BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NGOẠI GIAO

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO
-----------------

ĐÀO
ĐÌNH KỲ

CHÍNH
SÁCH
ĐỐI
NGOẠI
CỦA
CAMPU
CHIA
DƢỚI
THỜI
THỦ


TƢỚNG HUN SEN (1997 2017)

LU

N

NTI

NS

THỦ


TƢỚNG HUN SEN (1997 2017)

C
h
u
yê
n
n
gà
n
h
M
ã
số

: Quan hệ quốc tế
:9310206

LUẬN ÁN
TIẾN SĨ

NGƢỜI HƢỚNG DẪN
KHOA HỌC
1. PGS.TS.

Nguyễn Thị
Quế

nhất. Hai cô luôn là tấm gương làm việc, nghiên cứu không mệt mỏi, cho tác giả
động lực để tiếp tục hoàn thành luận án đầy khó khăn này.
Bên cạnh đó, luận án này sẽ không thể hoàn thành nếu không có sự giúp đỡ
của các Thầy, ô giáo đã từng tham gia nhận xét, đánh giá luận án từ những ngày
đầu hình thành ý tưởng GS, TS Trần Thị Vinh; GS, TS Nguyễn Thái Yên Hương:
PGS, TS Nguyễn Vũ Tùng; PGS, TS Võ Kim ương; TS Đỗ Thị Thủy. Tác giả
cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành đến các chuyên gia về Campuchia và
quan hệ quốc tế như Nguyên Phó Thủ tướng Vũ Khoan, TS. Trần Việt Thái, TS.
Lê Đình Tĩnh, TS. Nguyễn Thành Văn, PGS, TS Dương Văn Huy, TS Nguyễn
Thị Bích Ngọc … đã tạo điều kiện cho tác giả tiếp cận nguồn tài liệu và cho tác
giả nhiều ý kiến quý báu để hoàn thành luận án này.
Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, nghiên cứu sinh xin gửi lời
cảm ơn đặc biệt đến gia đình, những người vẫn luôn ủng hộ và sẻ chia trong
những lúc tôi gặp nhiều khó khăn, những đêm khuya, những lúc tinh thần tôi dạo
động nhất khi mà vợ mang bầu mệt mỏi, con ốm nhưng vẫn thức trắng nhiều
đêm để chăm lo cho con, những lúc áp lực công việc nặng nề. Không một lời
cảm ơn nào có thể xứng đáng với những hi sinh ấy./.


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
DANH MỤC CÁC BẢNG
MỞ ĐẦU............................................................................................................................................... 1
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ HOẠCH ĐỊNH CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CỦA
CAMPUCHIA (1997-2017)..................................................................................................... 21
1.1. Một số vấn đề lý thuyết cơ bản về chính sách đối ngoại....................... 21
1.1.1. Khái niệm và lý thuyết chính sách đối ngoại........................................... 21
1.1.1.1. Khái niệm chính sách đối ngoại............................................................ 21

2.2.1. Đối với các nước lớn............................................................................................. 73
2.2.1.1. Đối với Trung Quốc...................................................................................... 74
2.2.1.2. Đối với Mỹ......................................................................................................... 82
2.2.1.3. Đối với Nhật Bản........................................................................................... 89
2.2.2. Đối với các nước láng giềng............................................................................. 92
2.2.2.1. Đối với Việt Nam............................................................................................ 92
2.2.2.2. Đối với Thái Lan......................................................................................... 104
2.2.2.3. Đối với Lào.................................................................................................... 106
2.2.3. Đối với tổ chức khu vực và quốc tế............................................................ 110
2.2.3.1. Đối với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN)...........110
2.2.3.2. Đối với Liên Hợp Quốc (LHQ)............................................................ 115
2.2.3.3. Đối với Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).............................. 117
Tiểu kết............................................................................................................................................. 119
CHƢƠNG 3: ĐÁNH GIÁ CHÍNH SÁCH ĐỐI NGOẠI CAMPUCHIA
GIAI ĐOẠN 1997-2017 VÀ DỰ BÁO ĐẾN NĂM 2028................................... 121
3.1. Đánh giá chính sách đối ngoại Campuchia (1997-2017)....................121
3.1.1. Thành tựu, hạn chế.............................................................................................. 121
3.1.1.1. Thành tựu........................................................................................................ 121
3.1.1.2. Hạn chế............................................................................................................ 127
3.1.2. Đặc điểm chính sách đối ngoại ampuchia (1997-2017)...............129
3.1.2.1. Mang đậm dấu ấn cá nhân Thủ tướng Hun Sen......................... 129
3.1.2.2. Mang tính thực dụng và linh hoạt...................................................... 133
3.1.3. Tác động đối với khu vực Đông Nam và Việt Nam......................136
3.1.3.1. Đối với khu vực Đông Nam Á/ASEAN............................................. 136
3.1.3.2. Đối với Việt Nam......................................................................................... 138


3.2. Dự báo chính sách đối ngoại Campuchia đến năm 2028..............
3.2.1. ơ sở dự báo ...............................................................................
3.2.1.1. Nhân tố bên ngoài ................................................................

Phụ lục 14: Quan hệ Campuchia với tổ chức khu vực khác..........................227
Phụ lục 15: Quan hệ Camphuchia với Trung Quốc............................................ 241
Phụ lục 16: Quan hệ Campuchia với Việt Nam..................................................... 242
Phụ lục 17: Tranh chấp biên giới Campuchia – Thái Lan..............................243
Phụ lục 18: 60 năm quan hệ Campuchia với Mỹ.................................................. 246
Phụ lục 19: Quan hệ Campuchia với Nhật Bản..................................................... 251
Phụ lục 20: Vai trò của LHQ ở Campuchia.............................................................. 253
Phụ lục 21: Các tổ chức của LHQ tại Campuchia............................................... 255


DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
STT

Viết tắt

1.

AC

2.

ADB

3.

ADMM +

4.

AEC


ASCC

13.

ASEAN

14.

ASEM


15.

BRI

16.

CARAT

17.

CA-TBD


18.

CCC

19.


27.

CNRP

28.

CNTD

29.

CNXH

30.

COC

31.

CPK


32.

CPP

33.

DOC


41.

GMS

42.

IMF

43.

KEDP

44.

LDP

45.

NGO

46.

ODA


47.

RCAF

48.

UNDP

56.

UNTAC

57.

USD

58.

WB

59.

WTO


DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1: Lý thuyết chính sách đối ngoại........................................................... 26
Bảng 1.2: Đặc điểm nổi bật của một số lý thuyết chính sách đối ngoại..............26


1

MỞ ĐẦU
1.

Lý do chọn đề tài



2

nên gay gắt hơn, các cá nhân chính trị trong nước được sự hậu thuẫn từ bên
ngoài (Mỹ/phương Tây), tăng cường các hoạt động tuyên truyền, chống phá, làm
giảm uy tín, vai trò của hính phủ/Thủ tướng Hun Sen, đặc biệt là NRP đã bị giải
thể nhưng ảnh hưởng vẫn còn mạnh mẽ trong đời sống chính trị tại Campuchia,
khiến tình hình ampuchia diễn biến phức tạp hơn. Về đối ngoại,
ampuchia chủ trương thực hiện chính sách đối ngoại trung lập linh hoạt, cân
bằng quan hệ nước lớn, song vẫn xác định Trung Quốc là đối tác ưu tiên/ chỗ
dựa số một trong chính sách đối ngoại nhằm đảm bảo vai trò cầm quyền lâu dài
của PP/Thủ tướng Hun Sen. Nhìn lại lịch sử đối ngoại của Campuchia,
Campuchia luôn theo đuổi một chính sách đối ngoại trung lập, thực dụng và linh
hoạt nhằm hạn chế tối đa các hậu quả tiêu cực có thể tác động đến quốc gia này
từ các cuộc cạnh tranh ảnh hưởng nước lớn; song với chính sách thực dụng,
ampuchia cũng không ít lần “câu kết” với một nước lớn nhằm hiện thực hóa mục
tiêu chiến lược của mình [91; tr.169]. Chính sách thực dụng trong quan hệ với
các nước lớn của Campuchia, đặc biệt là với Trung Quốc đặt ra yêu cầu phải tìm
hiểu để giúp chúng ta hiểu sâu hơn về chính sách của một nước nhỏ với một
nước lớn trong bối cảnh tình hình thế giới, khu vực đang diễn biến phức tạp. Với
đặc điểm văn hóa - dân tộc, tính thực dụng, linh hoạt trong chính sách đối ngoại
và luôn đặt lợi ích riêng của dân tộc lên trên hết, chính sách đối ngoại của
ampuchia đang bị tác động mạnh bởi các nhân tố bên ngoài, đặc biệt là Trung
Quốc trong quan điểm và lập trường về một số vấn đề an ninh khu vực, đặc biệt
là liên quan đến tranh chấp chủ quyền Biển Đông và việc triển khai các dự án
thủy điện trên dòng chính sông Mê ông có nguy cơ phá vỡ sự đoàn kết trong
SE N, tác động tiêu cực đến an ninh khu vực và Việt Nam.
1.3. Việt Nam và ampuchia là hai quốc gia láng giềng, có chung đường biên
giới trên đất liền và trên biển, có mối quan hệ đặc biệt trong lịch sử, cùng đấu tranh

công trình nghiên cứu khoa học, các bài tạp chí trong và ngoài nước, trong đó tập
trung vào 02 nhóm:
2.1. Nhóm công trình nghiên cứu về lịch sử Campuchia cận, hiện đại


4

2.1.1. Những nghiên cứu của tác giả Việt Nam
Nguyễn Văn Hà (2010), Những vấn đề chính trị, kinh tế nổi bật của
Campuchia giai đoạn 2011-2020 và tác động chủ yếu đến Việt Nam, đề tài
nghiên cứu khoa học cấp Bộ, Viện Nghiên cứu Đông Nam , Viện Hàn lâm Khoa
học và Xã hội Việt Nam, đã có những phân tích sâu sắc về những biến động của
ampuchia trên phương diện kinh tế, chính trị giai đoạn 2011-2020. Qua việc luận
giải một số vấn đề liên quan đến thể chế chính trị, tình hình kinh tế - xã hội của
ampuchia cũng như sự gia tăng ảnh hưởng của các nước lớn, đặc biệt là Trung
Quốc và Mỹ đối với Campuchia, tác giả đã cho thấy tính hai mặt trong mối quan
hệ giữa Campuchia với các nước lớn, các nước láng giềng khu vực.
Trần Việt Thái (2014), Quá trình giải quyết vấn đề Campuchia trong
chính sách đối ngoại Việt Nam giai đoạn 1979-1991 và một số bài học kinh
nghiệm, luận án tiến sĩ chuyên ngành quan hệ quốc tế, Học viện Ngoại giao, đã
làm rõ thực chất bản chất và nguyên nhân dẫn đến “Vấn đề ampuchia” giai đoạn
1979-1991; cách Việt Nam giải quyết “Vấn đề ampuchia” và bài học kinh
nghiệm. Luận án nêu lên những đánh giá sắc bén về Campuchia và mối quan hệ
giữa Việt Nam và ampuchia giai đoạn này.
Nguyễn Văn Điểu và Nguyễn Thị Minh Thư (2016), Tìm hiểu về
Campuchia, Nhà xuất bản Quân đội Nhân dân cung cấp cho độc giả những kiến
thức cơ bản về ampuchia: Điều kiện tự nhiên, xã hội, chính trị, kinh tế; khái quát
những vấn đề cơ bản trong chính sách đối ngoại trung lập, không liên kết, duy trì
hòa bình với các nước láng giềng và các nước trên thế giới, không xâm lược hay
can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác; tuy nhiên, nội dung chỉ dừng lại ở

rd

edition, a Subsidiary of Perseus Books, New York gồm 13

chương, 343 trang, tóm tắt lịch sử hình thành của Campuchia, những thăng trầm
của nhân dân ampuchia trong đấu tranh giành độc lập từ thực dân Pháp, khát
vọng thoát khỏi chế độ diệt chủng Khmer Đỏ... những khó khăn trong việc tái
thiết đất nước và đánh bại lực lượng Khmer Đỏ còn sót lại. Là một người gắn bó
nhiều năm với các nước châu Á, vừa là nhà nghiên cứu, vừa là người hoạt động
thực tiễn trong các tổ chức tình nguyện, tác giả đã phân tích rõ tình trạng khó
khăn, kém phát triển và nghèo khổ của ampuchia sau năm 1979 và những khó
khăn, thách thức của Chính phủ Campuchia trong tái thiết và xây dựng đất nước.


6

Joel Brinkley (2012), Cambodia’s curse: The modern history of a trouble
land (Campuchia: Lịch sử hiện đại của vùng đất phức tạp), nhà xuất bản Public
Affairs, New York gồm 17 chương, 386 trang. Tác giả đã phân tích rõ nỗi khổ của
người dân Campuchia thời đó và những khó khăn không thể diễn tả được sau khi
được giải phóng 7/01/1979. Hơn hai triệu người vô tội bị giết một cách dã man, cơ
sở hạ tầng bị phá hủy, nguồn nhân lực khan hiếm... Đồng thời, tác giả nêu rõ cách
thức lãnh đạo của Chính phủ Hoàng gia từ nhiệm kỳ I trong giải quyết các vấn đề
như tham nhũng, tiền lương, tranh chấp đất đai, nhân quyền, khoảng cách giàu
nghèo... đã và đang thách thức hòa bình và độc lập của Campuchia.

Đáng chú ý là Sebastian Strangio (2014) trong tác phẩm Hun Sen’s
Cambodia (Campuchia của Hun Sen), nhà xuất bản Đại học Yale, Mỹ đã đưa ra
những đánh giá, nhận xét tương đối chân thật về Hun Sen, một cựu chiến binh
Khmer Đỏ, một chính trị gia đáng chú ý nhất của


Kong Thann (2009), Mặt trận giải phóng dân tộc Khmer và con đường
tiến tới hòa bình, Nhà xuất bản Angkor, Phnom Penh đã nêu ra năm nội dung lớn
từ nguyên nhân của cuộc chiến tranh tại Campuchia, cuộc đấu tranh chống
Khmer Đỏ... cho tới con đường tiến tới hòa bình. Cuốn sách này đã phân tích
một số vấn đề lý luận và thực tiễn của tiến trình cách mạng Campuchia và thời
đại, trong đó đi sâu luận giải nhiều vấn đề lớn của dân tộc và của thế kỷ XX. Tác
giả khẳng định: Ngày 7/01/1979 giải phóng thành công đất nước mang lại sự
sống mới và mở ra một thời đại mới cho nhân dân ampuchia và trên cơ sở ấy,
ampuchia đã từng bước phát triển, đưa khát vọng của dân tộc mình cũng như
của loài người thành hiện thực.
Nim Sovath (2011), Chính trị cùng thắng trong xu thế quốc tế: Sự kết thúc
nội chiến, nguồn gốc của nền hòa bình thật sự tại Campuchia, Nhà xuất bản
Reah, Phnom Penh. Tác giả đã luận giải hòa bình thật sự mà Campuchia có là từ
khi Chính phủ Hoàng gia Campuchia thật sự phi quân sự hóa lực lượng Khmer
Đỏ với chính sách “Đánh bại”, hay còn được gọi là chiến lược “Cùng Thắng”
(Win - Win) của Thủ tướng Hun Sen năm 1998. Khát vọng hòa bình, cần hòa
hợp hòa giải dân tộc, đoàn kết sức mạnh toàn dân, cùng nhau xây dựng và phát
triển đất nước là những nội dung đóng góp về mặt chiến lược và chiến thuật
trong việc tập hợp lực lượng để xây dựng và bo vệ đất nước.
Chhay Sophal (2012), Hun Sen: Chính trị và quyền lực trong lịch sử
Campuchia hơn 40 năm, Nhà xuất bản Angkor Thom, Phnom Penh. Tác giả đã
trình bày một cách khái quát về nhân vật có tầm ảnh hưởng lớn trên chính trường