BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

PHẠM QUANG HUY

HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KẾ
TOÁN THU, CHI NGÂN SÁCH
NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Thành phố Hồ Chí Minh – Năm 2014


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ TP. HỒ CHÍ MINH

Phạm Quang Huy

HOÀN THIỆN HỆ THỐNG KẾ
TOÁN THU, CHI NGÂN SÁCH
NHÀ NƯỚC TẠI VIỆT NAM
Chuyên ngành: Kế toán
Mã số:

62.34.03.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS. NGUYỄN VIỆT

sẻ kinh nghiệm cũng như ủng hộ về mặt tinh thần của Ban Chủ nhiệm Khoa Kế toán –
Kiểm toán, trong đó Thầy Trưởng Khoa là PGS.TS. Võ Văn Nhị.
Cùng với sự hỗ trợ nhiệt tình của các bạn, các anh chị tại những tổ chức công đã giúp
đỡ tác giả trong quá trình khảo sát, thu thập số liệu; đồng thời sự động viên của toàn
thể đồng nghiệp trong cũng như ngoài trường. Bên cạnh đó, gia đình là môi trường
thật hiền hòa để tác giả có đủ sức khỏe, nghị lực, thời gian và không gian tập trung
cho quá trình làm luận án của mình.
Một lần nữa, tác giả xin gửi lời chúc nhiều sức khỏe, thành công và hạnh phúc đến
Quý thầy cô, tất cả thành viên trong gia đình, quý đồng nghiệp và tất cả bạn bè đã
đồng hành với tác giả để tác giả có thể hoàn thành luận án này.

Thành phố Hồ Chí Minh, tháng 02 năm 2014

Tác giả

Phạm Quang Huy


[a]

MỤC LỤC
Trang phụ bìa
Lời cam đoan
Mục lục
Danh mục các chữ viết tắt
Danh mục các bảng biểu
Danh mục các đồ thị
Danh mục các hình vẽ
Lời mở đầu
Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước


2.2.2. Vai trò và mục tiêu................................................................................................................. 27
2.2.2.1.Vai trò 27
2.2.2.2.Mục tiêu

27

2.2.3. Nội dung và các đối tượng sử dụng thông tin................................................................. 28
2.2.3.1.Nội dung cơ bản của kế toán thu, chi ngân sách

28

2.2.3.2.Đối tượng sử dụng thông tin kế toán thu, chi ngân sách

29

2.2.4. Các vấn đề cơ bản trong hệ thống kế toán thu, chi ngân sách..................................... 30
2.2.4.1.Về vấn đề ghi nhận

30

2.2.4.2.Về vấn đề đánh giá

30

2.2.4.3.Về vấn đề trình bày và công bố

31

2.2.5. Các nội dung khác liên quan đến kế toán thu, chi ngân sách...................................... 31


48


[iii]

2.3.6.3.Chuẩn mực số 01 về việc trình bày báo cáo tài chính

48

2.3.6.4.Chuẩn mực số 22 về công bố thông tin tài chính đơn vị công

49

2.3.6.5.Chuẩn mực số 24 về việc trình bày thông tin ngân sách trên BCTC 49
2.4.

Nghiên cứu mô hình tổ chức hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước tại một số
quốc gia trên thế giới – Bài học kinh nghiệm cho Việt Nam.......................................................... 50
2.4.1. Hệ thống kế toán thu, chi ngân sách tại các quốc gia.................................................... 50
2.4.1.1.Ấn Độ 51
2.4.1.2.Cộng đồng Châu Âu 55
2.4.1.3.Nhật Bản
2.4.1.4.Úc
2.4.1.5.Trung Quốc

59
61
63


3.2.

Các phương pháp nghiên cứu sử dụng........................................................................................... 73
3.2.1. Phương pháp chung............................................................................................................... 74
3.2.2. Các phương pháp cụ thể....................................................................................................... 74
3.2.2.1.Phương pháp khái quát hóa

74


[iv]

3.2.2.2.Phương pháp khái niệm hóa 75
3.2.2.3.Phương pháp điều tra hay phương pháp trưng cầu ý kiến

75

3.2.2.4.Phương pháp phân tích

76

3.2.2.5.Phương pháp tổng hợp

76

3.2.2.6.Phương pháp tư duy 76
3.2.2.7.Phương pháp thống kê

77


4.1.2. Thực trạng về phân cấp quản lý NSNN............................................................................ 84
4.1.2.1.Thực trạng về tổng quát tình hình thu, chi ngân sách 84
4.1.2.2.Thực trạng về việc thu và phân cấp thu ngân sách

86

4.1.2.3.Thực trạng về việc chi và phân cấp chi ngân sách

88

4.1.2.4.Thực trạng về quá trình phân cấp ngân sách 91
4.1.2.5.Một số tồn tại trong việc phân cấp quản lý thu, chi ngân sách
4.2.

92

Thực trạng về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước.................................................................... 95
4.2.1. Thực trạng về văn bản pháp lý kế toán thu, chi ngân sách........................................... 95


[v]

4.2.1.1.Giới thiệu chung
4.2.1.2.Hệ thống văn bản pháp lý
4.2.1.3.Quy định về kế toán thu, chi ngân sách trong Luật NSNN

95
97
99



108

4.2.7. Thực trạng về kiểm soát thông tin do kế toán thu, chi ngân sách cung cấp...........111
4.2.7.1.Kiểm soát thông tin

111

4.2.7.2.Kiểm soát nội bộ

112

4.2.7.3.Kiểm toán nhà nước với quá trình thanh tra và giám sát

112

4.2.8. Đánh giá chung kế toán thu chi ngân sách với chuẩn mực KTC quốc tế...............114
4.2.8.1.Đánh giá chung

114

4.2.8.2.Các điểm tương đồng 115
4.2.8.3.Các điểm khác biệt
4.3.

116

Khảo sát thực tế về kế toán thu, chi ngân sách tại Việt Nam................................................. 118
4.3.1. Đối tượng và phạm vi khảo sát......................................................................................... 118
4.3.2. Nội dung của khảo sát........................................................................................................ 119

138
5.1.

Quan điểm hoàn thiện và mục tiêu hoàn thiện........................................................................... 138
5.1.1. Quan điểm hoàn thiện......................................................................................................... 138
5.1.1.1.Phù hợp đặc điểm về quản lý thu chi NSNN tại Việt Nam
5.1.1.2.Từng bước phù hợp và tương thích với IPSAS
5.1.1.3.Tăng cường khả năng ứng dụng CNTT trong QLNSNN

139
140
141

5.1.2. Mục tiêu hoàn thiện............................................................................................................. 142
5.2.

Giải pháp hoàn thiện hệ thống kế toán thu, chi ngân sách nhà nước.................................... 144
5.2.1. Nhóm giải pháp chung........................................................................................................ 144
5.2.1.1.Giải pháp về môi trường pháp lý

144

5.2.1.2.Giải pháp về môi trường hoạt động 150
5.2.1.3.Giải pháp về việc đáp ứng yêu cầu quản lý NSNN 161
5.2.2. Nhóm giải pháp cụ thể........................................................................................................ 166
5.2.2.1.Xây dựng mô hình Tổng kế toán nhà nước

166

5.2.2.2.Điều chỉnh và thay đổi cơ sở kế toán trong ghi nhận và trình bày thông tin


5.3.2.2.Kiểm soát ngoài

177

5.3.2.3.Kiểm soát rủi ro thông tin kế toán

178

5.3.3. Về cơ sở hạ tầng và thông tin............................................................................................ 179
5.4.

Một số kiến nghị............................................................................................................................... 179
5.4.1. Đối với Quốc hội................................................................................................................. 179
5.4.2. Đối với các cơ quan quản lý nhà nước........................................................................... 180
5.4.2.1.Đối với Chính phủ

180

5.4.2.2.Đối với Bộ tài chính 181
5.4.3. Đối với cơ quan Kiểm toán nhà nước............................................................................. 183
5.4.4. Đối với các cơ quan chức năng khác.............................................................................. 185
5.4.5. Đối với các cơ quan thực hiện kế toán thu, chi ngân sách......................................... 186
Kết luận Chung và kiến nghị
Danh mục các công trình của tác giả
Tài liệu tham khảo
Phụ lục


[i]

hnh quc gia ca mỡnh i theo ỳng nhng k hoch, chin lc ó ra thỡ u
cn n nhng ngun lc khỏc nhau, v mt trong nhng ngun lc ú chớnh l
ngõn sỏch nh nc. Tht vy, ngõn sỏch nh nc l ni tp trung qu tin t ln
nht ca mt nc v c xem l cụng c iu chnh mang tớnh v mụ i vi nn
kinh t xó hi, nh hng phỏt trin sn xut, iu tit th trng v giỳp bỡnh n
giỏ c. Vi vai trũ quan trng nh trờn, Vit Nam cng khụng nm ngoi xu hng
chung so vi th gii, ú chớnh l chớnh ph cng cn cú nhng bin phỏp hu
hiu trong quỏ trỡnh thu v chi cỏc khon t ngun ngõn sỏch nh nc. thc
hin c iu ny, nh nc ó s dng mt cụng c dựng phn ỏnh, ghi chộp
cỏc nghip v phỏt sinh, ú l h thng k toỏn thu, chi ngõn sỏch nh nc.
Thụng qua ch k toỏn ny, nh nc cú th nhỡn li nhng hot ng ó phỏt


sinh trong quá khứ để từ đó đưa ra các quyết định kinh tế trong tương lai.
Trong những năm qua, Việt Nam đã có những kết quả khá khả quan trong việc thu,
chi ngân sách, giúp đảm bảo tạo nguồn thu đầy đủ và thực hiện chi các khoản theo
đúng các kế hoạch vĩ mô đã được phê duyệt. Bên cạnh những điểm đã đạt được,
việc thu, chi ngân sách nhà nước ở Việt Nam cũng đang gặp phải một số khó khăn,
thách thức cũng như tồn tại. Có thể lấy ví dụ như việc thu ngân sách hiện còn thất
thu ở một số khâu, ở một số lĩnh vực, trên một vài sắc thuế, thêm vào đó có các
khoản chi trong đơn vị còn bị lãng phí, thất thoát. Nguyên nhân của hiện tượng này
có thể một phần lớn là do việc quản lý ngân sách của chính phủ còn nhiều hạn chế,
chưa có đầy đủ thông tin để quản trị tài chính khu vực công, đặc biệt là việc áp
dụng chế độ kế toán thu, chi ngân sách chưa thật sự hữu hiệu vì hiện nay việc ghi
nhận thu, chi từ ngân sách còn do nhiều cơ quan thực hiện cùng lúc. Hơn nữa, mỗi
cơ quan có mục đích, phương pháp, đối tượng và nội dung hạch toán, chỉ tiêu báo
cáo ngân sách khác nhau. Hệ quả là các số liệu thu, chi ngân sách hạch toán tại các


[ii]

tài chính ngân sách Việt Nam. Do đó, việc vận dụng chuẩn mực kế toán


[iii]

quốc tế sẽ mang lại nhiều lợi ích như nâng cao tính toàn diện, công khai và minh
bạch của báo cáo tài chính; nâng cao chất lượng và tính so sánh giữa các doanh
nghiệp hoạt động trong lĩnh vực công cũng như tính nhất quán trong việc lập và
báo cáo các thông tin tài chính, góp phần cơ bản trong việc hạn chế những tiêu cực
trong quá trình quản lý ngân sách. Hơn thế nữa, việc nhận thức sự khác biệt giữa
hai hệ thống chuẩn mực, hiểu rõ thực trạng cũng như các vấn đề đặc thù tại Việt
Nam và việc tiếp cận theo hướng quốc tế sẽ giúp Việt Nam hài hòa hơn với thông
lệ phổ biến của quốc tế.
Với ý nghĩa và tầm quan trọng trong việc cải cách hệ thống kế toán thu, chi ngân
sách nhà nước một phần giúp tạo ra nguồn thông tin đầy đủ, hiệu quả, một phần cầ
phải hài hòa dần theo định hướng chung của thế giới nên việc điểu chỉnh kế toán
thu, chi ngân sách tại Việt Nam theo hướng chuẩn mực kế toán công quốc tế được
xem là một việc làm tất yếu hiện nay. Do những nguyên nhân này nên tác giả đã
lựa chọn nội dung về kế toán thu, chi ngân sách làm đề tài cơ sở cho việc nghiên
cứu thực hiện luận án của mình.
0 MỤC TIÊU NGHIÊN CỨU
Luận án được thực hiện nhằm hướng đến 4 mục tiêu cụ thể như sau:
0 Xác định được lỗ hỏng trong các nghiên cứu trên thế giới và trong nước bằng
việc hệ thống hóa các nghiên cứu về kế toán công và kế toán thu chi ngân sách.
1 Tổng quát hóa các cơ sở lý luận liên quan về những mảng nội dung chính bao
gồm khu vực công, tài chính công, kế toán thu, chi ngân sách và việc quản lý
ngân sách trên thế giới cũng như đang áp dụng tại Việt Nam từ trước đến nay,
làm nền tảng lý luận để có thể đối chiếu với thực tế của Việt Nam.
2 Phân tích làm rõ thực trạng về vấn đề kế toán thu, chi ngân sách cùng những
mảng nội dung khác có liên quan mật thiết đến đề tài như cơ cấu thu chi, hệ

4.1.

Những điểm mới của luận án

Xem xét và đối chiếu với những nghiên cứu đã được các nhà khoa học thực hiện trước
đây thì luận án đã thực hiện được một số điểm mới như sau:


[v]

0 Thứ nhất, ghi nhận một cách đầy đủ cơ sở lý luận về khu vực công trên thế giới, hệ
thống chuẩn mực kế toán công quốc tế, khuôn mẫu lý thuyết về quản trị tài chính
khu vực công, cơ sở kế toán áp dụng và hệ thống kế toán thu, chi ngân sách chính
phủ trên thế giới.
1 Thứ hai, nghiên cứu đầy đủ quá trình thực hiện ở 5 khu vực đại diện cho các vùng
địa lý trên thế giới về việc áp dụng chuẩn mực kế toán công quốc tế vào kế toán
thu, chi ngân sách nhà nước, qua đó đã rút ra những bài học kinh nghiệm cho việc
hoàn thiện chế độ kế toán tại Việt Nam
2 Thứ ba, số liệu tập hợp khá đầy đủ và liên tục trong nhiều năm liên tiếp có liên
quan đến lĩnh vực thu ngân sách, chi ngân sách, nợ công, tỷ lệ so với thu nhập
quốc dân, tốc độ phát triển kinh tế…
3 Thứ tư, khảo sát một cách chi tiết về chế độ kế toán thu, chi ngân sách, qua đó có
thể đánh giá được tính khả thi của những giải pháp, kiến nghị mà luận án đã đề ra.
Đồng thời, sử dụng công cụ thống kê để minh chứng tính khoa học, tính tin cậy
của những giải pháp trong luận án.
4 Thứ năm, đề tài bao quát được khá chi tiết các mối quan hệ giữa kế toán thu, chi
ngân sách với việc quản lý ngân sách nhà nước cùng với hệ thống cải cách hành
chính nhà nước, tài chính công ở Việt Nam.
4.2.


2 Ba là, đề xuất các giải pháp đồng bộ và khả thi để chỉnh sửa trực tiếp các vấn đề
liên quan đến kế toán thu, chi ngân sách cùng với các mảng khác có liên quan như
tài chính công, nợ công, công nghệ thông tin, nhân lực, kiểm toán nhà nước, các
cơ quan khác có liên quan…
3 Bốn là, kết quả nghiên cứu này cũng góp phần làm tài liệu tham khảo cần thiết và
bổ ích cho các nghiên cứu khoa học liên quan khác cũng như áp dụng trong thời
gian tới tại những cơ quan nhà nước có thẩm quyền ở Việt Nam.
0 KẾT CẤU CỦA LUẬN ÁN
Luận án được thực hiện bao gồm tổng cộng có 187 trang, 7 hình vẽ và 13 bảng biểu
minh họa, bổ trợ cho nội dung của bài viết. Xét chi tiết, ngoài phần mở đầu, kết luận
chung, các danh mục khác nhau, tài liệu tham khảo và 5 phụ lục thì luận án được kết
cấu thành 5 chương với tên gọi của từng chương cụ thể như sau:
0

Chương 1: Tổng quan các vấn đề nghiên cứu về kế toán thu, chi ngân sách nhà
nước (16 trang)

0

Chương 2: Cơ sở lý thuyết về kế toán thu, chi ngân sách nhà nước và chuẩn mực
kế toán công quốc tế (51 trang)


[vii]

0

Chương 3: Phương pháp nghiên cứu và khung nghiên cứu chung của luận án (13
trang)



Bộ Tài chính

KTNN

Kiểm toán nhà nước

CCVC

Công chức, viên chức

KVC

Khu vực công

CNTT

Công nghệ thông tin

KTV

Kiểm toán viên

CP

Chính phủ

MLNSNN

Mục lục ngân sách nhà nước


Quản lý ngân sách nhà nước

HĐND

Hội đồng nhân dân

SXKD

Sản xuất kinh doanh

HTTTKT

Hệ thống thông tin kế toán

TNDN

Thu nhập doanh nghiệp

KBNN

Kho bạc nhà nước

TCC

Tài chính công

KSNB

Kiểm soát nội bộ

The Asian Development Bank

Ngân hàng Phát triển Châu Á

European Union

Liên min Châu Âu

Governmental Accounting

Hội đồng chuẩn mực kế toán

Standards Board

chính phủ

Government Business Enterprises

Doanh nghiệp kinh doanh thuộc
chính phủ

GDP

Gross Domestic Product

Tổng sản phẩm quốc nội

IAS

International Accounting Standard

chính quốc tế

International Monetary Fund

Quỹ tiền tệ quốc tế

INTOSAI International Organization of

IPSAS

Tổ chức Quốc tế các Cơ quan

Supreme Audit Institutions

Kiểm toán tối cao

International Public Sector

Chuẩn mực kế toán công quốc tế

Accounting Standard
[b]


IPSASB

NATO

International Public Sector



Quản trị tài chính khu vực công

PSC

Public Sector Committee

Hội đồng khu vực công

PSC

Public Sector Committee

Ủy ban khu vực công

TABMIS Treasury And Bubget Management

Hệ thống quản lý thông tin ngân

Information System

sách và kho bạc

UN

United Nations

Liên Hiệp Quốc

USD

Bảng 4.8: Thời hạn nộp báo cáo tài chính định kỳ của các cấp................................................ 109
Bảng 4.9: Danh mục các tỉnh thành thu thập phiếu khảo sát..................................................... 122
Bảng 5.1: Mức độ công khai các tài liệu liên quan ngân sách 5 quốc gia 2008.................160
Bảng 5.2: Chỉ tiêu OBI của 11 quốc gia năm 2008 và 2010...................................................... 160
Bảng 5.3: Lộ trình chuyển kế toán thu, chi ngân sách áp dụng sang IPSAS....................... 170

[d]


DANH MỤC CÁC HÌNH VẼ

Hình 2.1: Mô hình chu trình quản trị tài chính công....................................................................... 19
Hình 2.2: Cấu trúc các thành phần của quản trị tài chính công................................................... 22
Hình 2.3: Vai trò của kiểm toán nhà nước hoạt động thu, chi ngân sách................................. 34
Hình 2.4: Cơ sở kinh tế xây dựng hệ thống kế toán thu chi ngân sách..................................... 35
Hình 2.5: Cơ cấu tổ chức và cấu trúc của Ủy ban chuẩn mực kế toán công quốc tế ...........38
Hình 3.1: Quy trình nghiên cứu của luận án....................................................................................... 80
Hình 5.1: Mô hình về quá trình chuyển đổi sang chuẩn mực kế toán công quốc gia.....171

[e]


[1]

Chương 1
TỔNG QUAN CÁC VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
VỀ KẾ TOÁN THU, CHI NGÂN SÁCH NHÀ NƯỚC

Chương này cung cấp một bức tranh tổng quan về quá trình nghiên cứu các vấn đề có
liên quan đến nội dung của luận án. Tính tổng quát của chương thể hiện thông qua việc