BIỆN LUẬN TÌM CÔNG THỨC HÓA HỌC CHO HỌC SINH GIỎI
DẠNG 1: BIỆN LUẬN THEO ẨN SỐ TRONG GIẢI PHƯƠNG TRÌNH
1) Nguyên tắc áp dụng:
GV cần cho HS nắm được một số nguyên tắc và phương pháp giải quyết dạng bài tập
này như sau:
- Khi giải các bài toán tìm CTHH bằng phương pháp đại số, nếu số ẩn chưa biết nhiều
hơn số phương trình toán học thiết lập được thì phải biện luận. Dạng này thường gặp
trong các trường hợp không biết nguyên tử khối và hóa trò của nguyên tố, hoặc tìm chỉ
số nguyên tử các bon trong phân tử hợp chất hữu cơ …
- Phương pháp biện luận:
+) Thường căn cứ vào đầu bài để lập các phương trình toán 2 ẩn: y = f(x), chọn 1 ẩn làm
biến số ( thường chọn ẩn có giới hạn hẹp hơn. VD : hóa trò, chỉ số … ); còn ẩn kia được
xem là hàm số. Sau đó lập bảng biến thiên để chọn cặp giá trò hợp lí.+) Nắm chắc các
điều kiện về chỉ số và hoá trò : hoá trò của kim loại trong bazơ, oxit bazơ; muối thường
≤ 4 ; còn hoá trò của các phi kim trong oxit ≤ 7; chỉ số của H trong các hợp chất khí với
phi kim ≤ 4; trong các C
x
H
y
thì : x ≥ 1 và y ≤ 2x + 2 ; …
Cần lưu ý : Khi biện luận theo hóa trò của kim loại trong oxit cần phải quan tâm đến
mức hóa trò
8
3
của Fe.
Ví dụ 1: Hòa tan một kim loại chưa biết hóa trò trong 500ml dd HCl thì thấy thoát ra
11,2 dm
3
H
2
( ĐKTC). Phải trung hòa axit dư bằng 100ml dd Ca(OH)

+ 2H
2
O (2)
0,1 0,2 0,1
từ các phương trình phản ứng (1) và (2) suy ra:
n
HCl
= 1 + 0,2 = 1,2 mol
nồng độ M của dung dòch HCl : C
M
= 1,2 : 0,5 = 2,4 M
theo các PTPƯ ta có :
55,6 (0,1 111) 44,5
x
RCl
m gam
= − ⋅ =
ta có :
1
x
⋅( R + 35,5x ) = 44,5
⇒ R = 9x
x 1 2 3
R 9 18 27
Vậy kim loại thoã mãn đầu bài là nhôm Al ( 27, hóa trò III )
Ví dụ 2: Khi làm nguội 1026,4 gam dung dòch bão hòa R
2
SO
4
.nH

R SO
m C m C m C
m KT
= = =
⇒ =
lập biểu thức toán : số mol hiđrat = số mol muối khan.
Lưu ý HS : do phần rắn kết tinh có ngậm nước nên lượng nước thay đổi.
* Giải:
S( 80
0
C) = 28,3 gam ⇒ trong 128,3 gam ddbh có 28,3g R
2
SO
4
và 100g H
2
O
Vậy : 1026,4gam ddbh → 226,4 g R
2
SO
4
và 800 gam H
2
O.
Khối lượng dung dòch bão hoà tại thời điểm 10
0
C:
1026,4 − 395,4 = 631 gam
ở 10
0

=
+ + +
442,2R-3137,4x +21206,4 = 0 ⇔ R = 7,1n − 48
Đề cho R là kim loại kiềm , 7 < n < 12 , n nguyên ⇒ ta có bảng biện luận:
n 8 9 10 11
R 8,8 18,6 23 30,1
Kết quả phù hợp là n = 10 , kim loại là Na → công thức hiđrat là Na
2
SO
4
.10H
2
O
DẠNG 2 : BIỆN LUẬN THEO TRƯỜNG HP
1) Nguyên tắc áp dụng:
- Đây là dạng bài tập thường gặp chất ban đầu hoặc chất sản phẩm chưa xác đònh cụ thể
tính chất hóa học ( chưa biết thuộc nhóm chức nào, Kim loại hoạt động hay kém hoạt
động, muối trung hòa hay muối axit … ) hoặc chưa biết phản ứng đã hoàn toàn chưa. Vì
vậy cần phải xét từng khả năng xảy ra đối với chất tham gia hoặc các trường hợp có thể
xảy ra đối với các sản phẩm.
- Phương pháp biện luận:
+) Chia ra làm 2 loại nhỏ : biện luận các khả năng xảy ra đối với chất tham gia và biện
luận các khả năng đối với chất sản phẩm.
+) Phải nắm chắc các trường hợp có thể xảy ra trong quá trình phản ứng. Giải bài toán
theo nhiều trường hợp và chọn ra các kết quả phù hợp.
2) Các ví dụ:
Ví dụ 1:
Hỗn hợp A gồm CuO và một oxit của kim loại hóa trò II( không đổi ) có tỉ lệ mol 1: 2.
Cho khí H
2

RO + H
2
→ R + H
2
O
2a 2a
3Cu + 8HNO
3
→ 3Cu(NO
3
)
2
+ 2NO ↑ + 4H
2
O
a
8
3
a
3R + 8HNO
3
→ 3R(NO
3
)
2
+ 2NO ↑ + 4H
2
O
2a
16

→ Cu + H
2
O
a a
3Cu + 8HNO
3
→ 3Cu(NO
3
)
2
+ 2NO ↑ + 4H
2
O
a
8
3
a
RO + 2HNO
3
→ R(NO
3
)
2
+ 2H
2
O
2a 4a
Theo đề bài :
8
0,015

* Gợi ý HS:
GV: Cho HS biết H
2
SO
4
chưa rõ nồng độ và nhiệt độ nên khí A không rõ là khí nào.Kim
loại không rõ hóa trò; muối tạo thành sau phản ứng với NaOH chưa rõ là muối gì. Vì vậy
cần phải biện luận theo từng trường hợp đối với khí A và muối Natri.
HS: Nêu các trường hợp xảy ra cho khí A : SO
2
; H
2
S ( không thể là H
2
vì khí A tác dụng
được với NaOH ) và viết các PTPƯ dạng tổng quát, chọn phản ứng đúng để số mol axit
bằng số mol kim loại.
GV: Lưu ý với HS khi biện luận xác đònh muối tạo thành là muối trung hòa hay muối axit
mà không biết tỉ số mol cặp chất tham gia ta có thể giả sử phản ứng tạo ra 2 muối. Nếu
muối nào không tạo thành thì có ẩn số bằng 0 hoặc một giá trò vôlý.
* Giải:
Gọi n là hóa trò của kim loại R .
Vì chưa rõ nồng độ của H
2
SO
4
nên có thể xảy ra 3 phản ứng:
2R + nH
2
SO

2
(SO
4
)
n
+ nH
2
S ↑ + 4nH
2
O (3)
khí A tác dụng được với NaOH nên không thể là H
2
→ PƯ (1) không phù hợp.
Vì số mol R = số mol H
2
SO
4
= a , nên :
Nếu xảy ra ( 2) thì : 2n = 2 ⇒ n =1 ( hợp lý )
Nếu xảy ra ( 3) thì : 5n = 2 ⇒ n =
2
5
( vô lý )
Vậy kim loại R hóa trò I và khí A là SO
2
2R + 2H
2
SO
4
→ R

SO
3
+ H
2
O
y (mol) 2y y
theo đề ta có :
2 0, 2 0,045 0,009
104 126 0,608
x y
x y
+ = ⋅ =


+ =

giải hệ phương trình được
0,001
0,004
x
y
=


=

Vậy giả thiết phản ứng tạo 2 muối là đúng.
Ta có: số mol R
2
SO

+) Trong các hợp chất khí của phi kim với Hiđro RH
n
thì : 1 ≤ n, nguyên ≤ 4
2) Các ví dụ :
Ví dụ1:
Có một hỗn hợp gồm 2 kim loại A và B có tỉ lệ khối lượng nguyên tử 8:9. Biết khối
lượng nguyên tử của A, B đều không quá 30 đvC. Tìm 2 kim loại
* Gợi ý HS:
Thông thường HS hay làm “ mò mẫn” sẽ tìm ra Mg và Al nhưng phương pháp trình bày
khó mà chặc chẽ, vì vậy giáo viên cần hướng dẫn các em cách chuyển một tỉ số thành 2
phương trình toán : Nếu A : B = 8 : 9 thì
⇒

8
9
A n
B n
=


=


*Giải:
Theo đề : tỉ số nguyên tử khối của 2 kim loại là
8
9
A
B
=

* Gợi ý HS:
GV yêu cầu HS lập phương trình tổng khối lượng của hỗn hợp và phương trình tổng số
mol H
2
. Từ đó biến đổi thành biểu thức chỉ chứa 2 ẩn là số mol (b) và nguyên tử khối M.
Biện luận tìm giá trò chặn trên của M.
Từ PƯ riêng của M với HCl
⇒
bất đẳng thức về
2
H
V

⇒
giá trò chặn dưới của M
Chọn M cho phù hợp với chặn trên và chặn dưới