TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA LỊCH SỬ

NGUYỄN THỊ HOA

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ
VIỆT NAM (GIAI ĐOẠN TỪ NGUỒN
GỐC ĐẾN GIỮA THẾ KỈ XIX) CHO
HỌC SINH LỚP 10 THPT
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Lịch sử

HÀ NỘI, 2018


TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA LỊCH SỬ

NGUYỄN THỊ HOA

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ
VIỆT NAM (GIAI ĐOẠN TỪ NGUỒN
GỐC ĐẾN GIỮA THẾ KỈ XIX) CHO
HỌC SINH LỚP 10 THPT
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lí luận và phương pháp dạy học Lịch sử
Người hướng dẫn khoa học

THS. CHU NGỌC QUỲNH

hiện trong đề tài được xây dựng dựa trên cơ sở lí luận và thực tiễn.
Ngoài ra, trong khóa luận của em còn sử dụng một số nhận xét, đánh
giá của các tác giả khác, cơ quan tổ chức khác đều có trích dẫn và chú thích
nguồn gốc rõ dàng.
Xuân Hòa, ngày tháng năm 2018
Sinh viên

Nguyễn Thị Hoa


MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ........................................................................................................... 1
1. Lý do chọn đề tài........................................................................................ 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ......................................................................... 2
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................. 5
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu............................................................. 6
5. Phương pháp nghiên cứu. .......................................................................... 6
6. Những đóng góp mới của đề tài ................................................................. 7
7. Cấu trúc của khóa luận............................................................................... 7
CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ
CHỨC HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG...................................................... 8
1.1. Cơ sở lí luận ............................................................................................ 8
1.1.1. Các quan niệm về hoạt động trải nghiệm ......................................... 8
1.1.2.Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong dạy và học lịch sử............. 9
1.1.3.Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy và học lịch
sử ............................................................................................................... 11
1.1.4.Một số yêu cầu cơ bản trong việc tổ chức hoạt động trải nghiệm .. 21
1.2. Cơ sở thực tiễn ...................................................................................... 23
1.2.1.Thực trạng dạy và học Lịch sử ở trường trung học phổ thông ....... 23

TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................................... 81
DANH MỤC PHỤ LỤC


DANH MỤC VIẾT TẮT
HĐNK:

Hoạt động ngoại khóa

HĐTN:

Hoạt động trải nghiệm

HS:

Học sinh

GV:

Giáo viên


DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1: Bảng tổng hợp ý kiến của giáo viên và học sinh về mức độ
thường xuyên tổ chức HĐTNST trong dạy học môn Lịch sử ........ 32
Bảng 1.2: Bảng tổng hợp ý kiến của học sinh về mức độ hứng thú đối với
các hình thức tổ chức HĐTNST (đơn vị %) ................................... 35
Bảng 1.3: Mức độ hiệu quả của các HĐTNST trong dạy học môn Lịch sử... 37
Bảng 2.1: Kết quả học tập của học sinh lớp 10I sau giờ dạy thử nghiệm ...... 69
Bảng 2.2: Kết quả học tập của học sinh lớp 10K sau giờ dạy đối chứng ....... 69

Ngày nay, học qua trải nghiệm đang được tiếp tục triển khai trên phạm
vi toàn thế giới và được nhìn nhận là một triển vọng tương lai tươi sáng cho
giáo dục toàn cầu trong những thập kỉ tiếp theo. Ở nước ta, quan điểm đổi
mới giáo dục và đào tạo đã được nêu trong Nghị quyết Hội nghị trung ương 8
khóa XI của Ban Chấp hành trung ương đã đề cập đến những thay đổi trong
công tác giáo dục thời gian tới. Điều đó cho thấy, việc đổi mới hình thức,
phương pháp dạy học, đặc biệt hướng dẫn HS được học qua trải nghiệm thực
tế đã và đang được Đảng và nhà nước quan tâm sâu sắc.
Trong dự thảo chương trình giáo dục phổ thông tổng thể của Bộ Giáo
dục và Đào tạo ban hành năm 2018 cũng đã khẳng định ý nghĩa và vai trò to
lớn của HĐTN trong dạy và học bộ môn Lịch sử. Hoạt động này giúp cho HS
có nhiều cơ hội trải nghiệm và vận dụng nội dung kiến thức vào tìm hiểu
những hoạt động thực tiễn nhằm khám phá và tích lũy kinh nghiệm, kĩ năng
cho bản thân.

2


Tuy nhiên, việc tổ chức HĐTN trong dạy học Lịch sử vẫn chưa được
tiến hành một cách thường xuyên và rộng rãi. Một trong những nguyên nhân
là do GV còn gặp khó khăn trong việc xây dựng kế hoạch dạy học vừa hấp
dẫn lại vừa phát huy được năng lực của HS. Xuất phát từ thực tiễn dạy học
Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay và yêu cầu của việc đổi mới hình thức,
phương pháp dạy học Lịch sử phù hợp với chương trình giáo dục phổ thông
mới, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy
học phần Lịch sử Việt Nam (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ
XIX) cho học sinh lớp 10 trung học phổ thông” làm đề tài khóa luận của
mình với mong muốn đề xuất một số kế hoạch, chương trình tổ chức hoạt
động trải nghiệm sáng tạo phù hợp, hiệu quả góp phần nâng cao chất lượng
dạy và học Lịch sử ở trường trung học phổ thông.

Phạm, năm 2017 ) đã đề cập, trình bày cụ thể về mục tiêu, nội dung, phương
pháp chỉ đạo và đánh giá kết quả học tập môn Xã hội trong trường phổ thông
mà trọng tâm là các năm tiểu học và trung học cơ sở. Trong đó tác giả đã
nhấn mạnh và làm sáng tỏ các vấn đề GV thường gặp phải trong việc tổ chức
các HĐTN theo các chủ đề khác nhau như: chủ đề tác nghiệp, du lịch, văn
hóa, các vấn đề xã hội,...
Trong bộ sách Hoạt động trải nghiệm (dành cho học sinh tiểu học) gồm
10 cuốn từ lớp 1 đến lớp 5 của tác giả Nguyễn Quốc Vương và Lê Xuân
Quang (NXB Đại học Sư Phạm, năm 2017) , tác giả sau khi phân tích cơ sở lí
luận và thực tiễn của HĐTN, cũng như vị trí của nó trong Chương trình giáo
dục phổ thông, tác giả đã chỉ ra và phân tích rõ những đặc trưng cơ bản. Trên
nền tảng ấy, tác giả gợi ý những phương án cụ thể đối với việc hướng dẫn tổ
chức các hoạt động trải nghiệm ở từng chủ đề giành riêng cho bậc tiểu học.
Trong Kỉ yếu Hội thảo “Tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo cho
học sinh phổ thông và mô hình trường phổ thông gắn với sản xuất, kinh
doanh tại địa phương” (Bộ Giáo dục và Đào tạo, Tuyên Quang 29 –

4


30/8/2014) đã đề cập đến các khái niệm, mục tiêu, các cách thức tổ chức
HĐTN, bên cạnh đó còn đưa ra các cách thức đánh giá HĐTN cụ thể cho từng
nội dung.
Trên Tạp chí Giáo dục cũng có nhiều bài viết chuyên khảo bàn về hoạt
động ngoại khóa như: “Biện pháp tổ chức hoạt động giáo dục ngoài giờ lên
lớp cho học sinh THPT” của tác giả Nguyễn Thị Thành – THPT dân lập Bình
Minh – Hà Tây, “Tổ chức dạ hội Lịch sử về Hồ Chí Minh cho học sinh với sự
hỗ trợ của phần mềm Powerpoint” của tác giả Nguyễn Thị Côi – Đại học Sư
phạm Hà Nội và Đoàn Văn Hưng – Đại học Quy Nhơn; tác giả Đoàn Văn
Hưng với bài viết “Tổ chức dạ hội Lịch sử về Bác Hồ”. Các tác giả đã trình

Hoàng Thị Anh với đề tài “Sử dụng tư liệu của làng văn hóa - du lịch
các dân tộc Việt Nam để tổ chức hoạt động tải nghiệm sáng tạo cho học sinh
lớp 10 - trường THPT Đông Anh (Hà Nội)”, Khóa luận tốt nghiệp (Khoa Lịch
sử - trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, 2017). Tác giả cũng đã trình bày các
biện pháp, cách thức tiến hành HĐTNST tại làng văn hóa - du lịch các dân tộc
Việt Nam.
Nhìn chung, các công trình nghiên cứu về HĐTN Lịch sử rất phong
phú và đa dạng. Tuy nhiên, nghiên cứu về cách thức tổ chức HĐTN trong nội
dung một bài học Lịch sử cụ thể trong chương trình phổ thông vẫn chưa được
nhiều tác giả đề cập đến.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu: Xây dựng kế hoạch và tổ chức HĐTN trong dạy
học phần Lịch sử Việt Nam (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) cho
HS lớp 10 ở trường THPT.
3.2. Phạm vi nghiên cứu:
- Về nội dung: Đề tài tập trung vào phần Lịch sử Việt Nam lớp 10 chương trình chu n.
- Về phạm vi điều tra, khảo sát thực trạng và thực nghiệm sư phạm: Đề
tài tiến hành tại các trường THPT: THPT Hoa Lư A (Ninh Bình), THPT Bắc

6


Thăng Long (Hà Nội), THPT Đa Phúc (Hà Nội), THPT Bắc Đông Quan (Thái
Bình) và tiến hành thực nghiệm tại trường THPT Hoa Lư A (Ninh Bình).
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích
Trên cơ sở khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc tổ chức HĐTN trong
dạy học Lịch sử, đề tài xác định mục tiêu, lựa chọn nội dung, và đề xuất một
số biện pháp xây dựng và tổ chức HĐTN cho HS phần Lịch sử Việt Nam
(chương trình Lịch sử Lớp 10). Đồng thời, dựa trên kết quả thực nghiệm tại

HĐTN trong dạy học Lịch sử ở trường THPT.
- Đánh giá được thực trạng tổ chức HĐTN trong dạy học Lịch sử ở
trường phổ thông hiện nay.
- Đề xuất được một số kế hoạch tổ chức HĐTN trong môn Lịch sử
(phần Lịch sử Việt Nam) phù hợp với mục tiêu, nội dung, điều kiện triển khai
ở trường THPT.
7. Cấu trúc của khóa luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu tham khảo,
khóa luận gồm 2 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc tổ chức hoạt động trải
nghiệm trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông
Chương 2: Một số biện pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy
học phần Lịch sử Việt Nam (giai đoạn từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX) cho
học sinh lớp 10 ở trường trung học phổ thông

8


CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC
HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM TRONG DẠY HỌC LỊCH
SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Các quan niệm về hoạt động trải nghiệm
Trong nhà trường “hoạt động giáo dục (theo nghĩa rộng) là những hoạt
động có chủ đích, có kế hoạch hoặc có sự định hướng của nhà giáo dục, được
thực hiện thông qua những cách thức phù hợp để chuyển tải nội dung giáo
dục tới người học nhằm thực hiện mục tiêu giáo dục” [17, tr.13]
HĐTN là sự kết hợp chặt chẽ, hợp nhất của hai yếu tố “trải nghiệm” và
“sáng tạo”. Trong tọa đàm phản biện dự thảo chương trình giáo dục phổ thông

chung, các giá trị sau mỗi bài học.
1.1.2. Vai trò của hoạt động trải nghiệm trong dạy và học lịch sử
HĐTN là một hoạt động rất bổ ích trong việc tổ chức dạy học ở trường
THPT và đóng một vai trò vô cùng quan trọng rèn luyện được kĩ năng, thái độ
của HS. HĐTN góp phần bổ sung kiến thức mà HS được lĩnh hội với các hình
thức nội khóa. Có thể nói đây là một hoạt động rất thú vị và hấp dẫn vì HS
được trực tiếp tham gia vào các hoạt động khác nhau, được quan sát, được
tìm hiểu và chủ động trong việc tiếp thu kiến thức. Đây cũng được coi là
phương pháp tác động đến sự phát triển năng lực sáng tạo, giúp các em tự
chiếm lĩnh kiến thức, hình thành các kĩ năng, giá trị và ph m chất của bản
thân.
“HĐTN còn góp phần phát triển HS và đó là cơ hội cho các em trải
nghiệm trong thực tiễn để tích lũy và chiêm nghiệm các kinh nghiệm, từ đó
khái quát thành hiểu biết theo cách của riêng mình. Thông qua các hoạt động
HS có thể tự nắm bắt được nội dung bài học theo ý hiểu, sở thích, phát huy
được năng lực của người học đặc biệt là HĐTN có khả năng huy động sự

10


tham gia tích cực của tất cả các khâu của quá trình hoạt động: Từ thiết kế
hoạt động đến chuẩn bị, thực hiện và đánh giá kết quả hoạt động phù hợp với
đặc điểm lứa tuổi và khả năng của bản thân, tạo cơ hội cho các em được trải
nghiệm, được bày tỏ quan điểm, ý tưởng sáng tạo, được đánh giá và lực chọn
ý tưởng hoạt động, được thể hiện, tự khẳng định bản thân, được tự đánh giá
và đánh giá kết quả hoạt động của bản thân, của nhóm mình và của bạn bè”
[16, t.9].
Thực hiện HĐTN có hiệu quả sẽ góp phần làm tốt việc liên hệ quá khứ
với hiện tại, hoàn thành các công tác công ích xã hội. Trong các công tác
ngoại khóa, hoạt động của thầy và trò được tiến hành ngoài giờ học trên lớp

xung quanh bằng nhiều con đường khác nhau để phát triển nhân cách là mục
tiêu quan trọng của hoạt động học tập. Tuy nhiên, có những kinh nghiệm chỉ
có thể lĩnh hội thông qua trải nghiệm thực tiễn.
Như vậy có thể thấy, HĐTN có vai trò và ý nghĩa quan trọng trong các
môn học nói chung và môn Lịch sử nói riêng. Các HĐTN mang lại những trải
nghiệm thú vị cho HS, tăng hứng thú học tập và sự chủ động của HS trong
môn Lịch sử. Nếu làm tốt các HĐTN đối với bộ môn Lịch sử sẽ là một trong
những biện pháp hiệu quả góp phần thay đổi quan niệm luôn cho rằng Lịch sử
luôn khô khan và nhàm chán trước đây. Thông quá đó hình thành cho HS kiến
thức, kĩ năng, thái độ trong học tập và trong cuộc sống. Tiến tới hình thành
các năng lực cơ bản của người học.
1.1.3. Các hình thức tổ chức hoạt động trải nghiệm trong dạy và học lịch
sử
Có rất nhiều hình thức HĐTN cho HS THPT trong dạy và học Lịch sử.
Tùy vào mục tiêu bài dạy, ý tưởng bài dạy và điều kiện triển khai cụ thể mà
người GV có thể lựa chọn hình thức sử dụng, tổ chức HĐTN trong dạy học
Lịch sử ở trường THPT sao cho phù hợp và hiệu quả.

12


HĐTN được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như hoạt động
câu lạc bộ, tổ chức trò chơi, diễn đàn, sân khấu tương tác, tham quan dã
ngoại, các hội thi, hoạt động giao lưu, hoạt động nhân đạo, hoạt động tình
nguyện, hoạt động cộng đồng, sinh hoạt tập thể, lao động công ích, sân khấu
hóa (kịch, thơ, hát, múa rối, tiểu ph m, kịch tham gia,…), thể dục thể thao, tổ
chức các ngày hội,… Mỗi hình thức hoạt động trên đều mang ý nghĩa giáo dục
nhất định. Dưới đây là một số hình thức tổ chức của HĐTN tiêu biểu trong nhà
trường phổ thông có thể áp dụng trong hoạt động dạy và học Lịch sử.
1.1.3.1. Câu lạc bộ

Mỗi một hình thức hoạt động trên đều tiềm tàng trong nó những khả
năng giáo dục nhất định. Nhờ các hình thức tổ chức đa dạng, phong phú mà
việc giáo dục HS được thực hiện một cách tự nhiên, sinh động, nh nhàng,
hấp dẫn, không gò bó và khô cứng, phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý cũng
như nhu cầu, nguyện vọng của HS.
Trong quá trình thiết kế, tổ chức thực hiện và đánh giá HĐTN bằng
cách thức này cả GV lẫn HS đều có cơ hội thể hiện sự sáng tạo, chủ động,
linh hoạt của mình, làm tăng thêm tính hấp dẫn, độc đáo của các hình thức tổ
chức hoạt động.
1.1.3.2. Tổ chức trò chơi
Trò chơi là một loại hình hoạt động giải trí, thư giãn, là món ăn tinh
thần rất bổ ích trong cuộc sống của con người. Trò chơi là hình thức tổ chức
các hoạt động vui chơi với nội dung kiến thức thuộc nhiều lĩnh vực khác
nhau, có tác dụng giáo dục rất lớn, hình thức thể hiện phong phú và rất sáng
tạo, phát huy được tính tích cực và sáng tạo của HS. Giúp chuyển tải nhiều tri
thức của các lĩnh vực khác nhau, tạo không khí thân thiện và thoải mái trong
tiến trình học tập bên cạnh đó còn giúp các em tiếp cận, tiếp thu được kiến
thức của bài học.

14


Tổ chức trò chơi trong môn Lịch sử ở trường THPT đóng một vai trò
quan trọng. Việc thiết kế và tổ chức trò chơi trong giờ học Lịch sử cho HS
được sử dụng nhằm củng cố kiến thức bài học cho HS, áp dụng vào giảng dạy
đối với các bài ôn tập chương, sơ kết, tổng kết, bài tập Lịch sử và được sử dụng
trong các HĐTN và nó có tác dụng thiết thực đối với HS. Việc áp dụng biện
pháp thiết kế các trò chơi trong HĐTN là vô cùng cần thiết và có tác dụng
trong sự phát triển của trí tuệ, nhân cách của HS khi học tập bộ môn Lịch sử.
Các biện pháp thiết kế các trò chơi trong bộ môn Lịch sử còn có vai trò

hơn.
Đối với bộ môn Lịch sử hình thức này hoàn toàn phù hợp, những bài
học không còn khô khan, không chỉ là những con số, dữ liệu mà thay vào đó
là những giờ trải nghiệm thực tế. HS được đến các bảo tàng tham quan thay vì
chỉ ghi nhớ các hiện vật thông qua văn bản hay hình ảnh, việc các em được
trải nghiệm, khám phá như vậy sẽ là một biện pháp giúp cho việc học tập bộ
môn Lịch sử trở nên đa dạng và phong phú hơn. Bên cạnh đó, khi tìm hiểu nội
dung phần Lịch sử địa phương với hình thức tham quan, dã ngoại sẽ là một
trong những cách thức hiệu quả để HS nắm bắt kiến thức nhanh nhất, nó được
xem là hình thức đưa ra những dẫn chứng cụ thể và sinh động nhất khiến cho
nội dung bài giảng trở nên hấp dẫn, lí thú.
Nội dung tham quan, dã ngoại có tính giáo dục tổng hợp đối với HS
như: giáo dục lòng yêu quê hương, đất nước, giáo dục truyền thống cách
mạng, truyền thống Lịch sử, truyền thống của Đảng, của Đoàn. Các lĩnh vực
tham quan, dã ngoại có thể được tổ chức ở nhà trường phổ thông rất đa dạng,
tùy thuộc vào điều kiện cũng như mục đích của hoạt động mà giáo viên lựa
chọn các cách thức tổ chức sao cho hợp lí. Hiện nay các hình thức này đã và
đang được áp dụng trong dạy và học ở các nhà trường phổ thông, đặc biệt là
trong việc dạy và học bộ môn Lịch sử.
1.1.3.4. Tổ chức cuộc thi/ hội thi
16