thành đạt phải kể đến
Trần Mai Ninh, Nguyễn Đình Thi, Hồng Nguyên, Hữu Loan, Trần Dần, Lê
Đạt, Hoàng Trung Thông v.v… và không thể không kể đến Chính Hữu với
Đồng chí. Từ Ngày về đến Đồng chí, có người đã xem đó là cuộc tự đính
chính của tác giả trong nhận thức về hiện thực. Cũng có thể hình dung một
cách khác: đó là cuộc “thau chua rửa phèn” trong thi cảm và thoát xác trong
ngôn ngữ thi ca. Cái đẹp chinh phu đã tháo lui trước cái đẹp vệ quốc. Thi ảnh mỹ
miều mà mòn phai xơ sáo của “áo hào hoa” và “hài vạn dặm” đã nhường chỗ
cho thi ảnh mộc mà thực của “áo rách vai”, “quần vài mảnh vá”, “chân không
giày”. Câu thơ điệu ngâm (hát) óng chuốt lượt là đã nhường lời cho câu thơ điệu
nói thô ráp mà tươi rói, vẫn hăng vị đời mà súc tích dư ba.
Hẳn vì Đồng chí có phẩm chất của một đại biểu, mà giới nghiên cứu thẩm
bình vây quanh thi phẩm khá đông. Đã có nhiều khai thác thú vị từ không ít bình

suốt mạch thơ bởi cùng nương theo một chữ đồng. Nói vui, thi phẩm đã tạc một
chữ đồng đến... xương.
Thoạt tiên, là đồng cảnh; quan hệ còn là xa lạ:
Quê hương anh nước mặn đồng chua
Làng tôi nghèo đất cày lên sỏi đá
Những câu thơ ấy nói cùng ta rằng họ đều xuất thân nông dân, đều là con
đẻ của những miền quê nghèo khó, và quan trọng hơn, họ đều ở những góc
biển chân trời. Nếu không có cuộc chiến tranh này, họ sẽ vĩnh viễn là những
người xa lạ, mỗi người sẽ sống riêng một số phận, người này không biết có
người kia ở trên đời.
Cuộc kháng chiến là cuộc hội ngộ lớn. Nó biến những người xa lạ
thành thân quen. Vào lính, họ thành người đồng ngũ:
Anh với tôi đôi người xa lạ
Tự phương trời chẳng hẹn quen nhau
Nhưng đồng ngũ đã là đồng chí chưa? Chưa. Thân quen thôi chưa đủ thành
đồng chí. Rồi cùng với thời gian, đời sống quân ngũ cứ làm họ xích lại gần hơn :
Súng bên súng đầu sát bên đầu
Đêm rét chung chăn thành đôi tri kỷ
Đồng chí
Nhiệm vụ làm họ gần kề - hai chữ “bên” và “sát” đã xoá bỏ hẳn đi cái
khoảng cách vời vợi của những phương trời. Nhưng đồng nhiệm cũng chưa là
đồng chí. Quân sự chỉ xoá được khoảng cách không gian, tâm sự mới xoá được
khoảng cách tình cảm. Từ lẻ loi góc bể chân trời, họ đã tụ về rủ rỉ dưới một
tấm chăn. Từ đồng ngũ đã thành đồng cảm. Từ thân quen giờ họ thành tri kỷ.
Bấy giờ, tình đồng chí mới thực sự kết tinh. Từ “bên” bật lên như một tiếng
reo, một vỡ lẽ bất ngờ, một chiêm nghiệm chín chắn. Câu thơ đột ngột ngắn lại
như một kết tủa. Tình đồng chí khác nào một tinh thể lấp lánh, sau bao kỷ niệm và
thời gian. ” qua “sát” đến “chung” là cả một hành trình, quan hệ đồng đội cứ
đượm lên, cứ thắm dần mà thành tình đồng chí. Hai tiếng “Đồng chí
Vậy là, theo chân chữ “đồng”, hai mạch luận lý và cảm xúc đã chập

Tứ thơ là một khám phá, tình thơ là một tâm sự, mạch thơ là một hồi ức.
Tất cả đã hoá thân vào nhau, nhất thể hoá trong một kiến trúc ngôn từ.
Làm nên kiến trúc ấy, phải kể cả thành công về chất liệu ngôn từ của
Đồng chí. Có thể có những cách cảm nhận và định danh khác nhau về đặc
sắc ngôn ngữ của thi phẩm này. Chẳng hạn, một ngôn ngữ giản dị. Một ngôn
ngữ bám sát đời sống. Một ngôn ngữ khoẻ khoắn chắc nịch. Một ngôn ngữ rất gần
với lời thường của người lính v.v… Đó đều là những vẻ đẹp thực sự. Tôi muốn
nói đến một khía cạnh khác thuộc về cách tổ chức ngôn ngữ hết sức ăn nhập
với ý tưởng toàn bài: tính cặp đôi. Bài thơ viết về tình đồng chí, nhân vật
trung tâm là một cặp đồng chí, thì còn đặc tính nào ăn ý cho bằng tính cặp
đôi?
Lớp từ diễn tả ý niệm cặp đôi chiếm vị thế ưu tiên. Cặp đại từ: anh - tôi
luôn được dùng sóng đôi, rồi các hình ảnh, các vế câu thường song hành, song
đôi để gợi ý niệm về sự bình đẳng gắn bó: quê hương anh - làng tôi, anh với
tôi, tôi với anh, áo anh - quần tôi... Lớp từ diễn tả sự mật thiết, gắn kết của
tình bằng hữu, tình đồng đội, tình tri kỷ: đôi, bên, sát, chung, nắm... Có
những trường hợp mật độ đôi như thế rất dày, nhưng vẫn rất tự nhiên, nhuần
nhuyễn :
Súng / bên súng // đầu / sát bên đầu
Ta có thể thấy hai vế lớn của câu đi thành cặp đôi, đã đành, mà ngay
trong từng vế lớn ấy, các vế nhỏ cũng cặp kè từng đôi gắn bó với nhau!
Từ “đôi” ở đây thật ý nhị, súc tích: đôi người xa lạ, đôi tri kỷ. Chẳng phải thế
sao? Về số lượng, nó vẫn chỉ hai đối tượng, hai con người, như từ “hai”. Tuy
nhiên, “hai” là trung tính, hai đối tượng được nói đến không nhất thiết phải chặt
chẽ, mà thường nghiêng về ngẫu nhiên, rời rạc. Còn “đôi” vừa mang ý niệm số
lượng, vừa bao hàm ý niệm quan hệ.
Hai đối tượng phải có mối gắn bó khăng khít, hữu cơ, không thể tách rời
thì mới là “đôi”. Trong đó, từng đối tượng lẻ chỉ được là mình khi đi thành đôi,
xé lẻ ra, nó không còn thực là mình nữa. Ví như: “đôi mắt”, “đôi tay”, “đôi gò
má”, “đôi gò bồng đảo”, “đôi đũa”, “đôi hoa tai” v.v… Ta hiểu vì sao, Chính

thế, với thành ngữ giếng nước gốc đa, họ đã tránh được cái pha “chết người” ấy -
tình yêu đôi lứa của họ đã nép sau tình quê hương một cách an toàn!
Tuy nhiên, đặc sắc hơn cả, vẫn là câu kết hoàn toàn viết theo lề lối
thành ngữ:
Đầu súng trăng treo
Câu thơ cũng gồm hai vế với hai hình ảnh. Ngoài sự chặt chẽ vốn có
mà phong cách thành ngữ đem lại cho cụm từ này, tự nó cũng còn là một
kiến trúc với một trật tự không thể đảo ngược, xét cả về hình ảnh lẫn âm
thanh. Trước hết là trật tự hình ảnh. Một thành ngữ bốn tiếng, đôi khi hai vế
có thể hoán đổi khá linh hoạt mà không ảnh hưởng lắm đến nghĩa của nó. Ví
như Rồng bay phượng múa đảo thành Phượng múa rồng bay. Xem ra ở đây,
chỉ có thể là Đầu súng trăng treo, súng trước trăng sau, mà không thể ngược
lại. Vì sao ư? Là câu kết, nó đem lại cho mạch vận động của bài thơ một bất
ngờ: toàn bài hầu như không có chi tiết sự vật nào thuộc về ánh sáng, khiến
người đọc có cảm giác đang đi trong cõi âm u của dòng hồi ức về quá khứ
của người lính, thì đến đây, ánh sáng đột hiện với vầng trăng treo. Vầng