ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA HÓA
---------

LƯU THỊ THU THẢO

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HOÁ HỌC PHÂN
HOÁ CHƯƠNG OXI – LƯU HUỲNH LỚP 10 (CHƯƠNG TRÌNH
CHUẨN) ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
CHO HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN SƯ PHẠM

Đà Nẵng - 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA HÓA
---------

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG HỆ THỐNG BÀI TẬP HOÁ HỌC PHÂN
HOÁ CHƯƠNG OXI – LƯU HUỲNH LỚP 10 (CHƯƠNG TRÌNH
CHUẨN) ĐỂ PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ
CHO HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP CỬ NHÂN SƯ PHẠM

Sinh viên thực hiện


Cơ sở lí luận và thực tiễn của các vấn đề liên quan đến năng lực giải quyết

vấn đề và các phương pháp phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh.
-

Thực trạng dạy học và sử dụng hệ thống bài tập Hoá học phân hoá trong việc

phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ở Thành phố Đà Nẵng.
-

Vị trí, mục tiêu, nội dung, cấu trúc của chương Oxi – Lưu huỳnh lớp 10

(chương trình chuẩn).
-

Xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập Hoá học phân hóa chương Oxi – Lưu

huỳnh lớp 10 (chương trình chuẩn) để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học
sinh.
-

Thực nghiệm sư phạm.

3. Giáo viên hướng dẫn: ThS. Nguyễn Thị Lan Anh
4. Ngày giao đề tài: 2/2017
5. Ngày hoàn thành: 20/04/2018
Chủ nhiệm khoa

Giáo viên hướng dẫn


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các số liệu và kết
quả nghiên cứu nêu trong khóa luận là trung thực, chưa được ai công bố trong bất
kỳ công trình nào khác. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước nhà trường về sự cam
đoan này.
Đà Nẵng, ngày 21 tháng 04 năm 2018
Tác giả

Lưu Thị Thu Thảo


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
BT

: Bài tập

BTHH

: Bài tập Hoá học

DH

: Dạy học

ĐC

: Đối chứng

ĐT


PH

: Phát hiện

PP

: Phương pháp

PPDH

: Phương pháp dạy học

PTHH

: Phương trình hoá học

PTNL

: Phát triển năng lực

PTPƯ

: Phương trình phản ứng

SGK

: Sách giáo khoa

THPT



Nhiệm vụ nghiên cứu........................................................................................2

4.

Khách thể và đối tượng nghiên cứu ................................................................2

4.1.

Khách thể nghiên cứu ....................................................................................2

4.2.

Đối tượng nghiên cứu ....................................................................................2

4.3.

Giả thiết khoa học ..........................................................................................2

5.

Phạm vi nghiên cứu ..........................................................................................2

6.

Phương pháp nghiên cứu .................................................................................2

6.1.

Phương pháp nghiên cứu lí luận ....................................................................2

1.2.3.

Đổi mới dạy học môn Hoá học ......................................................................9

1.2.3.1. Về mục tiêu .....................................................................................................9
1.2.3.2. Về nội dung dạy học .....................................................................................10
1.2.3.3. Về phương pháp dạy học..............................................................................11
1.2.3.4. Về kiểm tra, đánh giá ...................................................................................13
1.3. Quan điểm dạy học phân hoá ........................................................................14
1.3.1.

Khái niệm .....................................................................................................14


1.3.2.

Cơ sở khoa học của dạy học phân hoá .........................................................14

1.3.2.1. Thuyết vùng phát triển lân cận ....................................................................14
1.3.2.2. Thuyết đa thông minh ...................................................................................17
1.3.3.

Nội dung và biện pháp dạy học phân hoá ....................................................20

1.3.3.1. Một số nội dung của dạy học theo quan điểm dạy học phân hoá ................20
1.3.3.2. Biện pháp tổ chức dạy học theo quan điểm dạy học phân hoá ...................22
1.3.4.

Các cấp độ của dạy học phân hoá ................................................................23


Một số khái niệm trong dạy học giải quyết vấn đề ......................................33

1.5.2.1. Khái niệm vấn đề..........................................................................................33
1.5.2.2. Khái niệm tình huống có vấn đề ..................................................................34
1.5.3.

Các cách xây dựng tình huống có vấn đề trong dạy học hoá học ................34

1.5.4.

Quy trình dạy học giải quyết vấn đề ............................................................35

1.5.5.

Các mức độ của dạy học giải quyết vấn đề ..................................................36

1.5.6.

Ưu, nhược điểm của dạy học giải quyết vấn đề ...........................................36

1.5.6.1. Ưu điểm ........................................................................................................36
1.5.6.2. Nhược điểm ..................................................................................................37


1.6. Bài tập Hoá học phân hoá – phương tiện phát triển năng lực giải quyết
vấn đề cho học sinh .................................................................................................37
1.6.1.

Khái niệm bài tập Hoá học phân hoá ...........................................................37


2.1. Phân tích vị trí, mục tiêu, nội dung, cấu trúc chương Oxi – Lưu huỳnh
trong chương trình Hoá học lớp 10 chuẩn ............................................................53
2.1.1.

Vị trí, mục tiêu chương Oxi – Lưu huỳnh chương trình Hoá học lớp 10

chuẩn ......................................................................................................................53
2.1.1.1. Vị trí .............................................................................................................53
2.1.1.2. Mục tiêu........................................................................................................53
2.1.2.

Cấu trúc, nội dung chương Oxi – Lưu huỳnh chương trình Hoá học lớp 10

chuẩn ......................................................................................................................55
2.1.3.

Những điểm cần chú ý về nội dung, PPDH chương Oxi – Lưu huỳnh

chương trình Hoá học lớp 10 chuẩn ..........................................................................55
2.1.3.1. Về nội dung ..................................................................................................55
2.1.3.2. Về phương pháp dạy học..............................................................................56


2.2. Xây dựng hệ thống bài tập phân hóa chương Oxi – Lưu huỳnh chương
trình Hoá học lớp 10 chuẩn ....................................................................................56
2.2.1.

Nguyên tắc lựa chọn và xây dựng hệ thống bài tập Hoá học phân hoá để

phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh ...................................................56

Thiết kế bộ công cụ đánh giá năng lực giải quyết vấn đề của học sinh .......98

2.3.3.1. Bằng sự đánh giá của giáo viên ...................................................................98
2.3.3.2. Thông qua bài kiểm tra 15 phút của học sinh ..............................................99
2.3.4. Thiết kế một số giáo án bài dạy chương Oxi – Lưu huỳnh chương trình Hoá
học lớp 10 chuẩn có sử dụng các bài tập phân hóa để phát triển năng lực giải quyết
vấn đề cho HS .........................................................................................................100
2.3.4.1. Giáo án bài: Hidro sunfua - Lưu huỳnh đioxit - Lưu huỳnh trioxit (2 tiết)
(Phụ lục 8, 9) ...........................................................................................................100
2.3.4.2. Giáo án bài: Luyện tập oxi – lưu huỳnh (2 tiết) (Phụ lục 10, 11) .............100
Tiểu kết chương 2 ..................................................................................................101
CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ....................................................... 102
3.1. Mục đích thực nghiệm sư phạm ...................................................................102
3.2. Nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm ...................................................................102


3.3. Kế hoạch thực nghiệm sư phạm ...................................................................102
3.4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm ..................................................................103
3.5. Xử lí số liệu và kết quả thực nghiệm ............................................................103
3.5.1. Phương pháp xử lí .........................................................................................103
3.5.2. Xử lí kết quả thực nghiệm .............................................................................105
3.5.2.1. Kết quả bài kiểm tra 15 phút ......................................................................105
3.5.2.2. Kết quả từ nhận xét của giáo viên dạy thực nghiệm ..................................107
3.5.3. Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm .......................................................108
3.5.3.1. Về mặt định tính .........................................................................................108
3.5.3.2. Về mặt định lượng ......................................................................................109
Tiểu kết chương 3 ..................................................................................................110
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .......................................................................111
1.


Bảng 1.20. Vai trò của BT Hóa học ..........................................................................47
Bảng 1.21. Các hoạt động HS thường làm khi giải một BT Hóa học.......................48
Bảng 1.22. Dạng bài tập nào giúp HS khắc sâu và vận dụng được kiến thức .........48
Bảng 1.23. Những khó khăn HS thường gặp phải khi giải một BT Hoá học ...........48
Bảng 1.24. Những năng lực mà BT Hoá học giúp HS phát triển được ....................48
Bảng 2.1. Nhận xét của GV dạy THPT sau khi sử dụng giáo án thực nghiệm.........98
Bảng 2.2. Ma trận đề kiểm tra 15 phút......................................................................99
Bảng 3.1. Danh sách các lớp Đối chứng – Thực nghiệm........................................102


Bảng 3.2. Điểm bài kiểm tra 15 phút ......................................................................105
Bảng 3.3. Phân phối tần số, tần suất và tần suất lũy tích bài kiểm tra 15 phút .......105
Bảng 3.4. Tổng hợp kết quả học tập bài kiểm tra 15 phút ......................................106
Bảng 3.6. Tổng hợp các tham số đặc trưng kết quả bài kiểm tra 15 phút ...............107
Bảng 3.7. Tổng hợp nhận xét của 2 GV dạy thực nghiệm ......................................107


DANH MỤC CÁC HÌNH, ĐỒ THỊ
Hình 1.1. Mô tả Vùng phát triển lân cận ...................................................................15
Hình 1.2. 8 loại hình thông minh của con người.......................................................17
Hình 1.3. Mô hình cấu trúc của vấn đề .....................................................................33
Hình 2.1. Cấu trúc, nội dung chương Oxi - Lưu huỳnh chương trình chuẩn............55
Hình 3.1. Đồ thị đường lũy tích bài kiểm tra 15 phút .............................................106
Hình 3.2. Biểu đồ phân loại kết quả bài kiểm tra 15 phút ......................................107


1

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài

Việc xây dựng và sử dụng hệ thống bài tập phân hóa chương Oxi – Lưu huỳnh
trong chương trình Hoá học lớp 10 chuẩn.
4.3. Giả thiết khoa học
Nếu xây dựng được một hệ thống bài tập phân hóa tốt và sử dụng nó hiệu quả
thì có thể góp phần phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS.
5. Phạm vi nghiên cứu
-

Chương Oxi – Lưu huỳnh trong chương trình Hoá học lớp 10 chuẩn.

-

Học sinh lớp 10 trường THPT.

6. Phương pháp nghiên cứu
6.1. Phương pháp nghiên cứu lí luận
Sử dụng phối hợp các phương pháp phân tích, tổng hợp, hệ thống hóa, khái
quát hóa…trong nghiên cứu cơ sở lí luận của đề tài.
6.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn


3

- Quan sát, điều tra, trao đổi với GV và học sinh về tình hình sử dụng phương
pháp, bài tập Hoá học để phát triển năng lực giải quyết vấn đề cho HS trong dạy học
hoá học THPT.
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của các đề xuất.
6.3. Phương pháp xử lí thông tin
Dùng phương pháp thống kê toán học xử lí kết quả thực nghiệm sư phạm.
7.

nghiên cứu như A. Ja Ghecđơ, B. E Raicôp,... Các nhà khoa học này đã nêu lên
phương án tìm tòi, phát kiến trong dạy học nhằm hình thành năng lực (NL) nhận
thức của học sinh (HS) bằng cách đưa HS vào hoạt động tìm kiếm ra tri thức, HS là
chủ thể của hoạt động học, là người sáng tạo ra hoạt động học. Đây có thể là một
trong những cơ sở lí luận của phương pháp dạy học PH & GQVĐ.
Vào những năm 50 của thế kỉ XX, xã hội bắt đầu phát triển mạnh, đôi lúc xuất hiện
mâu thuẫn trong giáo dục - đó là mâu thuẫn giữa yêu cầu giáo dục ngày càng cao,
khả năng sáng tạo của HS ngày càng tăng với tổ chức dạy học còn lạc hậu. PP PH &
GQVĐ ra đời. PP này đặc biệt được chú trọng ở Ba Lan. V. Okon – nhà giáo dục
học Ba Lan đã làm sáng tỏ PP này thật sự là một PP dạy học tích cực, tuy nhiên
những nghiên cứu này chỉ dừng ở việc ghi lại những thực nghiệm thu được từ việc
sử dụng PP này chứ chưa đưa ra đầy đủ cơ sở lí luận cho PP.
Những năm 70 của thế kỉ XX, M. I Mackmutov đã đưa ra đầy đủ cơ sở lí luận của
PP dạy học GQVĐ. Trên thế giới cũng có nhiều nhà khoa học, nhà giáo dục nghiên
cứu PP này như: Xcatlin, Machiuskin, Lecne…
1.1.2. Ở Việt Nam
Người đầu tiên đưa PP này vào Việt Nam là dịch giả Phan Tất Đắc thông qua
quyển “Dạy học nêu vấn đề” (Lecne) (1977). Về sau, nhiều nhà khoa học nghiên
cứu PP này như Lê Khánh Bằng, Vũ Văn Tảo, Nguyễn Bá Kim,… Gần đây,
Nguyễn Kì đã đưa ra PP dạy học PH & GQVĐ vào nhà trường tiểu học và thực
nghiệm ở một số môn như Toán, Tự nhiên và xã hội, Đạo đức. PP PH & GQVĐ
thật sự là một PP tích cực. Trong công cuộc đổi mới PP dạy học, PP này cũng là


5

một trong những PP chủ đạo được sử dụng trong các nhà trường nói chung và trong
nhà trường Trung học phổ thông (THPT) nói riêng.
Đối với môn Hóa học (HH), phương pháp dạy học (PPDH) GQVĐ cũng được các
tác giả Nguyễn Ngọc Quang, Dương Xuân Trinh nghiên cứu và được vận dụng



6

chủ yếu. Bên cạnh đó, sự hứng thú với việc học của HS ngày càng giảm sút, HS học
vì điểm, học để đối phó hơn là học để lấy kiến thức, kĩ năng. Do đó việc đổi mới
giáo dục làm sao để tạo hứng thú cho người học, vừa dạy HS nắm vững được kiến
thức vừa giúp HS phát triển được những năng lực cần thiết cho cuộc sống là vấn đề
cần được hết sức chú trọng.
1.2.2. Định hướng đổi mới Giáo dục phổ thông Việt Nam theo hướng phát
triển năng lực cho học sinh
-

Giáo dục phổ thông Việt Nam được phát triển theo hướng chuyển từ chương

trình định hướng nội dung dạy học sang chương trình định hướng năng lực.
Theo [10, tr. 11 – 14], chương trình dạy học truyền thống có thể gọi là chương
trình giáo dục “định hướng nội dung” dạy học hay “định hướng đầu vào” (điều
khiển đầu vào). Đặc điểm cơ bản của chương trình giáo dục định hướng nội dung là
chú trọng việc truyền thụ hệ thống tri thức khoa học theo các môn học đã được quy
định trong chương trình dạy học. Những nội dung của các môn học này dựa trên các
khoa học chuyên ngành tương ứng. Người ta chú trọng việc trang bị cho người học hệ
thống tri thức khoa học khách quan về nhiều lĩnh vực khác nhau.
Ưu điểm của chương trình dạy học định hướng nội dung là việc truyền thụ cho
người học một hệ thống tri thức khoa học và hệ thống. Tuy nhiên chương trình giáo
dục định hướng nội dung chưa chú trọng đầy đủ đến chủ thể người học cũng như đến
khả năng ứng dụng tri thức đã học trong những tình huống thực tiễn. Ưu điểm của
chương trình dạy học định hướng nội dung là việc truyền thụ cho người học một hệ
thống tri thức khoa học và hệ thống. Do đó chương trình giáo dục này không đáp
ứng được yêu cầu ngày càng cao của xã hội và thị trường lao động đối với người lao

Mục tiêu
giáo dục

được mô tả không chi tiết và có thể quan sát, đánh giá được; thể
tiết và không nhất hiện được mức độ tiến bộ của học sinh
thiết phải quan sát, một cách liên tục.
đánh giá được.
Việc lựa chọn nội Lựa chọn những nội dung nhằm đạt được
dung dựa vào các kết quả đầu ra đã quy định, gắn với các
khoa

học

chuyên tình huống thực tiễn. Chương trình chỉ

Nội dung

môn, không gắn với quy định những nội dung chính, không

giáo dục

các tình huống thực quy định chi tiết.
tiễn. Nội dung được
quy định chi tiết trong
chương trình.


8

Giáo viên là người - Giáo viên chủ yếu là người tổ chức, hỗ trợ

Đánh giá

Tiêu chí đánh giá được Tiêu chí đánh giá dựa vào năng lực đầu ra, có

kết quả học xây dựng chủ yếu dựa tính đến sự tiến bộ trong quá trình học tập, chú
tập của học trên sự ghi nhớ và tái trọng khả năng vận dụng trong các tình huống
sinh
-

hiện nội dung đã học.

thực tiễn.

Chiến lược phát triển giáo dục giai đoạn 2011 – 2020 ban hành kèm theo Quyết

định 711/QĐ-TTg ngày 13/6/2012 của Thủ tướng Chính phủ chỉ rõ: "Tiếp tục đổi mới
phương pháp dạy học và đánh giá kết quả học tập, rèn luyện theo hướng phát huy tính
tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo và năng lực tự học của người học"; "Đổi mới kỳ
thi tốt nghiệp trung học phổ thông, kỳ thi tuyển sinh đại học, cao đẳng theo hướng đảm
bảo thiết thực, hiệu quả, khách quan và công bằng; kết hợp kết quả kiểm tra đánh giá
trong quá trình giáo dục với kết quả thi".
-

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện giáo

dục và đào tạo xác định “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ và đồng bộ các yếu tố cơ bản của
giáo dục, đào tạo theo hướng coi trọng phát triển phẩm chất, năng lực của người học”;
“Tập trung phát triển trí tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lực công dân,
phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho học sinh. Nâng
cao chất lượng giáo dục toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo

“Có nhiều năng lực cần hình thành và phát triển cho học sinh trong dạy học

như: năng lực tự học, năng lực PH và GQVĐ, năng lực sáng tạo, năng lực giao tiếp
và hợp tác, năng lực sử dụng công nghệ thông tin và truyền thông…Trong số đó
phát triển năng lực (PTNL) sáng tạo, năng lực PH và GQVĐ của học sinh là mục
tiêu quan trọng, qua đó góp phần thúc đẩy sự hình thành và phát triển của các năng
lực khác.” [2, tr. 8]
-

“Đổi mới kiểm tra, đánh giá trong quá trình dạy học theo định hướng phát

triển năng lực học sinh, vì sự tiến bộ của học sinh.” [2, tr. 14]
Theo [10, tr. 41], mục tiêu dạy học môn Hoá học là: Trên cơ sở duy trì, tăng
cường các phẩm chất và NL đã hình thành thông qua môn hóa học ở cấp THPT, HS
có được hệ thống kiến thức hoá học phổ thông cơ bản, hiện đại và thiết thực từ đơn
giản đến phức tạp, gồm: Kiến thức cơ sở hoá học chung; Hoá học vô cơ; Hoá học
hữu cơ. Hình thành và phát triển nhân cách của một công dân; phát triển các tiềm
năng, các NL sẵn có và các NL chuyên biệt của môn hóa học như : NL sử dụng


10

ngôn ngữ hoá học. NL thực hành hoá học. NL PH và GQVĐ thông qua môn hoá
học. NL tính toán. NL vận dụng kiến thức hoá học vào cuộc sống; Sau khi kết thúc
cấp học HS có thể tiếp tục học ở các bậc học cao hơn, học nghề hoặc đi vào cuộc
sống lao động.
1.2.3.2.

Về nội dung dạy học