Việt Bắc
Tố Hữu
A. Mục tiêu bài học:
- Cảm nhận được một thời kì cách mạng và kháng chiến gian khổ mà anh hùng, nhất là nghĩa tình
gắn bó thắm thiết của những người kháng chiến với Việt Bắc, với nhân dân, đất nước; qua đó thấy
rõ: từ tình cảm thủy chung truyền thống của dân tộc, Tố Hữu đã nâng lên thành một tình cảm mới,
in đậm nét thời đại, đó là ân tình cách mạng - một cội nguồn sức mạnh quan trọng tạo nên thắng
lợi của cách mạng và kháng chiến.
- Nắm vững phương thức diễn tả và tác dụng của bài thơ: nội dung trữ tình chính trị được thể hiện
bằng một hình thức nghệ thuật đậm đà tính dân tộc, có sức tác động sâu xa, làm dào dạt thêm tình
yêu quê hương đất nước trong tâm hồn mỗi người Việt Nam.
B. Nội dung bài học:
I. Tiểu dẫn:
1. Hoàn cảnh sáng tác:
Việt Bắc là quê hương của cách mạng, là căn cứ địa vững chắc của cuộc kháng chiến, nơi đã
che chở, đùm bọc Đảng, Chính phủ trong những năm kháng chiến gian khổ.
Sau chiến thắng Điện Biên Phủ, hiệp định Giơ-ne-vơ về Đông Dương được kí kết ( tháng 7 1954 ), hòa bình trở lại, miền Bắc nước ta được giải phóng. Một trang sử mới của đất nước và một
giai đoạn mới của cách mạng được mở ra.
Tháng 10 - 1954, các cơ quan Trung ương của Đảng và Chính phủ rời chiến khu Việt Bắc trở về
Hà Nội. Nhân sự kiện thời sự có tính lịch sử ấy, Tố Hữu sáng tác bài thơ Việt Bắc để ôn lại một
thời kì kháng chiến gian khổ mà hào hùng, thể hiện nghĩa tình sâu nặng của những con người
kháng chiến đối với nhân dân Việt Bắc, với quê hương Cách mạng. Việt Bắc là tác phẩm xuất sắc
của thơ Tố Hữu nói riêng và thơ Việt Nam hiện đại nói chung trong thời kì kháng chiến chống
thực dân Pháp.
2. Bố cục tác phẩm:
Bài thơ chia làm 2 phần:
- Phần đầu: tái hiện một giai đoạn gian khổ, vẻ vang của cách mạng và kháng chiến ở chiến khu
Việt Bắc nay đã trở thành những kỉ niệm sâu nặng trong lòng người.
- Phần cuối: nói lên sự gắn bó giữa miền ngược và miền xuôi trong một viễn cảnh hòa bình tươi
sáng của đất nước và kết thúc bằng lời ngợi ca công ơn của Bác, của Đảng đối với dân tộc.
3. Vị trí đoạn trích:

- Không gian ở đây là cảnh vật của núi rừng Việt Bắc, có những vẻ đẹp riêng biệt độc đáo khác
hẳn với những miền quê khác. Cảnh ấy được tái hiện lên trong nỗi nhớ của người cán bộ đã gắn
bó lâu năm với Việt Bắc.
- Vẻ đẹp của thiên nhiên Việt Bắc hiện lên với những vẻ đẹp đa dạng trong thời gian và không
gian khác nhau như sương sớm, nắng chiều, trăng khuya, trong các mùa thay đổi,...
- Cảnh thiên nhiên bốn mùa Việt Bắc:
+ Mùa đông nhớ màu xanh của núi rừng Việt Bắc, nhớ màu đỏ tươi của hoa chuối như
những ngọn lửa thắp sáng rừng xanh:
Rừng xanh hoa chuối đỏ tươi
Đèo cao nắng ánh dao gài thắt lưng
Màu xanh của rừng, màu đỏ tươi của hoa chuối, màu sáng lấp lánh của nắng ánh từ con
dao; màu sắc ấy hòa hợp với nhau, làm nổi bật sức sống tiềm tàng, mãnh liệt của thiên
nhiên Việt Bắc, con người Việt Bắc đang làm chủ thiên nhiên, làm chủ cuộc đời kháng
chiến. Tố Hữu đã có một cái nhìn về sức mạnh tinh thần làm chủ tập thể của nhân dân ta do
cách mạng và kháng chiến mang lại. Người lao động sản xuất thì hào hùng đứng trên đèo
cao ngập nắng và lộng gió.
+ Mùa xuân nhớ hoa mơ nở trằng rừng. Chữ trắng là tính từ chỉ màu sắc được chuyển
thành bổ ngữ nở trắng rừng, gợi lên một thế giới hoa mơ bao phủ khắp mọi cánh rừng Việt
Bắc màu trắng trong sáng, thanh khiết mênh mông và bao la:
Ngày xuân mơ nở trắng rừng
Nhớ người đan nón truốt từng sợi giang
+ Mùa hè với tiếng ve kêu làm nên khúc nhạc rừng, là nhớ màu vàng của rừng phách:
Ve kêu rừng phách đổ vàng
Nhớ cô em gái hái măng một mình
Tiếng ve kêu là âm thanh nhưng lại được tác giả cảm nhận bằng sắc màu vàng rực, sóng
sánh đổ loang cả rừng phách. Từ đổ diễn tả sự thay đổi luân phiên về thời gian, một chữ đổ
rất tài tình. Tiếng ve kêu như trút xuống, đổ xuống thúc giục ngày hè trôi nhanh, làm cho
rừng phách thêm vàng.



+ Nhớ ai tiếng hát ân tình thủy chung - Ai là đại từ nhân xưng phiếm chỉ, nhớ ai là nhớ về
tất cả, về mọi người dân Việt Bắc giàu tình nghĩa thủy chung, đã hi sinh quên mình cho
cách mạng và kháng chiến.
 Hình ảnh con người được nhà thơ khắc họa có sự đan cài, gắn bó khăng khít với thiên
nhiên và hình ảnh con người gắn với những công việc bình thường, cụ thể nhưng họ vẫn là
những con người làm chủ thiên nhiên, làm chủ cuộc đời. Bằng những việc làm nhỏ bé ấy,
bình thường ấy thì họ đã góp phần tạo nên sự thắng lợi to lớn, vĩ đại của cuộc kháng chiến
trường kì của dân tộc.
- Hình ảnh con người còn gắn với những kỉ niệm nặng nghĩa ân tình ( đây chính là sự lí giải của
tác giả về cội nguồn dẫn đến chiến thắng của dân tộc ):
+ Đó là sức mạnh của tình nghĩa thủy chung của những tháng ngày đồng cam cộng khổ:
Thương nhau chia củ sắn lùi
Bát cơm sẻ nửa, chăn sui đắp cùng


Cái đẹp nhất là ở nghĩa tình của con người, ở sự san sẻ, cùng chung mọi gian khổ và
niềm vui, cùng ghánh vác nhiệm vụ. Nghĩa tình càng đẹp hơn trong cuộc sống gian nan,
thiếu thốn, càng sắt son, thấm thía trong khó khăn thử thách.
+ Đó là cuộc sống gian khổ nhưng vẫn tràn đầy niềm vui và tinh thần lạc quan:
Nhớ sao ngày tháng cơ quan
Gian nan đời vẫn ca vang núi đèo
* Tóm lại, đoạn thơ Tố Hữu viết về thiên nhiên và con người Việt Bắc là đoạn thơ tràn đầy tình
cảm nhớ nhung, thương mến. Điệp từ nhớ sao, nhớ từng vang lên tạo một âm điệu ngọt ngào, bồi
hồi, diễn tả một nỗi nhớ dào dạt, vơi đầy của tác giả khi nói tới cảnh và người Việt Bắc. Cảnh và
người gắn bó thân thiết như khắc họa nỗi nhớ riêng biệt về một vùng rừng núi trong kháng chiến
với bao nghĩa tình.
2. Khung cảnh Việt Bắc trong kháng chiến:
- Khái quát cảnh Việt Bắc trong những năm kháng chiến, bao trùm âm hưởng sử thi:
Nhớ khi giặc đến giặc lùng
Rừng cây núi đá ta cùng đánh Tây

Nhớ từ ... nhớ sang là nỗi nhớ dạt dào, mênh mông, nhớ tha thiết, bồi hồi.


 Đoạn thơ như một nỗi nhớ bao trùm, trải rộng với những địa danh Phủ Thông, đèo Giàng, sông
Lô, phố Ràng, Cao Lạng, Nhị Hà,... như những trang kí sự chiến trường nối tiếp xuất hiện, để lại
bao tự hào trong lòng người đọc về bước đi lên của lịch sử dân tộc trong thời đại Hồ Chí Minh.
Có biết bao máu đổ xương rơi, bao chiến sĩ anh hùng ngã xuống mới có thể đưa ra những tên núi,
tên sông, tên đèo vào lịch sử, thơ ca dân tộc.
- Tám câu thơ tiếp:
Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm rầm rập như là đất rung
Quân đi điệp điệp trùng trùng
Ánh sao đầu súng bạn cùng mũ nan.
Dân công đỏ đuốc từng đoàn
Bước chân nát đá, muôn tàn lửa bay
Nghìn đên thăm thẳm sương dày
Đèn pha bật sáng như ngày mai lên
+ Bài thơ tràn đầy âm hưởng anh hùng ca, mang dáng vẻ một sử thi hiện đại, bởi vì chỉ cần
phác họa khung cảnh hùng tráng ở Việt Bắc, Tố Hữu đã cho thấy khí thế vô cùng mạnh mẽ,
hào hùng của cả một dân tộc đứng lên chiến đấu vì Tổ quốc độc lập, tự do:
Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm rầm rập như là đất rung
Hai câu thơ gợi được không gian rộng lớn ( Những đường Việt Bắc ) và thời gian đằng
đẵng ( Đêm đêm ) của cuộc kháng chiến vĩ đại, trường kì. Khí thế xung trận được cảm
nhận bằng âm thanh rầm rập - từ láy tượng thanh này không chỉ diễn tả được tiếng động
mạnh của bước chân mà còn giúp người đọc hình dung được nhịp độ khẩn trương, gấp gáp
của một số lượng người đông đảo cùng hành quân về một hướng, tất cả tạo thành một sức
mạnh tổng hợp là rung chuyển cả mặt đất. Tác giả đã dùng hình ảnh so sánh cường điệu
Đêm đêm rầm rập như là đất rung để nêu bật sức mạnh đại đoàn kết của quân dân ta quyết
tâm chiến đấu bảo về độc lập, tự do.

dốc đảm bảo sức mạnh vật chất cho bộ đội chiến đấu, chiến thắng. Thành ngữ có câu chân
cứng đá mềm, Tố Hữu chuyển thành Bước chân nát đá - hình ảnh cường điệu ấy khẳng
định ý chí phi thường, sức mạnh to lớn của nhân dân kháng chiến. Cuộc kháng chiến của ta
là cuộc kháng chiến toàn dân, là cuộc chiến tranh toàn nhân dân, nó phát huy cao độ sức
mạnh của toàn dân tộc chiến đấu cho sự nghiệp chính nghĩa, vì thế ta nhất định thắng.
+ Hai câu thơ tiếp theo khẳng định niềm lạc quan tin tưởng vững chắc Trường kì kháng
chiến nhất định thắng lợi ( câu thơ của Bác trong bài Mừng xuân 1947 ):
Nghìn đêm thăm thẳm sương dày
Đèn pha bật sáng như ngày mai lên
Ánh đèn pha của ô tô kéo pháo xuyên thủng màn đêm dày đặc nhưng hình ảnh đó cong
mang ý nghĩa biểu tượng: ánh sáng ấy sẽ xuyên thủng đêm đen để hướng tới tương lai tươi
sáng hơn. Như vậy, đây cũng là một dấu hiệu nữa về sự trưởng thành của quân đội ta, sự
trưởng thành ấy là một nhân tố quan trọng quyết định sự thắng lợi. Đáng chú ý là hai câu
thơ tạo ra tương quan đối lập giữa bóng tối và ánh sáng: nếu câu trên khắc họa bóng đêm
đen tối thăm thẳm gợi kiếp sống nô lệ của cả dân tộc dưới ách độ hộ của kẻ thù thì câu
dưới lại bừng lên ánh sáng của niềm tin vào ngày mai chiến thắng huy hoàng, tương lai tốt
đẹp. Thực ra trong đoạn thơ trên người ta đều nhận thấy sự đối lập này: Tố Hữu đã sử dụng
cả một hệ thống từ chỉ ánh sáng như ánh sao, đỏ đuốc, lửa bay, bật sáng tương phản với
một hệ thống chỉ bóng tối như đêm đêm, nghìn đêm, thăm thẳm - với xu thế ánh sáng lấn át
bóng tối dường như tác giả có dụng ý nêu bật xu thế của dân tộc ta trước mọi kẻ thù hắc
ám, đồng thời khẳng định những ngày tươi sáng, hạnh phúc nhất định sẽ tới với dân tộc ta.
 Tóm lại, đoạn thơ trên vừa đậm chất sử thi hào hùng vừa giàu tính lãng mạn tượng
trưng đã diễn tả thành công khí thế kháng chiến ở Việt Bắc. Qua đó, Tố Hữu khắc họa sâu
sắc hình ảnh dân tộc Việt Nam anh hùng trong cuộc kháng chiến toàn dân, toàn diện,
trường kì, đầy gian khổ hi sinh nhưng nhất định thắng lợi. Vì vậy, dân tộc ấy đã vượt qua
biết bao thiếu thốn, gian khổ, hi sinh để lập nên những kì tích, những chiến công: Phủ
Thông, đèo Giang, sông Lô, phố Ràng, Hòa Bình, Tây Bắc, Điện Biên,...
- Bốn câu tiếp:
Tin vui chiến thắng trăm miền
Hòa Bình, Tây Bắc, Điện Biên vui về

 Tóm lại, đoạn thơ trên giống như một gạch nối: không có những ngày kháng chiến đầy gian
khổ mà hào hùng với tinh thần anh dũng quyết chiến quyết thắng của toàn dân tộc thì ước mơ về
ngày mai tươi đẹp ấy không bao giờ trở thành hiện thực. Hơn thế, Tố Hữu còn nói lên niềm mong
muốn đền đáp ân nghĩa: những con người thủy chung son sắt, hi sinh tất cả cho cách mạng và
kháng chiến xứng đáng được hưởng một cuộc sống hạnh phúc, tươi đẹp. Cuộc sống ngày mai
hạnh phúc, ấm no là cái đích hướng tới, là lí tưởng cao đẹp, là một nguồn sức mạnh to lớn của
những người kháng chiến.
4. Hình tượng của Bác Hồ trong nỗi nhớ của người dân Việt Bắc:
- Trong những ngày kháng chiến gian lao, Việt Bắc là nơi có Cụ Hồ sáng soi, có trung ương,
Chính phủ luận bàn việc công. Để khẳng định niềm tin yêu của cả nước với Việt Bắc, Tố Hữu lại
dùng những vần thơ rất mộc mạc, giản dị mà thắm thiết nghĩa tình:
Ở đâu u ám quân thù
Nhìn lên Việt Bắc: Cụ Hồ sáng soi
Ở đâu đau đớn giống nòi
Trông về Việt Bắc mà nuôi chí bền.
 Như vậy, Bác được ví như người cầm lái vĩ đại đã đưa con thuyền cách mạng và kháng chiến
đến bến bờ chiến thắng, người sẽ tiếp tục soi đường chỉ lối cho nhân dân ta tới ngày mai ánh sáng
chan hòa.
- Hình ảnh của Bác Hồ được khắc họa cuối tác phẩm đã thể hiện nỗi nhớ, lòng kính yêu, tình lưu
luyến của đồng bào các dân tộc đối với Bác khi Người từ chiến khu Việt Bắc trở lại Thủ đô Hà
Nội sau hơn ba ngàn ngày khói lửa:


Mình về với Bác đường xuôi
Thưa giùm Việt Bắc không nguôi nhớ Người
Nhớ Ông Cụ mắt sáng ngời
Áo nâu túi vải, đẹp tươi lạ thường !
Nhớ Người những sáng tinh sương
Ung dung yên ngựa trên đường suối reo
Nhớ chân Người bước lên đèo

Bác Hồ đó, là lòng ta yên tĩnh
Ôi người cha, đôi mắt mẹ hiền sao !
(...) Không gì vui bằng mắt Bác Hồ cười
Quên tuổi già, tươi mãi tuổi đôi mươi
( Sáng tháng Năm )
+ Bốn câu thơ tiếp theo thể hiện một nét đẹp, một phẩm chất cao quý của lãnh tụ, đó là
phong thái ung dung tự tại của một người chiến sĩ cách mạng vĩ đại:
Nhớ người những sáng tinh sương
Ung dung yên ngựa trên đường suối reo


Nhớ khi Người bước lên đèo
Người đi, rừng núi trông theo bóng Người
Bức chân dung Bác được vẽ bằng những nét vẽ động và sự phối sắc tài tình. Bác xuất
hiện trên yên ngựa, trên đường suối reo với phong thái ung dung, với tư thế đĩnh đạc bước
lên đèo. Cái nền của bức tranh rất đẹp: có màu trắng nhạt của tinh sương, có màu lóng lánh
trong xanh của suối reo, có màu đất đỏ của con con đèo và có màu xanh của núi rừng Việt
Bắc. Núi rừng được nhân hóa để nói lên thật cảm động tình lưu luyến của đồng bào Việt
Bắc đối với Bác Hồ kính yêu: Người đi rừng núi trông theo bóng Người.
 Trong nỗi nhớ của người dân Việt Bắc, hình tượng Bác Hồ hiện lên đẹp như ông Tiên
trong truyện cổ tích mà lại bình dị, thân quen, Người luôn luôn lo toan những công việc hệ
trọng cho đất nước mà không tất bật, vội vàng, Người đi tới đâu núi rừng cũng hân hoan
chào đón, bóng Người đã khuất xa nhưng hình ảnh của Người lại càng thêm ngời sáng
trong tâm hồn mỗi người.
* Tóm lại, bằng tất cả sự thương yêu trìu mến xen lẫn với sự kính trọng, nhà thơ đã khắc họa sinh
động hình tượng Bác Hồ trong nỗi nhớ của người dân Việt Bắc: tài trí thông minh, giản dị, ung
dung tự tại,... Điệp ngữ nhớ được kết hợp với các từ ngữ biểu cảm khác như: không nguôi nhớ
Người, trông theo bóng Người đã diễn tả một cách thật cảm động mối quan hệ thân thiết tốt đẹp
giữa lãnh tụ với nhân dân, giữa Bác với đồng bào Việt Bắc. Ngòi bút Tố Hữu rất giàu có khi nói
về lãnh tụ: Bác, Người, ông Cụ,... đây là một cách nói vừa thành kính trang trọng, vừa dân dã binh

Trung ương, Chính phủ luận bàn việc công
+ Đó cũng là thứ ngôn ngữ rất giàu nhạc điệu:
Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều
Chày đêm nện cối đều đều suối xa
...
Những đường Việt Bắc của ta
Đêm đêm rầm rập như là đất rung
- Đặc biệt, thơ Tố Hữu sử dụng rất nhuần nhuyễn phép trùng điệp của ngôn ngữ dân gian:
Mình về, mình có nhớ ta
Mười lăm năm ấy thiết tha mặn nồng
...
Mình về, có nhớ chiến khu
Miếng cơm chấm muối, mối thù nặng vai
...
Nhớ sao lớp học i tờ
Đồng khuya đuốc sáng những giờ liên hoan
...
Nhớ sao tiếng mõ rừng chiều
Chày đêm nện cối đều đều suối xa
 Tất cả tạo ra một giọng điệu trữ tình nghe thiết tha, êm ái, ngọt ngào như âm hưởng lời ru, đưa
ta vào thế giới của kỉ niệm và tình nghĩa thủy chung.
IV. Ghi nhớ:
- Nội dung:
Bài thơ ca ngợi con người và cuộc sống ở chiến khu Việt Bắc trong thời kì cách mạng và trong
kháng chiến chống Pháp gian khổ, hào hùng. Bài thơ còn thể hiện tình nghĩa thủy chung giữa
người cách mạng và người dân Việt Bắc, là khúc hát tâm tình chung của những con người trong
kháng chiến. Đồng thời, bài thơ còn là bức tranh thiên nhiên Việt Bắc tươi sáng, là bản hùng ca về
chiến thắng vĩ đại của cuộc kháng chiến chống Pháp của toàn thể nhân dân ta.
- Nghệ thuật:
Việt Bắc cũng rất tiêu biểu cho giọng thơ tâm tình ngọt ngào, thiết tha của Tố Hữu và nghệ thuật