BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC HUẾ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

LÊ THỊ TUYẾT

TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ NGUYỄN XUÂN
KHÁNH
NHÌN TỪ LÝ THUYẾT ĐỐI THOẠI
Demo Version - Select.Pdf SDK
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VĂN HỌC
Mã số: 60220120

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:
TS. THÁI PHAN VÀNG ANH

Huế, năm 2014

i


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng
tôi, các số liệu và kết quả nghiên cứu ghi trong luận văn là
trung thực, được các đồng tác giả cho phép sử dụng và chưa
từng được công bố trong bất kỳ một công trình nào khác.
Tác giả luận văn

Lê Thị Tuyết

MỤC LỤC
Trang

Trang phụ bìa .................................................................................................. i
Lời cam đoan ................................................................................................. ii
Lời cảm ơn .................................................................................................... iii
Mục lục .......................................................................................................... 1
MỞ ĐẦU ....................................................................................................... 3
NỘI DUNG ................................................................................................. 11
CHƯƠNG 1. TỪ LÝ THUYẾT ĐỐI THOẠI ĐẾN TƯ DUY ĐỐI THOẠI
TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ NGUYỄN XUÂN KHÁNH ............ 11
1.1. Từ đối thoại trong đời sống đến đối thoại trong văn chương............... 11
1.1.1. Đối thoại trong ngôn ngữ giao tiếp ............................................... 11
1.1.2. Đối thoại trong văn học, nhìn từ lý thuyết của Mikhail Bakhtin.... 13
1.2. Tư duy đối thoại trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh ......... 15
1.2.1. Đối thoại để luận giải trong tiểu thuyết lịch sử ............................. 15
1.2.2. Đối thoại như một hình thức kiến tạo ngôn từ trong tiểu thuyết
Demo Version - Select.Pdf SDK
Nguyễn Xuân Khánh .............................................................................. 19
CHƯƠNG 2. TÍNH ĐỐI THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ
NGUYỄN XUÂN KHÁNH TỪ SỰ ĐAN CÀI CÁC LỚP DIỄN NGÔN .. 24
2.1. Đối thoại về lịch sử ............................................................................ 25
2.1.1. Đối thoại - một cách thức nhìn nhận lại lịch sử............................. 25
2.1.2. Sự thật và hư cấu qua hình thức diễn giải lịch sử .......................... 29
2.2. Đối thoại về văn hoá ........................................................................... 32
2.2.1. Đối thoại - truy tìm cội nguồn bản sắc văn hoá dân tộc ................ 32
2.2.2. Đối thoại - con đường nối kết văn hoá từ truyền thống đến hiện đại . 35
2.3. Đối thoại về tư tưởng, quan niệm ....................................................... 38
2.3.1. Từ những đối thoại của nhân vật đến những tranh luận, xung đột tư
tưởng ...................................................................................................... 38


MỞ ĐẦU
1. Mục đích ý nghĩa đề tài
1.1. Cuộc sống là một dòng chảy không bao giờ ngưng đọng và hoàn kết khi
con người vẫn từng ngày bồi đắp cho những cái “đỉnh” cao hơn; nhưng chẳng muốn
dừng lại nhìn ngắm thoả mãn bất kì một cái đỉnh nào. Trong tương quan đó, tiểu
thuyết - một thể loại văn học “chưa đông cứng”, “chưa hoàn kết” của “thì hiện tại
chưa hoàn thành” ra đời như là một tất yếu để phản ánh hiện thực đời sống một cách
bao quát nhất và minh giải cuộc đời ở tầng sâu nhất với đúng nghĩa của nó. Thế
mạnh đó của tiểu thuyết, mà nhất là tiểu thuyết đương đại đã khẳng định được giá
trị của thể loại nòng cốt và đầy hấp lực này.
Với ưu thế vượt trội so với các thể loại khác, tiểu thuyết đương đại đã xông
xáo khám phá mọi ngóc ngách, những vấn đề bức xúc, nóng hổi của đời sống hiện
đại. Trong xu hướng mở rộng biên độ và không giới hạn dung lượng, đề tài, tiểu
thuyết không chỉ dừng lại ở những vấn đề hôm nay mà còn quan tâm đến những cái
đã qua. Quá khứ hay lịch sử là tấm đệm để con người bước đến hiện tại và vươn tới
tương lai. Bỏ qua quá khứ đồng nghĩa với đánh mất chính mình. Từ đây tiểu thuyết

Demo Version - Select.Pdf SDK

lịch sử đã ra đời và làm đúng vai trò của nó trong bức tranh đa dạng của tiểu thuyết.
Xét trong diện mạo chung của văn học, không thể không ghi nhận đóng góp của tiểu
thuyết lịch sử. Đến những năm gần đây thể loại này đã thực sự gây được tiếng vang
trên văn đàn với những cây bút tiêu biểu.
1.2. Nguyễn Xuân Khánh xuất hiện trên văn đàn đương đại Việt Nam như
một hiện tượng mới lạ nhưng nhanh chóng gây sức hút bằng tài năng và những cống
hiến nghệ thuật. Với bộ ba tiểu thuyết lịch sử Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn, Đội
gạo lên chùa giành được nhiều giải thưởng của Hội nhà văn trong nước, tiểu thuyết
lịch sử Nguyễn Xuân Khánh đã khẳng định được vị trí trong bức tranh đa sắc của
văn học thời đổi mới. Tác phẩm của ông có sức hấp dẫn lớn đối với công chúng bởi

Việt Nam, có thể nói, chủ yếu nằm ở tính đối thoại. Trong đó, tiểu thuyết của
Nguyễn Xuân Khánh đặc biệt gây sự chú ý của người đọc bởi hàm lượng văn hóa
lịch sử, bởi cách nhìn nhận lịch sử đa chiều và bởi tính đối thoại được biểu hiện trên
nhiều phương diện.
Vận dụng lý thuyết đối thoại để khảo sát tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân
Khánh, chúng tôi nhận thấy phương thức đối thoại đã góp phần không nhỏ làm nên
giá trị những tác phẩm của nhà văn trong trào lưu chung của tiểu thuyết lịch sử
đương đại. Qua nghiên cứu, luận văn của chúng tôi sẽ góp phần chỉ ra những giá trị
riêng, “những đối thoại lớn được mở ra” từ phương thức biểu hiện đến nội dung tư
tưởng của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh trong bối cảnh tiểu thuyết lịch sử Việt
Nam từ sau thời kì Đổi mới. Đó là những lý do để chúng tôi chọn vấn đề này làm đề
tài nghiên cứu.
4


2. Lịch sử vấn đề
2.1. Những công trình nghiên cứu vận dụng lý thuyết đối thoại
Mikhail Bakhtin và nhóm của ông (gồm Voloshinov, Medvedev) là những
người quan tâm nghiên cứu triết thuyết đối thoại mà hiện nay đang được vận dụng
và phát huy hiệu quả tích cực ngày càng to lớn trong đời sống văn minh nhân loại.
Đặc biệt Bakhtin đã dành sự quan tâm lớn để nghiên cứu tính đối thoại trong văn
chương qua hai công trình tập trung sức nặng nhất của ông là Lý luận và thi pháp
tiểu thuyết và Những vấn đề thi pháp Dostoievsky. Qua hai công trình, Bakhtin đã
khẳng định “tính đối thoại nội tại của ngôn từ”. Đặc biệt, theo Bakhtin đối thoại
được biểu hiện đầy đủ và tập trung nhất trong tiểu thuyết. Và trong công trình
Những vấn đề thi pháp Dostoievsky, ông đã lấy tiểu thuyết “Tội ác và trừng phạt”
minh chứng cho điều đó, để đi đến khẳng định tính đối thoại thể hiện rõ ở nhiều
phương diện tiểu thuyết phức điệu.
Về sau, năm 1981, tại Paris, người đọc còn bắt gặp cuộc đối thoại đặc biệt
của Tzvetan Todorov với Bakhtin trong công trình Mikhail Bakhtin - nguyên lý đối

Phạm Thành Hưng với bài báo “Khả năng đối thoại của một thiên tiểu
thuyết”, Tạp chí Văn học, Số 10, năm 1996, đã khai thác đối thoại giữa tác giả,
nhân vật và người đọc ở tiểu thuyết Công dân Brych của nhà văn Séc I.Otrenasech.
Luận án Tiến sĩ Ngữ văn của Nguyễn Hoa Bằng với đề tài “Thi pháp truyện
ngắn Nam Cao” cũng là một công trình nghiên cứu theo hướng vận dụng lý thuyết
đối thoại. Tác giả luận án chỉ ra rằng: “Nếu cần phải khái quát đặc trưng cơ bản của
thi pháp truyện ngắn Nam Cao lại trong một vài từ ngắn gọn, thì đó là thi pháp đối
thoại. Tính đối thoại là nguyên tắc, là biện pháp, là tư tưởng nghệ thuật của Nam
Cao. Tính đối thoại là đặc trưng cấu trúc truyện ngắn Nam Cao (...) Tất cả mọi yếu
tố cấu thành chỉnh thể tác phẩm truyện ngắn Nam Cao đều xoay quanh trục đối

Demo Version - Select.Pdf SDK

thoại: ngôn ngữ, nhân vật, môi trường, kết cấu, cốt truyện, loại thể”.
Lê Huy Bắc trong cuốn “Truyện ngắn: Lý luận tác gia và tác phẩm” có bài
viết ở chương 9: “Đối thoại và tính đối thoại trong Vi hành”. Tác giả bài viết đã
khái quát một số vấn đề lý luận về tính đối thoại, từ đó soi rọi vào truyện ngắn Vi
hành và làm rõ những biểu hiện của tính đối thoại có trong tác phẩm này.
Ngoài ra, nhiều luận văn Thạc sĩ, nhiều tiểu luận, bài viết đã bắt đầu thâm
nhập lý thuyết đối thoại để vận dụng nghiên cứu như: luận văn “Đối thoại hoá
trong tiểu thuyết Anh em nhà Karamazov của F.Dostoievsky” của Thái Thị Thìn,
Trường Đại học Vinh, 2002; bài viết của Thái Phan Vàng Anh về “Tính đối thoại
trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh” in trong công trình “Lịch sử và văn hoá - cái
nhìn nghệ thuật Nguyễn Xuân Khánh” do Nhà xuất bản Phụ nữ - Viện Văn học phát
hành; bài viết “Liên văn bản và vấn đề đối thoại tư tưởng trong văn xuôi đương đại
Việt Nam” của Thạc sĩ Phùng Phương Nga đăng báo Văn nghệ Trẻ; bài viết “Liên
văn bản thể loại và tính đối thoại trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau 1986” của
Nguyễn Văn Hùng đăng trên Tạp chí Văn hoá Nghệ An ngày 07/12/2012...
6


lược tự sự và các hướng tiếp cận; đã cho thấy những đánh giá khách quan của các
nhà nghiên cứu phê bình về những thành công, hạn chế của tiểu thuyết Nguyễn
Xuân Khánh.
Tiểu luận “Về những cách tân nghệ thuật trong Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng
Ngàn và Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh” của Lã Nguyên đăng trên
Tạp chí Phê bình văn học - 12/2012, là những phát hiện có ý nghĩa khẳng định được
những cách tân nghệ thuật của Nguyễn Xuân Khánh trong việc sáng tạo ngôn ngữ
truyện kể. Tiểu luận đã nghiên cứu một cách hệ thống, đặt ba tác phẩm của Nguyễn
Xuân Khánh trong cái nhìn chung và khái quát thành những luận điểm đáng tin cậy.

7


Ngoài ra, nhiều công trình, bài viết khi bàn đến tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
cũng đề cập nhiều đến bộ ba tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh. Như bài viết
“Liên văn bản thể loại và tính đối thoại trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau
1986” của Nguyễn Văn Hùng đăng trên trang web vonga1.wordpress.com. Trong
bài viết này, tác giả đã một phần bàn đến ba tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng
Ngàn, Đội gạo lên chùa, đưa ra một số nhận định và minh chứng thủ pháp liên văn
bản thể loại và tính đối thoại về lịch sử, văn hoá, tư tưởng, tôn giáo trong những tác
phẩm đó của Nguyễn Xuân Khánh. Tiếp đó, bài viết của Phùng Phương Nga về
“Liên văn bản và vấn đề đối thoại tư tưởng trong văn xuôi đương đại Việt Nam“
đăng trên báo Văn nghệ Trẻ cũng có bàn đến vấn đề đối thoại tư tưởng trong ba tiểu
thuyết trên của Nguyễn Xuân Khánh.
Điểm lại những công trình, bài viết trên có thể thấy các nhà nghiên cứu phê
bình đã có những đánh giá về sự thành công của Nguyễn Xuân Khánh từ bộ ba tiểu
thuyết lịch sử của nhà văn. Hai bài viết của Nguyễn Văn Hùng và Phùng Phương Nga
đã ít nhiều bàn đến tính đối thoại trong tiểu thuyết Hồ Quý Ly, Mẫu Thượng Ngàn,
Đội gạo lên chùa. Tuy nhiên, cả hai bài viết trên chỉ mới dừng lại những đánh giá có
tính chất kháiDemo

4.1. Phương pháp loại hình: Phương pháp được sử dụng nhằm phân loại các
biểu hiện khác nhau của tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh xét theo lý thuyết
đối thoại. Đồng thời giúp người viết nghiên cứu làm rõ đặc trưng tính đối thoại của
thể loại tiểu thuyết lịch sử.
4.2. Phương pháp cấu trúc - hệ thống: nghiên cứu tiểu thuyết Hồ Quý Ly,
Mẫu Thượng Ngàn, Đội gạo lên chùa của Nguyễn Xuân Khánh trong mối quan hệ
có tính chỉnh thể của nó và đặt trong tiến trình chung của tiểu thuyết lịch sử Việt
Nam đương đại.
4.3. Phương pháp so sánh đối chiếu: Người viết sử dụng phương pháp này để
so sánh tính Demo
đối thoạiVersion
trong tiểu- thuyết
lịch sử SDK
Nguyễn Xuân Khánh với một số sáng
Select.Pdf
tác của các tác giả cùng thời nhằm chỉ ra cái riêng của nhà văn.
4.4. Phương pháp liên ngành: Vận dụng lý thuyết của khoa học liên ngành để
nghiên cứu đề tài như lý thuyết về ngôn ngữ học, tâm lý học, sử học...
5. Đóng góp của đề tài
5.1. Lựa chọn lý thuyết đối thoại để khảo sát hiện tượng tiểu thuyết lịch sử
Nguyễn Xuân Khánh, luận văn đã góp phần làm tường minh thêm những vấn đề về
lý thuyết đối thoại, nhất là nguyên lý đối thoại của M. Bakhtin. Mặt khác, đề tài
cũng phát hiện và khai thác những biểu hiện mang tính đặc trưng gây được hiệu quả
thẩm mỹ của tính đối thoại trong tiểu thuyết lịch sử Nguyễn Xuân Khánh.
5.2. Luận văn là công trình nghiên cứu có hệ thống tiểu thuyết lịch sử
Nguyễn Xuân Khánh nhìn từ lý thuyết đối thoại. Từ đây, luận văn đã nêu bật nét
riêng đặc sắc trong sáng tạo nghệ thuật của một tiểu thuyết gia, đồng thời góp phần
khẳng định những đóng góp của ông đối với thành tựu tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại nói riêng và văn học Việt Nam đương đại nói chung.
9