TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA LỊCH SỬ

NGUYỄN THU QUỲNH

TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP
TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO CHO HỌC SINH
TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM
(TỪ NGUỒN GỐC ĐẾN GIỮA THẾ KỈ XIX)
Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
TỈNH PHÚ THỌ

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Lịch sử
Người hướng dẫn khoa học
TS. NGUYỄN VĂN NINH

HÀ NỘI - 2017


LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ biết ơn sâu sắc đến TS. Nguyễn Văn Ninh, người đã tận
tình hướng dẫn, chỉ bảo, giúp đỡ em trong suốt quá trình thực hiện khóa luận
của mình.
Đồng thời em xin gửi lời chân thành tới các thầy cô giáo, các em học
sinh trường THPT Cổ Loa (Hà Nội), trường THPT Vĩnh Chân (Phú Thọ) đã
giúp đỡ em trong quá trình điều tra, khảo sát.
Em xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, đặc
biệt là các thầy cô trong bộ môn Lý luận và phương pháp dạy học Lịch sử ở
trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ em
trong quá trình học tập, nghiên cứu tại Khoa và Trường.


2

GV

Giáo viên

3

HS

Học sinh

4

NXB

Nhà xuất bản

5

SGK

Sách giáo khoa

6

THPT

Trung học phổ thông

1.1.6. Qui trình thực hiện hoạt động học tập TNST cho học sinh .................. 31
1.1.7. Định hướng đổi mới của hoạt động học tập TNST ............................... 33
1.2. Cơ sở thực tiễn ......................................................................................... 33
1.2.1. Thực trạng dạy và học Lịch sử ở trường phổ thông ............................. 33


1.2.2. Thực trạng của việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng
tạo trong dạy học Lịch sử ở trường THPT...................................................... 37
Tiểu kết chương 1............................................................................................ 40
CHƯƠNG 2. MỘT SỐ HÌNH THỨC VÀ BIỆN PHÁP TỔ CHỨC
HOẠT ĐỘNG HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY
HỌC LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ NGUỒN GỐC ĐẾN GIỮA THẾ KỈ
XIX Ở TRƯỜNG THPT TỈNH PHÚ THỌ .................................................... 42
2.1. Vị trí, mục tiêu,nội dung lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa
thế kỉ XIX chương trình chuẩn (chương trình lịch sử lớp 10 chuẩn) ............. 42
2.1.2.Vị trí........................................................................................................ 42
2.1.2. Mục tiêu ................................................................................................. 42
2.1.3. Nội dung ................................................................................................ 44
2.2. Một số hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động học tập TNST cho
học sinh trong dạy học Lịch sử từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ở
trường THPT tỉnh Phú Thọ ............................................................................. 49
2.2.1. Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo bằng hình thức
đóng vai ........................................................................................................... 49
2.2.2. Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo bằng hình thức
tham quan học tập tại các di tích .................................................................... 52
2.2.3. Tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm bằng hình thức sinh hoạt
văn hóa, văn nghệ............................................................................................ 54
2.4. Thực nghiệm sư phạm .............................................................................. 57
2.4.1. Mục đích thực nghiệm ........................................................................... 57
2.4.2. Nội dung và phương pháp thực nghiệm. ............................................... 58

học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát triển năng lực. Chuyển từ
học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập đa dạng, chú ý các hoạt
động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học” [29]. Theo đó quan điểm chỉ
đạo của Đảng là: “Chuyển mạnh quá trình giáo dục từ chủ yếu trang bị kiến
thức sang phát triển toàn diện năng lực và phẩm chất người học. Học đi đôi
với hành; lý luận gắn với thực tiễn; giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục
gia đình và giáo dục xã hội” [29]. Điều đó cho thấy, việc đổi mới hình thức,

1


phương pháp dạy học theo Chương trình mới sau năm 2015 đặc biệt
nhấn mạnh hình thức học tập trải nghiệm.
Hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo là hình thức học tập gắn học tập
với thực tiễn, gắn giáo dục trong nhà trường với giáo dục ngoài xã hội, “phá
vỡ” không gian lớp học, đồng thời có sự tham gia của nhiều nguồn lực xã hội
vào quá trình giáo dục. Đây là một hình thức tổ chức dạy học tạo điều kiện
cho học sinh có những trải nghiệm khám phá mới mẻ, qua đó góp phần hình
thành năng lực, kĩ năng làm việc nhóm, kĩ năng sưu tầm, đánh giá tư liệu sự
kiện lịch sử, phát triển năng lực người học.
Xuất phát từ thực tiễn dạy học Lịch sử ở trường phổ thông hiện nay và
vai trò quan trọng của việc tổ chức hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo cho
học sinh trong dạy học Lịch sử, tôi lựa chọn vấn đề: “Tổ chức hoạt động học
tập trải nghiệm sáng tạ ch học inh tr ng dạ học ịch sử Việt Nam từ
nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ở trường

tỉnh Phú Thọ” làm đề tài

nghiên cứu cho khóa luận tốt nghiệp của mình.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề

đề chung của hoạt động trải nghiệm như khái niệm, đặc điểm; xác định mục
tiêu, yêu cầu, xây dựng nội dung và cách thức tổ chức hoạt động trải nghiệm
sáng tạo trong trường phổ thông; đánh giá hoạt động trải nghiệm với phương
pháp và công cụ cụ thể.
Trong bài viết “Một số vấn đề về hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong
chương trình giáo dục phổ thông mới”, PGS.TS Lê Huy Hoàng, trường Đại
học Sư phạm Hà Nội có đề cập tới quan niệm về hoạt động trải nghiệm sáng
tạo là hoạt động mang xã hội, thực tiễn đến với môi trường giáo dục trong
nhà trường để học sinh tự trải nghiệm trong tập thể, qua đó hình thành và thể
hiện được phẩm chất, năng lực; nhận ra năng khiếu, sở thích, đam mê; bộc lộ
và điều chỉnh cá tính, giá trị; nhận ra chính mình cũng như khuynh hướng

3


phát triển của bản thân; bổ trợ cho và cùng với các hoạt động dạy học trong
chương trình giáo dục thực hiện tôt nhất mục tiêu giáo dục.Tác giả cũng đề
cập đến nội dung, đặc điểm của hoạt động trải nghiệm sáng tạo. Từ kinh
nghiệm hoạt động sáng tạo ở Hàn Quốc tác giả đưa ra vấn đề trải nghiệm sáng
tạo thông qua nghiên cứu khoa học kĩ thuật và giáo dục STEM.
Bài viết của PGS.TS. Đỗ Ngọc Thống nghiên cứu “Hoạt động trải
nghiệm sáng tạo – kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam”. Trong đó,
tác giả giới thiệu kinh nghiệm tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong
giáo dục phổ thông nước Anh và Hàn Quốc. Đây đều là những nước đã đưa
hoạt động trải nghiệm sáng tạo vào chương trình đào tạo từ sớm và đạt được
những kết quả to lớn. Từ đó tác giả đưa ra kết luận: Lâu nay chương trình
giáo dục phổ thông Việt Nam đã có hoạt động giáo dục nhưng chưa được chú
ý đúng mức; chưa hiểu đúng vị trí, vai trò và tính chất của các hoạt động giáo
dục. Chưa xây dựng được một chương trình hoạt động giáo dục đa dạng,
phong phú và chi tiết với đầy đủ các thành tố của một chương trình giáo dục.

3.1. Đối tượng
Đối tượng nghiên cứu của đề tài chính là vấn đề cách thức tổ chức hoạt
động học tập trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt
Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ở trường THPT tỉnh Phú Thọ.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Phạm vi nội dung: đi sâu nghiên cứu các hình thức và biện pháp tổ chức
hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt
Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ở trường THPT tỉnh Phú Thọ. Phạm vi
đi tôi tiến hành thực nghiệm tại trường THPT tỉnh Phú Thọ.
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
4.1. Mục đích nghiên cứu
Khẳng định vai trò và ý nghĩa của hoạt động học tập trải nghiệm sáng
tạo, từ đó đưa ra các hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động học tập trải

5


nghiệm trong dạy học Lịch sử từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX ở trường
THPT tỉnh Phú Thọ.
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
+ Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng
tạo như khái niệm, nội dung, yêu cầu, các hình thức tổ chức học tập trải
nghiệm sáng tạo.
+ Nghiên cứu cơ sở thực tiễn của hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo.
+ Nghiên cứu nội dung chương trình môn Lịch sử THPT - phần Lịch sử
Việt Nam từ nguồn gốc đến giữa thế kỉ XIX để xác định nội dung tiến hành
hoạt động học tập trải nghiệm sáng tạo.
+ Đề xuất các hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động học tập trải
nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ nguồn gốc
đến giữa thế kỉ XIX ở trường THPT tỉnh Phú Thọ.

thế kỉ XIX ở trường THPT.
8. Cấu trúc của khóa luận
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phụ lục, khóa luận
gồm 2 chương:
Chương 1: Cơ ở lí luận và thực tiễn của hoạt động học tập trải
nghiệm sáng tạo trong dạy học Lịch sử ở trường trung học phổ thông
Chương 2: Một số hình thức và biện pháp tổ chức hoạt động học tập
trải nghiệm sáng tạo cho học sinh trong dạy học Lịch sử Việt Nam từ nguồn
gốc đến giữa thế kỉ XIX ở trường THPT tỉnh Phú Thọ

7


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC TỔ CHỨC HOẠT
ĐỘNG HỌC TẬP TRẢI NGHIỆM SÁNG TẠO TRONG DẠY HỌC
LỊCH SỬ Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
1.1. Cơ sở lí luận
1.1.1. Một số khái niệm cơ bản
Trải nghiệm
Trong đời sống hàng ngày, chúng ta thường xuyên nhắc đến thuật ngữ
trải nghiệm, chính vì mức độ phổ biến của thuật ngữ này nên cũng có nhiều
quan niệm khác nhau về trải nghiệm
Theo quan điểm của triết học, sự trải nghiệm được hiểu là kết quả của
sự tương tác giữa con người với thế giới khách quan. Sự tương tác này bao
gồm cả hình thức và kết quả của các hoạt động thực tiễn trong xã hội, bao
gồm cả kĩ thuật và kĩ năng, cả nguyên tắc hoạt động và phát triển thế giới
khách quan. Nhà triết học vĩ đại người Nga Solovyev V.S quan niệm rằng trải
nghiệm là kiến thức kinh nghiệm thực tế; là thể thống nhất gồm kiến thức và

hiện tượng, sự kiện.
Sáng tạo
Sáng tạo là từ mà chúng ta thường nghe thấy nhiều nhất, như con người
sáng tạo, công ty sáng tạo,… Có rất nhiều quan niệm khác nhau về sáng tạo.
Một số câu trả lời khi tìm kiếm cụm từ này trên Google:
Là dám nghĩ khác và dám làm khác.
Là một ý tưởng mới, phù hợp với thời đại và không gian sinh ra nó, và
ý tưởng đó mang lại giá trị.
Là một cái gì đó mới mẻ táo bạo và khác thường.

9


Theo từ điển Tiếng Việt: Sáng tạo là tạo ra những giá trị mới về vật
chất và tinh thần. Tìm ra cái mới, cách giải quyết mới, không bị gò bó, phụ
thuộc vào cái đã có.
Theo từ điển Bách khoa Việt Nam: Sáng tạo là hoạt động tạo ra cái
mới. Có thể sáng tạo trong bất cứ lĩnh vực nào: khoa học, sản xuất, nghệ
thuật…
Khái niệm sáng tạo hay còn gọi là năng lực sáng tạo được sử dụng
đồng nghĩa với nhiều thuật ngữ khác như: sự sáng tạo, tư duy hay óc sáng tạo,
sản phẩm hay nhân cách sáng tạo vv… Các thuật ngữ này đều có liên quan
đến một thuật ngữ gốc Latin “Crear” và mang một nghĩa chung là sự sản xuất,
tạo ra, sinh ra một cái gì đó mà trước đây chưa hề có, chưa tồn tại.
Như vậy, sáng tạo là một thuộc tính nhân cách tồn tại như một tiềm
năng ở con người. Tiềm năng sáng tạo có ở mọi người bình thường và được
huy động trong từng hoàn cảnh sống cụ thể. Mỗi người khi tạo ra cái mới cho
cá nhân thì sáng tạo đó được xem xét trên bình diện cá nhân, còn tạo ra cái
mới liên quan đến một nền văn hóa thì sáng tạo đó được xem xét trên bình
diện xã hội.

dục ngoài giờ lên lớp, hoạt động tập thể,… và thêm vào đó là những mục tiêu
và nhiệm vụ giáo dục giai đoạn mới. Vậy khái niệm hoạt động học tập TNST
trong nhà trường phổ thông có thể được hiểu là các hoạt động giáo dục thực
tiễn được tiến hành song song với hoạt động dạy học trong nhà trường. Hoạt
động trải nghiệm sáng tạo là: một bộ phận của quá trình giáo dục, được tổ
chức ngoài giờ học các môn văn hóa trên lớp và có mối quan hệ bổ sung, hỗ
trợ cho hoạt động dạy học. Thông qua các hoạt động thực hành, những việc
làm cụ thể và các hành động của học sinh, hoạt động trải nghiệm sáng tạo sẽ
khai thác kinh nghiệm của mỗi cá nhân, tạo cơ hội cho các em vận dụng một
cách tích cực những kiến thức đã học vào thực tế và đưa ra được những sáng
tạo của mình, từ đó phát huy và nuôi dưỡng tính sáng tạo của mỗi cá nhân.

11


Từ khái niệm này cho thấy, so với các hoạt động ngoài giờ lên lớp đang
được tiến hành hiện nay trong chương trình phổ thông thì hoạt động TNST sẽ
phong phú hơn cả về nội dung , phương pháp và hình thức hoạt động. Đặc
biệt mỗi hoạt động phải phù hợp với mục tiêu phát triển những phẩm chất,
năng lực nhất định của học sinh.
Các khái niệm này đều khẳng định vai trò định hướng, hướng dẫn của
nhà giáo dục (không phải là hoạt động trải nghiệm tự phát). Nhà giáo dục
không tổ chức, phân công học sinh một cách trực tiếp mà chỉ hỗ trợ, giám sát.
Học sinh được trực tiếp, chủ động tham gia các hoạt động. Phạm vi các chủ
đề hay nội dung hoạt động và kết quả đầu ra là năng lực thực tiễn, phẩm chất
và tiềm năng sáng tạo; và hoạt động là phương thức cơ bản của sự hình thành
và phát triển nhân cách con người.
Từ kết quả nghiên cứu các lí thuyết trên có thể thấy học tập trải nghiệm
sáng tạo là phương thức hoạt động chỉ sự tương tác, sự tác động của chủ thể
với đối tượng xung quanh và ngược lại. Hoạt động ở đây là hoạt động của

dục an toàn giao thông, giáo dục môi trường, giáo dục phòng chống ma túy,
giáo dục phòng chống HIV/AIDS và tệ nạn xã hội, giáo dục các phẩm chất
người lao động, nhà nghiên cứu… Điều này giúp cho các nội dung giáo dục
thiết thực hơn, gần gũi với cuộc sống thực tế hơn, đáp ứng được nhu cầu hoạt
động của học sinh, giúp các em vận dụng vào thực tiễn cuộc sống một cách dễ
dàng, thuận lợi hơn.
Bên cạnh hoạt động có tính tích hợp, học sinh được lựa chọn một số
hoạt động chuyên biệt phù hợp với năng lực, sở trường, hứng thú của bản thân
để phát triển năng lực sáng tạo riêng biệt của mỗi cá nhân.
1.1.2.3. Hoạt động trải nghiệm sáng tạ được tổ chức dưới nhiều hình thức
đa dạng
Hoạt động TNST được tổ chức dưới nhiều hình thức khác nhau như trò
chơi, hội thi, diễn đàn, giao lưu, tham quan du lịch, sân khấu hóa (kịch, thơ,

13


hát, múa rối, tiểu phẩm,…), thể dục thể thao, câu lạc bộ, tổ chức các ngày hội,
các công trình nghiên cứu khoa học kĩ thuật… Mỗi một hình thức hoạt động
trên đều tiềm tàng trong nó những khả năng giáo dục nhất định. Nhờ các hình
thức tổ chức đa dạng, phong phú mà việc giáo dục học sinh được thực hiện
một cách tự nhiên, sinh động, nhẹ nhàng, hấp dẫn, không gò bó và khô cứng,
phù hợp với đặc điểm tâm sinh lí cũng như nhu cầu, nguyện vọng của học
sinh. Trong quá trình thiết kế, tổ chức, đánh giá các hoạt động trải nghiệm
sáng tạo, cả giáo viên lẫn học sinh đều có cơ hội thể hiện sự sáng tạo, chủ
động linh hoạt của mình, làm tăng thêm tính hấp dẫn, độc đáo của các hình
thức tổ chức hoạt động. Sự đa dạng của hình thức trải nghiệm cũng tạo cơ hội
thực hiện giáo dục phân hóa.
1.1.2.4. Hoạt động trải nghiệm sáng tạ đòi hỏi sự phối hợp, liên kết nhiều
lực lượng giáo dục tr ng và ng ài nhà trường

phong phú mà nhà trường không thể cung cấp thông qua các công thức hay
định lí, định luật…
Tóm lại, hoạt động trải nghiệm sáng tạo là một phương thức học hiệu
quả, nó giúp hình thành năng lực cho người học. Phương pháp trải nghiệm có
thể thực hiện đối với bất cứ lĩnh vực tri thức nào, khoa học hay đạo đức, kinh
tế, xã hội… Hoạt động trải nghiệm cũng cần được tiến hành có tổ chức, có
hướng dẫn theo quy trình nhất định của nhà giáo dục thì hiệu quả của việc học
qua trải nghiệm sẽ tốt hơn. Hoạt động giáo dục nhân cách học sinh chỉ có thể
tổ chức qua hoạt động trải nghiệm.
1.1.3. Các hình thức, phương pháp tổ chức hoạt động trải nghiệm sáng
tạo trong nhà trường phổ thông
Hình thức tổ chức các hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong trường phổ
thông rất phong phú và đa dạng. Cùng một chủ đề, một nội dung giáo dục
nhưng hoạt động trải nghiệm sáng tạo có thể tổ chức theo nhiều hình thức
hoạt động khác nhau, tùy theo lứa tuổi và nhu cầu của học sinh, tùy theo điều

15


kiện cụ thể của từng lớp, từng trường, từng địa phương… Một số các hình
thức tổ chức của hoạt động trải nghiệm sáng tạo trong nhà trường phổ thông:
Hoạt động câu lạc bộ
Câu lạc bộ là hình thức hoạt động ngoại khóa của những nhóm học sinh
cùng sở thích, nhu cầu, năng khiếu,… dưới sự định hướng của những nhà
giáo dục nhằm tạo môi trường giao lưu thân thiện, tích cực giữa các học sinh
với nhau và giữa học sinh với thầy cô giáo, với những người lớn khác. Hoạt
động của câu lạc bộ tạo cơ hội để học sinh được chia sẻ kiến thức, hiểu biết
của mình về cac lĩnh vực mà các em quan tâm, qua đó phát triển kĩ năng của
học sinh như: kĩ năng giao tiếp, kĩ năng lắng nghe và biểu đạt ý kiến, kĩ năng
trình bày suy nghĩ, ý tưởng, kĩ năng viết bài, kĩ năng chụp ảnh, kĩ năng hợp

Diễn đàn là một hình thức tổ chức hoạt động được sử dụng để thúc đẩy
sự tham gia của học sinh thông qua việc các em trực tiếp, chủ động bày tỏ ý
kiến của mình với đông đảo bạn bè, nhà trường, thầy cô giáo, cha mẹ và
những người lớn khác có liên quan. Diễn đàn là một hình thức tổ chức mang
lại hiệu quả giáo dục thiết thực. Thông qua diễn đàn, học sinh có cơ hội bày tỏ
suy nghĩ, ý kiến, quan niệm hay những câu hỏi, đề xuất của mình về một vấn
đề nào đó có liên quan đền nhu cầu, hứng thú, nguyện vọng của các em. Đây
cũng là dịp để các em biết lắng nghe ý kiến, học tập lẫn nhau. Vì vậy, diễn
đàn như một sân chơi tạo điều kiện để học sinh được biểu đạt ý kiến của mình
một cách trực tiếp với đông đảo bạn bè và những người khác. Diễn đàn
thường được tổ chức rất linh hoạt, phong phú và đa dạng với những hình thức
hoạt động cụ thể, phù hợp với từng lứa tuổi học sinh.
Mục đích của việc tổ chức diễn đàn là tạo cơ hội, môi trường cho học
sinh được bày tỏ ý kiến về những vấn đề các em quan tâm, giúp các em khẳng
định vai trò và tiếng nói của mình, đưa ra những suy nghĩ và hành vi tích cực
để khẳng định mình. Qua các diễn đàn, thầy cô giáo, cha mẹ học sinh và
những người lớn có liên quan nắm bắt được những băn khoăn, lo lắng và
mong đợi của các em về bạn bè, thầy cô, nhà trường và gia đình… tăng cường

17


cơ hội giao lưu giữa người lớn và trẻ em, giữa trẻ em với trẻ em và thúc đẩy
quyền trẻ em trong trường học. Giúp học sinh thực hành quyền được bày tỏ ý
kiến, quyền được lắng nghe và quyền được tham gia,… đồng thời giúp các
nhà quản lí giáo dục và hoạch định chính sách nắm bắt, nhận biết được những
vấn đề mà học sinh quan tâm từ đó có những biện pháp giáo dục và xây dựng
chính sách phù hợp hơn với các em.
Sân khấu tương tác
Sân khấu tương tác (hay sân khấu diễn đàn) là một hình thức nghệ thuật