TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA TOÁN
======

TRẦN THỊ UYÊN

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TOÁN HỌC DẠY HỌC
CHỦ ĐỀ “PHƢƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN”
Ở LỚP 12 TRƢỜNG THPT THEO ĐỊNH HƢỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Toán

HÀ NỘI - 2019


TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA TOÁN
======

TRẦN THỊ UYÊN

XÂY DỰNG HỆ THỐNG BÀI TẬP TOÁN HỌC DẠY HỌC
CHỦ ĐỀ “PHƢƠNG PHÁP TỌA ĐỘ TRONG KHÔNG GIAN”
Ở LỚP 12 TRƢỜNG THPT THEO ĐỊNH HƢỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC HỌC SINH

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Toán
Ngƣời hƣớng dẫn khoa học

Tên em là Trần Thị Uyên
Sinh viên lớp: K41D- Sƣ phạm Toán
Trƣờng ĐHSP Hà Nội 2
Em xin cam đoan khóa luận này là kết quả nghiên cứu của riêng em
dƣới sự chỉ đạo của giáo viên hƣớng dẫn. Và nó không trùng với kết quả của
bất cứ tác giả nào khác.
Nếu sai em hoàn toàn chịu trách nhiệm.

Hà Nội, tháng 5 năm 2019
Sinh viên

Trần Thị Uyên


MỤC LỤC
LỜI MỞ ĐẦU ..................................................................................................1

1. Lí do chọn đề tài ........................................................................... 1
2.Mục đích nghiên cứu ..................................................................... 2
3. Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................... 2
4. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu ............................................... 2
5. Phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................ 2
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN ..........................................4
1.1 Năng lực và năng lực Toán học .................................................................4
1.1.1 Năng lực ..................................................................................................4
1.1.2 Năng lực Toán học của học sinh .............................................................6
1.2. Dạy học bài tập Toán học ở trƣờng phổ thông .........................................7
1.2.1 Bài toán và lời giải của bài toán .............................................................7
1.2.2. Ý nghĩa của việc giải toán ................................................................... 11
1.3. Định hƣớng phát triển năng lực của học sinh trong dạy học toán ở

Công cuộc đổi mới của đất nƣớc ta, thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại
hóa gắn liền với phát triển tri thức, tích cực chủ động hội nhập quốc tế sâu
rộng đã và đang đặt ra cho ngành giáo dục và đào tạo nhiệm vụ to lớn và hết
sức nặng nề là đào tạo nguồn nhân lực chất lƣợng cao. Để thực hiện đƣợc
nhiệm vụ đó, sự nghiệp giáo dục cần đƣợc đổi mới về cả mục tiêu, nội dung
chƣơng trình và phƣơng pháp dạy học. Phƣơng pháp dạy học phải phát huy
tính tích cực, tự giác, chủ động, tƣ duy sáng tạo của ngƣời học, bồi dƣỡng cho
ngƣời học năng lực tự học, kĩ năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí
vƣơn lên. Do đó, phƣơng pháp dạy học cần xây dựng theo định hƣớng phát
triển năng lực cho học sinh.
Trong đó, phƣơng pháp dạy học môn toán giữ một vị trí quan trọng vì
toán học là công cụ để học những môn học khác, là công cụ của nhiều ngành
khoa học khác nhau và là công cụ để hoạt đông trong thực tế. Tuy nhiên, đối
với học sinh đây là môn học có tính trừu tƣợng cao và là môn học khó, các
khái niệm là nguồn gốc của những khó khăn trở ngại đó. Trong việc dạy học
Toán, điều quan trọng bậc nhất là hình thành cho học sinh thông hiểu một hệ
thống khái niệm. Đó là cơ sở của toàn bộ kiến thức Toán học của học sinh, là
tiền đề quan trọng để xây dựng khả năng vận dụng những kiến thức đã học.
Vì những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu là: Xây dựng hệ thống bài
tập Toán học dạy học chủ đề “Phương pháp toạ độ trong không gian” ở lớp
12 trường THPT theo định hướng phát triển năng lực học sinh

1


2.Mục đích nghiên cứu
Định hƣớng chung phát triển năng lực của học sinh trong dạy học toán
ở trƣờng phổ thông
Xây dựng hệ thống bài tập Toán học của chủ đề “Phƣơng pháp toạ độ
trong không gian” ở lớp 12 trƣờng THPT theo hƣớng phát triển năng lực học

3


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
1.1 Năng lực và năng lực Toán học
1.1.1 Năng lực
Theo quan điểm của những nhà tâm lý học năng lực là tổng hợp các
đặc điểm, thuộc tính tâm lý của cá nhân phù hợp với yêu cầu, đặc trƣng của
một hoạt động, nhất định nhằm đảm bảo cho hoạt động đó đạt hiệu quả cao..
Năng lực của con ngƣời có đặc điểm sau:
+ Năng lực luôn gắn với một hoạt động cụ thể
+ Năng lực đƣợc hình thành và bộc lộ trong hoạt động
+ Năng lực chịu sự chi phối của các yếu tố bẩm sinh di truyền, môi
trƣờng và hoạt động của bản thân
Nhƣ vậy, năng lực của con ngƣời hình thành trên cơ sở chi phối nhiều
bởi các yếu tố tƣ chất của cá nhân, nhƣng năng lực của con ngƣời không phải
hoàn toàn do tự nhiên mà có, phần lớn do công tác, do tập luyện mà hình
thành phát triển năng lực
Tâm lý học chia năng lực thành các dạng khác nhau nhƣ năng lực
chung và năng lực chuyên môn.
+ Năng lực chung là năng lực cần thiết cho nhiều ngành hoạt động khác
nhau nhƣ năng lực phán xét tƣ duy lao động, năng lực khái quát hoá, năng lực
luyện tập
+ Năng lực chuyên môn là năng lực đặc trƣng trong lĩnh vực nhất định
của xã hội nhƣ năng lực tổ chức, năng lực âm nhạc, năng lực kinh doanh, hội
hoạ, năng lực toán học...
Năng lực chung và năng lực chuyên môn có quan hệ qua lại hữu cơ với
nhau, năng lực chung là cơ sở của năng lực chuyên môn, nếu chúng càng phát
triển thì càng dễ thành đạt đƣợc năng lực chuyên môn. Ngƣợc lại sự phát triển

phải tập trung nhiều ý thức vào việc mình đang làm. Còn năng lực là một tổ
hợp phẩm chất tƣơng đối ổn định, cơ bản của cá nhân, cho phép nó thực hiện
có kết quả một hoạt động. Nhƣ vậy năng lực chỉ làm cho việc tiếp thu các
kiến thức kỹ năng, kỹ xảo trở nên dễ dàng hơn.

5


1.1.2 Năng lực Toán học của học sinh
Theo V.A.Krutetxki thì khái niệm năng lực toán học đƣợc hiểu dƣới hai
bình diện sau:
Năng lực nghiên cứu Toán học là năng lực sáng tạo, các năng lực hoạt
động Toán học tạo ra đƣợc các kết quả, thành tựu mới, khách quan và có ý
nghĩa với nhân loại.
Năng lực Toán học của học sinh là năng lực học tập giáo trình Toán
học ở trƣờng phổ thông, lĩnh hội nhanh chóng và có kết quả cao các kiến
thức, kỹ năng, kỹ xảo tƣơng ứng.
- Năng lực Toán học của học sinh:
Từ khái niệm về năng lực ta có thể đi đến khái niệm về năng lực Toán
học của học sinh: “Năng lực Toán học là những đặc điểm tâm lí đáp ứng đƣợc
yêu cầu hoạt động học toán và tạo điều kiện lĩnh hội các kiến thức, kĩ năng
trong lĩnh vực Toán học tƣơng đối nhanh chóng, dễ dàng, sâu sắc trong những
điều kiện nhƣ nhau”
- Trong quá trình tiếp thu tri thức, học sinh tham gia nhiều hình thức
hoạt động Toán học. Mỗi hoạt động Toán học phức hợp đặc trƣng cho một
dạng năng lực thành phần. Các năng lực thành phần này có quan hệ chặt chẽ
với nhau tạo thành một cấu trúc năng lực Toán học. Cấu trúc năng lực Toán
học bao gồm các dạng năng lực thành phần sau:
+ Năng lực tính toán, giải toán
+ Năng lực tƣ duy Toán học

- Sự đòi hỏi của bài toán thể hiện qua cụm từ "Chứng minh rằng".
- Mục đích của bài toán thể hiện. “Đƣờng tròn ngoại tiếp MNP luôn đi
qua hai điểm cố định.”
Ví dụ 2
“Số tự nhiên n  N và n < 10.”

7


Đây không phải là bài toán vì thiếu sự đòi hỏi ngƣời khác thực hiện
mục đích.
Đây không phải là mệnh đề toán học vì không có giá trị chân lý đúng
hay sai.
Đây là một hàm mệnh đề vì đó là câu có chứa biến số n và khi thay
biến bởi hằng ta đƣợc mệnh đề.
Ví dụ 3
“Tìm n  N và n < 10.” Đây là bài toán vì trong đó bao gồm hai yếu tố
cơ bản sau;
- Sự đòi hỏi của bài toán thể hiện qua cụm từ “tìm”.
- Mục đích của bài toán thể hiện. “n  N và n < 10.”
b) Lời giải bài toán
- Lời giải của bài toán đƣợc hiểu là tập hợp hữu hạn, sắp thứ tự các
thao tác cần thực hiện để đạt tới mục đích đã đặt ra trong bài toán.
- Nhƣ vậy ta thống nhất các thuật ngữ bài giải, cách giải và đáp án của
bài toán đều theo nghĩa lời giải ở trên.
- Một bài toán có thể có lời giải nhƣ sau.
+ Một lời giải;
+ Nhiều lời giải;
+ Không có lời giải.
- Giải đƣợc một bài toán đƣợc hiểu là tìm ra và trình bày đúng ít nhất

Số chân dƣ ra so với điều kiện thực tế của bài toán là
144 – 100 = 44 (chân)
Ta thấy 44 chân dƣ ra so với điều kiện thực tế của bài toán là do ta giả
sử 36 con vật đều là chó cả. Nhƣ vậy, ta đã thêm vào cho mỗi con gà 2
chân.Vậy số con gà là
44 : 2 = 22 (con gà)

9


Số con chó là
36 – 22 = 14 (con chó)
Trả lời. Số gà là 22 con ; số chó là 14 con.
Cách 3. Giả thiết tạm
Giả sử tất cả 36 con vật đều có 3 chân. Vậy số chân của 36 con vật sẽ là
3  36 = 108 (chân).
Số chân dƣ ra so với điều kiện thực tế của bài toán là
108 – 100 = 8 (chân)
Ta thấy 8 chân dƣ so với điều kiện thực tế của bài toán là do ta giả sử
mỗi con vật gà và chó đều 3 chân. Nhƣ vậy, ta đã thêm cho mỗi con gà 1 chân
và đồng thời bớt đi mỗi con chó 1 chân.
Nếu số gà và chó bằng nhau thì số chân vừa đủ. Nếu số chó nhiều hơn số
gà thì số chân phải thiếu hụt. Ở đây số chân dƣ ra 8 chân, vậy số gà nhiều hơn
số chó. Mà mỗi con gà ta thêm cho nó 1 chân, vậy số con gà nhiều hơn số con
chó là
8 : 1 = 8 (con)
Số con chó là
(36 – 8) : 2 = 14 (con chó)
Số con gà là
14 + 8 = 22 (con chó)

Trả lời: 22 con gà, số chó là 14 con chó
1.2.2. Ý nghĩa của việc giải toán
a) Kiến thức
Trong thực tế một bài toán chứa đựng nhiều kiến thức về khái niệm
toán học và các tính chất toán học. Khi giải một bài toán đòi hỏi ta phải phân
tích dữ kiện đã cho của bài toán, huy động các kiến thức đã cho trong đề toán
và các kiến thức đã biết khác có liên quan tới bài toán, tổng hợp lại để đề ra
kiến thức mới. Và cứ nhƣ vậy các kiến thức mới tìm ra lại cùng các kiến thức
đã biết trƣớc đƣợc phân tích, tổng hợp lại để đề ra các kiến thức mới nữa ...
Cuối cùng chúng ta đi đến đƣợc lời giải của bài toán.

11


Nhƣ vậy khi giải một bài toán không những chỉ các kiến thức đã có
trong bài toán mà cả một hệ thống các kiến thức liên quan tới bài toán cũng
đƣợc củng cố qua lại nhiều lần.
Ví dụ 5. Hãy tìm các cách giải của bài toán sau.
“Cho ba hình vuông có cạnh bằng nhau và bằng một đƣợc dựng liên tiếp
nhau (Hình 1.1). Chứng minh rằng  +  = 45o ”
Hướng dẫn
A

O

C





đó
suy
ra
1

t
a
n

.
t
a
n
t
a
n

t
a
n

Với cách giải này củng cố cho học sinh những kiến thức sau.
- Định nghĩa hàm số lƣợng giác của một góc, cách xác định giá trị một
hàm số lƣợng giác của một góc.
- Công thức biến đổi lƣợng giác của một tổng.
Cách 2. Lớp 7

E

A


O

A







D

Hình 1.3

B

Ta có BOC, DOB đồng dạng vì chung nhau góc O và hai cạnh kề
góc đó tỉ lệ với nhau. Từ đây suy ra β  CBO và dễ dàng có điều cần chứng
minh. (Hình 1.3)
Với cách giải này củng cố cho học sinh các kiến thức sau:
- Cách chứng minh hai tam giác đồng dạng.
- Tính chất của hai tam giác đồng dạng.
- Tính chất của hai đƣờng thẳng song song.
- Hình vuông và các tính chất của nó.
b) Tƣ duy
Đặc điểm nổi bật của Toán học cũng nhƣ của môn toán là một khoa học
suy diễn, nó là môn khoa học đƣợc xây dựng bằng phƣơng pháp tiên đề. Do
vậy, lời giải của bài toán là một hệ thống hữu hạn các thao tác, có thứ tự chặt
chẽ để đi đến một mục đích rõ rệt. Vì vậy khi giải một bài toán nó có tác

ra đƣờng lối chứng minh định lý chính là việc dạy cho học sinh cách phân
tích tìm ra chứng minh toán học của bài toán không có angorit giải.
- Trong luyện tập Toán học
Bài toán là phƣơng tiện chủ yếu trong các tiết luyện tập Toán học. Trong
đó ngƣời giáo viên phải xây dựng đƣợc một hệ thống các bài tập có liên quan
chặt chẽ với nhau để nhằm giúp học sinh củng cố vững chắc các kiến thức cơ
bản và hình thành một số kỹ năng cơ bản nào đó.

14


d) Tƣ tƣởng
Đặc điểm cơ bản trong tính cách của con ngƣời là mọi hoạt động đều
có mục đích rõ ràng. Khi giải một bài toán ta luôn có định hƣớng mục đích cụ
thể, rõ ràng. Vì vậy việc giải bài toán sẽ góp phần tích cực vào việc rèn luyện
năng lực hoạt động của con ngƣời.
Để giải một bài toán, nhất là đối với các bài toán khó ngƣời giải phải
vƣợt qua rất nhiều khó khăn, phải kiên trì nhẫn lại, và nhiều khi ngƣời ta phải
có quyết tâm, khát vọng lớn để giải bài toán đó. Nói theo cách của G.POLIA
là “Khát vọng và quyết tâm giải đƣợc bài toán là nhân tố chủ yếu của quá
trình giải mọi bài toán ”. Do vậy ta thấy rằng hoạt động giải toán chính là
nhân tố chủ yếu của quá trình hình thành và phát triển nhân cách của con
ngƣời.
1.2.3. Phân loại bài toán
Ngƣời ta có nhiều cách để phân loại các bài toán và ngƣời ta phân loại
bài toán theo nhiều cách khác nhau để đạt đƣợc mục đích nhất định, thƣờng là
để sử dụng các bài toán một cách thuận lợi.
a) Phân loại theo hình thức bài toán
Ngƣời ta căn cứ vào kết luận của bài toán để phân chia bài toán ra
thành hai loại nhƣ sau.

Ta thấy. S
A
B
C
A
B
N(Hai tam giác này chung chiều cao hạ từ B tới AC
và đáy AC = 2 × AN);
S
2
S
A
B
N
A
M
N (Hai tam giác này chung chiều cao hạ từ N tới

AB và đáy AB = 2 × AM)
4
S
Do đó suy ra S
. Vậy ta có điều cần chứng minh.
A
B
C
A
M
N


1
1
S
S
S
và S
D
P
Q 
D
A
C
B
M
N 
B
A
C
4
4

1
4

1
4


S


4


S


S

S


S


Tƣơng tự ta có S
A
M
Q
C
N
P
A
B
D
C
B
D
A
B
C

D


S

S

S

S
S
B
M
N
D
P
Q
A
M
Q
C
N
PA
B
C
D
M
N
P
Q

S
Thay số vào đẳng thức trên ta có S
.
A
B
C
D
A
B
C
D

Vậy ta suy ra SABCD = 200 cm2.
b) Phân loại theo phƣơng pháp giải toán
Ngƣời ta căn cứ vào phƣơng pháp giải bài toán để phân loại bài toán:
Bài toán này có thuật toán chung giải hay chƣa để chia các bài toán thành hai
loại
- Bài toán có angorit giải: Những bài toán mà phƣơng pháp giải của nó
theo một thuật toán chung nào đó cho một lớp các bài toán chứa nó.
Ví dụ 8:
+ Giải phƣơng trình bậc nhất, bậc hai một ẩn số.
+ Giải hệ phƣơng trình bậc nhất hai ẩn số.
+ Thuật toán kiểm tra một số tự nhiên n có phải là nguyên tố hay
không ?
+ Thuật toán liệt kê tất cả các số nguyên tố nhỏ hơn số tự nhiên n cho
trƣớc.
+ Thuật toán tìm ƣớc số chung lớn nhất và bội số chung nhỏ nhất của
hai hay nhiều số cho trƣớc.
+ Dạng toán tìm hai số khi biết tổng và tỷ số của hai số; tìm hai số khi
biết hiệu và tỷ số của hai số; tìm hai số khi biết tổng và hiệu của hai số; dạng

Trƣớc khi giải một bài toán ta phải phân tích nội dung của bài toán, rồi
tìm hiểu thấu đáo nội dung của bài toán bằng những câu hỏi sau:
Những cái gì đã biết? Cái gì chƣa biết của bài toán?
Tìm những yếu tố cố định, những yếu tố không đổi, những yếu tố thay
đổi và biến thiên của bài toán.
Xác định các ẩn và các giá trị hằng của bài toán.

18


Dữ kiện của bài toán có đủ để xác định cái chƣa biết hay không?
Bƣớc 2. Xây dựng chƣơng trình giải
Để tìm đƣợc lời giải cho bài toán một cách có hiệu quả thì bƣớc xây
dựng chƣơng trình giải là bƣớc quyết định, đồng thời đây cũng là bƣớc khó
khăn nhất.
Bƣớc xây dựng chƣơng trình giải đòi hỏi chúng ta biết huy động các
kiến thức đã biết để xem xét, phân tích, so sánh, bác bỏ, tổng hợp. Từ đó mới
có thể thiết lập đƣợc mối liên hệ giữa cái đã cho và cái cần tìm.
Đối với những bài toán không có angorit giải, chúng ta sẽ phải tiến
hành xây dựng chƣơng trình giải theo phƣơng pháp sau:
a) Phƣơng pháp đi xuôi
Xuất phát từ cái đã cho (giả thiết) của bài toán đƣợc lấy làm tiền đề và
bằng suy luận hợp logic chúng ta tìm ra các hệ quả logic mới. Tiếp tục chọn
lọc trong các hệ quả logic để làm tiền đề mới và bằng suy luận hợp logic
chúng ta rút ra các hệ quả logic mới tiếp theo.... Cứ tiếp tục quá trình nhƣ thế
cho đến khi chúng ta tìm ra đƣợc hệ quả logic trùng với kết luận của bài toán
thì dừng. Khi đó ta đã tìm đƣợc lời giải bài toán.
Phƣơng pháp này đƣợc mô tả theo sơ đồ sau.
A
C