BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NGOẠI GIAO

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO

ĐÀO THỊ NGUYỆT HẰNG

CHÍNH SÁCH NGOẠI GIAO KINH TẾ CỦA HÀN QUỐC
ĐỐI VỚI VIỆT NAM TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH QUAN HỆ QUỐC TẾ
Mã số: 9310206

HÀ NỘI – 2019


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NGOẠI GIAO

HỌC VIỆN NGOẠI GIAO

ĐÀO THỊ NGUYỆT HẰNG

CHÍNH SÁCH NGOẠI GIAO KINH TẾ CỦA HÀN QUỐC
ĐỐI VỚI VIỆT NAM TỪ NĂM 1992 ĐẾN NAY
Chuyên ngành

: Quan hệ Quốc tế



Trong quá trình thực hiện luận án, tôi đã nhận được sự hỗ trợ quý báu và
hiệu quả từ nhiều cá nhân, cơ quan và đơn vị.
Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đặc biệt tới GS.TS Nguyễn Thái
Yên Hương, PGS. TS Trần Thọ Quang - hai người hướng dẫn khoa học đã
luôn dìu dắt, tận tâm giúp đỡ tôi suốt thời gian học tập và thực hiện luận án.
Tôi xin trân trọng cảm ơn Ban Giám đốc Học viện Ngoại giao, Phòng
Đào tạo Sau đại học đã tạo điều kiện thuận lợi và nhiệt tình giúp đỡ tôi trong
quá trình nghiên cứu và hoàn thiện đề tài.
Tôi cũng xin chân thành cảm ơn tới Ban Giám đốc Học viện Chính trị
quốc gia Hồ Chí Minh, Lãnh đạo Vụ Hợp tác quốc tế nơi tôi công tác đã quan
tâm, chia sẻ và tạo điều kiện giúp tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu.
Bên cạnh đó, tôi cũng xin được gửi lời cảm tới Tạp chí Lý luận Chính
trị, Viện Nghiên cứu Đông Bắc Á, Đại sứ quán Hàn Quốc tại Việt Nam, Văn
phòng KOICA tại Việt Nam, Bộ Ngoại giao Hàn Quốc… đã hỗ trợ tôi trong
quá trình tìm kiếm và sưu tầm tư liệu.
Cuối cùng, tôi xin gửi lời tri ân đến bạn bè, đồng nghiệp, đặc biệt là gia
đình thân yêu đã luôn quan tâm, động viên và sát cánh bên tôi trong những
thời điểm khó khăn nhất. Đây chính là nguồn sức mạnh tinh thần to lớn giúp
tôi vượt qua mọi trở lực để không ngừng vươn lên trong học tập và cuộc sống.
Hà Nội, tháng năm 2019
Tác giả

Thị Nguyệt Hằng


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN
LỜI CẢM ƠN
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

2.1.2. Cơ sở nội tại giữa Hàn Quốc và Việt Nam.........................................54

2.1.2.1. Sự tương hỗ trong phát triển kinh tế........................................54
2.1.2.2. Sự ưu tiên trong đối ngoại của hai nước..................................58
2.1.2.3. Sự đóng góp của cộng đồng người Việt Nam và doanh nghiệp
Hàn Quốc..............................................................................................62
2.2. Quá trình phát triển chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc đối với

Việt Nam (giai đoạn 1992-2018)...................................................................64
2.2.1. Chính sách “Ngoại giao phương bắc” của Hàn Quốc và chính sách ngoại

giao kinh tế đối với Việt Nam thời kỳ đầu sau Chiến tranh lạnh..................64
2.2.2. Chính sách hướng Nam của Hàn Quốc trong bối cảnh toàn cầu hóa (giai

đoạn 1993-2003) và chính sách ngoại giao kinh tế đối với Việt Nam..........69
2.2.3. Chính sách quốc gia tầm trung của Hàn Quốc (giai đoạn 2003-2017) và

chính sách ngoại giao kinh tế đối với Việt Nam...........................................74
2.2.4. Chính sách hướng Nam mới hiện nay của Hàn Quốc đối với ASEAN và

trọng tâm trong quan hệ với Việt Nam.........................................................80
2.3. Thành tựu trong chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc đối với
Việt Nam trên các lĩnh vực...........................................................................85
2.3.1. Thành tựu của chính sách ngoại giao kinh tế trong thương mại, đầu tư và

hỗ trợ phát triển chính thức..........................................................................85

2.3.1.1. Trong lĩnh vực thương mại.......................................................85
2.3.1.2. Trong lĩnh vực đầu tư...............................................................87
2.3.1.3. Trong hỗ trợ phát triển chính thức...........................................91


3.4. Dự báo một số kịch bản tác động lên chính sách ngoại giao kinh tế của

Hàn Quốc đối với Việt Nam đến năm 2025, tầm nhìn đến 2030..............132
3.4.1. Kịch bản 1......................................................................................... 132
3.4.2. Kịch bản 2......................................................................................... 133
3.4.3. Kịch bản 3......................................................................................... 134
3.5. Một số khuyến nghị đối với Việt Nam nhằm triển khai hiệu quả chính
sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc trong thời gian tới....................... 135
3.5.1. Một số khuyến nghị đối với Việt Nam.............................................. 135


3.5.2. Một số giải pháp cụ thể..................................................................... 138

3.5.2.1. Về kinh tế, thương mại, đầu tư............................................... 138
3.5.2.2. Về chính trị - ngoại giao và quốc phòng - an ninh................141
3.5.2.3. Về hợp tác trong các vấn đề khu vực và quốc tế....................143
Tiểu kết............................................................................................................. 143
KẾT LUẬN...................................................................................................... 145
DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐÃ CÔNG BỐ...........148
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO....................................................... 149
PHỤ LỤC......................................................................................................... 170
PHỤ LỤC 1: DANH MỤC DỰ ÁN FDI (QUY MÔ TRÊN 1 TỶ USD) HÀN
QUỐC ĐẦU TƯ VÀO VIỆT NAM.................................................................. 170
PHỤ LỤC 2: DANH MỤC CÁC DỰ ÁN SỬ DỤNG VỐN VAY ODA CỦA
QUỸ HỢP TÁC PHÁT TRIỂN KINH TẾ HÀN QUỐC (EDCF)....................172
PHỤ LỤC 3: DANH MỤC DỰ ÁN ODA KHÔNG HOÀN LẠI.....................177
PHỤ LỤC 4: CÁC CHUYẾN THĂM CẤP CAO GIỮA VIỆT NAM VÀ HÀN
QUỐC (1992-2018)........................................................................................... 180


16

17

18

19
20
21
22

23

24
25
26
27
28


29


DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1. Thương mại giữa Việt Nam và Hàn Quốc...........................................86
Hình 2.2. Bốn nhà đầu tư FDI lớn nhất của Việt Nam........................................89
Hình 2.3. ODA của Hàn Quốc dành cho các nước Châu Á.................................92
Hình 2.4. ODA không hoàn lại của hàn Quốc dành cho Việt Nam.....................93


Hàn Quốc đối với Việt Nam là rất cần thiết để hiểu rõ hơn về đối tác quan trọng


2

này của Việt Nam. Đặc biệt là việc nhìn nhận chính sách ngoại giao kinh tế của
Hàn Quốc, đánh giá tác động đến quan hệ Hàn Quốc - Việt Nam dưới góc nhìn
của Việt Nam sẽ đưa lại những kiến giải đa chiều về vấn đề này.
Hiện nay, mảng đề tài về chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc đối
với Việt Nam vẫn còn nhiều khoảng trống chưa được khai thác, nghiên cứu. Việc
làm rõ cơ sở lý thuyết về ngoại giao kinh tế và vận dụng vào phân tích chính
sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc đối với Việt Nam sẽ góp phần đánh giá lại
mối quan hệ này một cách thực chất hơn ở một khía cạnh mới. Trên cơ sở đó,
luận án sẽ đưa ra một số dự báo, khuyến nghị đối với Việt Nam nhằm triển khai
hiệu quả chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc, góp phần nâng cấp mối
quan hệ Việt Nam – Hàn Quốc sớm trở thành đối tác hợp tác chiến lược toàn
diện trong giai đoạn tới.
Trên đây là những lý do khoa học và thực tiễn chủ yếu để tác giả lựa chọn
chủ đề "Chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc đối với Việt Nam từ năm
1992 đến nay” làm đề tài luận án. Kết quả nghiên cứu của luận án, trước hết sẽ
bổ sung vào nguồn các công trình nghiên cứu vẫn còn rất hạn chế liên quan đến
chủ đề ngoại giao kinh tế. Và tiếp đó, kết quả nghiên cứu này sẽ có thể trở thành
tài liệu tham khảo hữu ích dành cho các nhà khoa học và các nhà lãnh đạo trong
quá trình nghiên cứu, xây dựng và thực thi đường lối đối ngoại của Đảng và Nhà
nước ta, góp phần thiết thực vào việc phát triển nền kinh tế, xã hội và gia tăng vị
thế quốc tế của Việt Nam trên trường quốc tế.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc đối với Việt Nam là mảng đề
tài mới. Kể từ sau Chiến tranh lạnh đến nay, ngoại giao kinh tế ngày càng khẳng
định vị trí và tầm quan trọng đối nhiệm vụ phát triển kinh tế quốc gia và tăng

thể tham gia khác nhau để phản ánh sự đa dạng hơn về ngoại giao kinh tế. Cuốn
sách một lần nữa phân tích và đưa ra định nghĩa ngoại giao kinh tế với các cấp
độ của ngoại giao kinh tế trong quan hệ quốc tế. Bên cạnh đó, cuốn sách cũng
dành một phần nội dung về thực tiễn ngoại giao kinh tế ở một số nước và khu
vực. Với những nghiên cứu sâu về ngoại giao kinh tế trong lĩnh vực kinh tế chính
trị quốc tế, đây sẽ là tài liệu cung cấp cơ sở lý luận và thực tiễn về ngoại giao
kinh tế để vận dụng vào nghiên cứu chính sách ngoại giao kinh tế.


4

Cuốn Economic Diplomacy của tác giả người Nhật Maaike OkanoHeijmans do Jan Melissen biên soạn, được xuất bản bởi Brill, Martinus Nijhoff
Publishers năm 2013 là một đóng góp quan trọng cho các nghiên cứu về khái
niệm ngoại giao kinh tế. Một phương thức nghiên cứu về khái niệm ngoại giao
kinh tế dựa trên các khung lý thuyết được kết hợp cùng với việc phân tích trong
áp dụng thực hành ngoại giao kinh tế. Hai phương pháp tiếp cận này củng cố lẫn
nhau, hình thành nên một khái niệm về ngoại giao kinh tế trên cơ sở lý luận và
những kinh nghiệm, hiểu biết thực tiễn. Với một cách tiếp cận toàn diện, cuốn
sách đưa ra một lập luận cốt lõi đó là trong ngoại giao kinh tế thì lợi ích kinh
tế/thương mại và lợi ích chính trị luôn bổ trợ lẫn nhau và luôn song hành với
nhau. Điều này trái ngược với cách tiếp cận cũ trước đây thường nhấn mạnh tầm
quan trọng của mối liên kết kinh tế - quân sự trong việc tìm kiếm ảnh hưởng của
quốc gia [135]. Cuốn sách sẽ là cơ sở tham khảo có giá trị khi phân tích về khái
niệm ngoại giao kinh tế và luận giải những mục tiêu kinh tế trong chính sách
ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc.
Bên cạnh đó, cuốn Economic Diplomacy: Economic and Political
Perspectives của tác giả Peter A.G. van Bergeijk và Ali (2011) cũng có một số bài
viết có giá trị tham khảo như “Giới thiệu về các vấn đề xoay quanh ngoại giao kinh
tế” (trang 1-6); “Khái niệm ngoại giao kinh tế: Giao điểm giữa Quan hệ quốc tế,
Kinh tế, Kinh tế Chính trị quốc tế (IPE) và Nghiên cứu ngoại giao” (trang 7-36);

Policy: The Impact of Democratization and Globalization của tác giả Wonjae
Hwang, được xuất bản bởi Lexington Books vào tháng 02 năm 2017. Cuốn sách
viết về những thay đổi trong chính sách đối ngoại của Hàn Quốc dưới tác động
của dân chủ hóa và toàn cầu hoá. Cuốn sách này phân tích sự nổi lên sau chiến
tranh của Hàn Quốc từ sự cô lập quốc tế gần như hoàn toàn đến vị thế có ảnh
hưởng quốc tế bằng cách tập trung vào hai yếu tố quan trọng trong quá trình
chuyển đổi, toàn cầu hoá và chuyển đổi từ chủ nghĩa độc tài sang dân chủ của
Hàn Quốc. Sự phát triển kinh tế và chính trị của Hàn Quốc là một câu chuyện kỳ
tích và tác giả Wonjae Hwang đã đưa ra một nghiên cứu xuất sắc về vai trò quan


6

trọng của toàn cầu hóa đối với sự phát triển thần kỳ này. Chính sách đối ngoại
thay đổi của Hàn Quốc trong bối cảnh toàn cầu hoá với trọng tâm đặc biệt chú ý
đến vai trò của kinh tế khi phát triển quan hệ đối tác kinh tế mới với các nước
đang phát triển trong đó có Việt Nam và điều chỉnh quan hệ với Trung Quốc, Mỹ
nhằm mục đích đảm bảo năng lượng, tài nguyên thiên nhiên và mở rộng quyền
lực mềm [159]. Đây sẽ là tài liệu tham khảo khi nghiên cứu về chính sách ngoại
giao kinh tế của Hàn Quốc dành cho Việt Nam trong bối cảnh toàn cầu hóa.
Bên cạnh đó, công trình nghiên cứu của tác giả Marta Czarnecka-Gallas,
The Role of Economic Diplomacy in Enhancing National Competitiveness,
Warsaw School of Economics, Institute of World Economy, tháng 01 năm 2012
trình bày các vấn đề ngoại giao kinh tế từ góc độ kinh tế trong khuôn khổ cạnh
tranh quốc gia. Tác giả kết hợp các khung lý thuyết khác nhau để có được một
mô hình mới về ngoại giao kinh tế. Tác giả phân tích ngoại giao kinh tế trước
đây đã bị lạm dụng và chỉ giới hạn ở các yếu tố kinh tế vĩ mô. Ngày nay, ngoại
giao kinh tế hoạt động trong mối quan hệ chặt chẽ với các yếu tố kinh tế vi mô
nhằm tăng cường năng lực cạnh tranh quốc gia. Nghiên cứu này là cơ sở tham
khảo khi phân tích vai trò của ngoại giao kinh tế trong việc nâng cao năng lực

Nhóm thứ nhất: Về phương diện lý luận và thực tiễn ngoại giao kinh tế
trong quan hệ quốc tế
Riêng về lý luận ngoại giao kinh tế, ở Việt Nam chưa có nhiều học giả
nghiên cứu sâu, cũng rất ít các tài liệu dịch. Cuốn giáo trình “Ngoại giao kinh tế”
của Học viện Ngoại giao do tác giả Nguyễn Văn Lịch chủ biên, được Nhà xuất
bản Lao động – Xã hội phát hành quý III năm 2018 là cuốn giáo trình đầu tiên ở
Việt Nam viết về lĩnh vực ngoại giao kinh tế. Cuốn giáo trình đã chọn lọc, cập
nhật nhiều thông tin và tài liệu trong và ngoài nước cũng như đã tham khảo kinh
nghiệm công tác ngoại giao kinh tế của nhiều cơ quan đại diện Việt Nam ở nước
ngoài và một số địa phương đã làm tốt công tác ngoại giao kinh tế. Cuốn giáo
trình nghiên cứu những vấn đề lý luận về ngoại giao kinh tế, phân tích đường lối,
chính sách của Đảng, Nhà nước Việt Nam về ngoại giao kinh tế và thực trạng


8

công tác ngoại giao kinh tế của Việt Nam. Đồng thời, cuốn giáo trình cũng đề
cập đến những kinh nghiệm của một số nước trên thế giới, cụ thể là ngoại giao
kinh tế của Mỹ và Trung Quốc. Đây là tài liệu tham khảo có giá trị khi phân tích
và luận giải những vấn đề xoay quanh ngoại giao kinh tế.
Bên cạnh đó, tác giả Trần Thọ Quang đã có một số nghiên cứu về chủ đề
ngoại giao kinh tế. Điển hình như bài viết về “Khái niệm ngoại giao kinh tế”,
Tạp chí Nghiên cứu Châu Âu, số 8 năm 2014 và “Ngoại giao kinh tế”, Tạp chí
Lý luận chính trị, số 10 năm 2014 đã đi sâu phân tích lịch sử khái niệm về ngoại
giao và nội hàm xung quanh khái niệm “ngoại giao kinh tế”. Các bài viết “Ngoại
giao kinh tế phục vụ lợi ích quốc gia”, Tạp chí Cộng sản số 864, tháng 10 năm
2014; “Ngoại giao kinh tế - Xu thế tất yếu trong quan hệ quốc tế”, Tạp chí
Nghiên cứu châu Âu, số 1-2015 đều dựa trên nghiên cứu cụ thể từ thực tiễn
trường hợp Trung Quốc để phân tích. Vì vậy, nghiên cứu về ngoại giao kinh tế,
cụ thể là về chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc vẫn còn là mảng trống

thật năm 2011 của nhóm tác giả Nguyễn Hoàng Giáp, Nguyễn Thị Quế, Hoàng
Văn Dương cũng cho người đọc một cái nhìn tổng thể và toàn diện về bối cảnh
quốc tế và mối quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc. Nội dung cuốn sách tập trung
phân tích những nhân tố chủ yếu tác động đến quan hệ Việt Nam – Hàn Quốc,
bao gồm: tình hình thế giới và khu vực, chính sách đối ngoại của Việt Nam và
Hàn Quốc sau Chiến tranh lạnh, thực trạng quan hệ Việt Nam – Hàn Quốc trên
các lĩnh vực: chính trị - đối ngoại, kinh tế và văn hóa, giáo dục, khoa học – công
nghệ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao từ tháng 12 năm 1992 đến năm
2009. Cuốn sách không phân tích chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc
dành cho Việt Nam. Tuy nhiên, một số nội dung và dữ liệu (cập nhật đến năm
2009) sẽ là tài liệu tham khảo đối với những vấn đề liên quan của luận án.
Bên cạnh những công trình nghiên cứu như các cuốn sách, các bài nghiên
cứu được công bố, luận án“Republic of Korea-Vietnam Strategic Cooperative
Partnership and the Way forward in the new Context of Global Governance
st

Change in the 21 Century” của tác giả Park Noh Wan (2015) là một trong số ít
luận án tiến sĩ về quan hệ Việt Nam - Hàn Quốc. Luận án đã nghiên cứu, đánh


10

giá khá toàn diện về quan hệ Hàn Quốc - Việt Nam từ góc độ ảnh hưởng của thay
đổi hệ thống quản trị toàn cầu. Luận án đa ̃ cung cấp một cách hệ thống những
vấn đềcơ bản về quản trị toàn cầu như: khái niệm, tính hữu dụng trong phân tích,
bối cảnh chuyển đổi và đặc điểm của quản trị toàn cầu. Các xu hướng thay đổi
quản trị khu vực tại Đông Á cũng đã được trình bày rõ ràng trong luận án. Luận
án đã phân tích các chính sách ứng phó của Hàn Quốc và Việt Nam trên ba bình
diện chủ yếu là: thay đổi quản trị toàn cầu, khủng hoảng kinh tế toàn cầu và thay
đổi quản trị khu vực. Tác giả đã chỉ ra nhiều kết quả tích cực từ những chính

Quốc đối với Việt Nam trên nền tảng lý luận và thực tiễn về ngoại giao kinh tế
nói chung và chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc nói riêng. Trên cơ sở
phân tích quá trình triển khai chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc đối với
Việt Nam, đánh giá những thuận lợi, khó khăn, những thành tựu và tác động trên
các lĩnh vực, luận án sẽ đưa ra một số dự báo và khuyến nghị dành cho Việt Nam
nhằm triển khai hiệu quả chính sách này, góp phần thúc đẩy mối quan hệ hợp tác
giữa hai nước sớm nâng cấp lên thành đối tác hợp tác chiến lược toàn diện trong
thế kỷ XXI.
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở lý luận và thực tiễn về ngoại giao kinh tế và chính sách đối
ngoại của Hàn Quốc, luận án làm rõ chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc
đối với Việt Nam kể từ năm 1992 đến năm 2018. Từ đó, luận án đưa ra một số dự
báo, kịch bản và khuyến nghị đối với Việt Nam cho giai đoạn 2025, tầm nhìn
2030, nhằm tận dụng hiệu quả hợn nữa chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn
Quốc, góp phần nâng cấp mối quan hệ hợp tác giữa hai nước lên thành “đối tác
hợp tác chiến lược toàn diện” trong thế kỷ XXI.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện được mục tiêu nghiên cứu, luận án đặt ra những nhiệm vụ
nghiên cứu sau: Thứ nhất, phân tích những vấn đề lý luận và thực tiễn của ngoại
giao kinh tế trong quan hệ quốc tế nói chung và Hàn Quốc nói riêng; Thứ hai,
nghiên cứu quá trình hình thành và trình triển khai chính sách ngoại giao kinh tế


12

của Hàn Quốc đối với Việt Nam từ sau Chiến tranh lạnh đến nay (năm 2018);
Thứ ba, dự báo về chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc đối với Việt Nam,
dự báo một số kịch bản và đưa ra một số khuyến nghị đối với Việt Nam nhằm
triển khai hiệu quả chính sách ngoại giao kinh tế của Hàn Quốc, góp phần phát