Lời Cảm Ơn
Để hoàn thành khóa luận này, em đã nhận được nhiều sự giúp đỡ vô
cùng quý báu của các tập thể và cá nhân.
Xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đến T.S Nguyễn Thị
Nga người đã tận tình hướng dẫn, động viên, giúp đỡ em trong suốt quá trình
thực hiện khóa luận.
Em xin trân trọng tỏ lòng cảm ơn đặc biệt sâu sắc đến Th.s Đặng Lê
Thủy Tiên, T.S Đỗ Thùy Trang – những người đã góp ý kiến quý giá để
em hoàn thành khóa luận.
Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới quý thầy cô giáo trong bộ môn
Ngữ Văn, khoa Sư phạm Tiểu học – Mầm non, quý thầy cô của trường
Đại học Quảng Bình đã nhiệt tình giúp đỡ tạo mọi điều kiện thuận lợi để
em bồi dưỡng tri thức và hoàn thành khóa học vừa qua.
Thiết tha bày tỏ lời cảm ơn tới những người thân yêu trong gia đình,
bạn bè đã động viên, giúp đỡ em trong quá trình học tập và thực hiện khóa
luận.
Quảng Bình, tháng 5 năm 2019
Tác giả khóa luận

Phạm Thị Lan


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan khóa luận tốt nghiệp: “Đặc điểm nghệ thuật truyện
cổ tích thần kì trong chƣơng trình Tiểu học” là kết quả nghiên cứu của
riêng tôi. Các tài liệu, kết quả nghiên cứu trong khóa luận là hoàn toàn trung
thực và chưa từng công bố trong bất cứ công trình nào.
Tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm.
Quảng Bình, tháng 5 năm 2019
Tác giả khóa luận



1


CHƢƠNG 3. NGÔN NGỮ, KHÔNG GIAN, THỜI GIAN VÀ KẾT CẤU
TRUYỆN CỔ TÍCH THẦN KÌ TRONG CHƢƠNG TRÌNH TIỂU HỌC45
3.1. Ngôn ngữ truyện cổ tích ........................................................................... 45
3.2. Không gian, thời gian nghệ thuật ............................................................. 48
3.2.1. Không gian nghệ thuật .......................................................................... 48
3.2.2. Thời gian nghệ thuật ............................................................................. 54
3.3. Kết cấu truyện cổ tích thần kì .................................................................. 57
KẾT LUẬN .................................................................................................... 60
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 62

2


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Văn học là một loại hình nghệ thuật thuộc hình thái ý thức xã hội. Đã từ
lâu, văn học đóng vai trò là một chiếc chìa khóa vạn năng mở cánh cửa trí
thức đưa con người tới những chân trời rộng lớn, cũng nhờ văn học mà tâm
hồn con người được bồi đắp mãi lên. Quả đúng như lời nhận định của nhà văn
M.Gorki: “Văn học là nhân học”. Như dòng sông ra biển lớn, văn học dân
gian là một nhánh sông, một bộ phận của biển cả văn học, đóng góp một khối
lượng đồ sộ tác phẩm làm nên một nền văn học dân tộc giàu có, phong phú và
đa dạng. Không những thế nó còn được coi là điểm tựa về mặt tinh thần cho
dân tộc ấy phát triển. Như ở Việt Nam có 54 dân tộc anh em, mỗi dân tộc đều
có một nét văn hoá dân gian riêng. Nền văn học dân gian Việt Nam đã trải
qua hơn bốn nghìn năm lịch sử dựng nước và giữ nước từ thời các vua Hùng

Như vậy, truyện cổ tích thần kì là một nhu cầu không thể thiếu với học sinh
tiểu học. Thấy được vai trò quan trọng của truyện cổ tích thần kì với trẻ em,
các soạn giả đã đưa vào chương trình giáo dục học sinh tiểu học một số lượng
đáng kể các câu truyện cổ tích thần kì để không chỉ thỏa mãn nhu cầu của các
em mà còn nhằm giáo dục thẩm mỹ, bồi dưỡng tình cảm và hình thành nhân
cách trẻ ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Trong thời đại ngày nay, xã
hội ngày càng phát triển, sự bùng nổ mạnh mẽ của công nghệ thông tin và
khoa học kỹ thuật khiến cho con người cùng một lúc có thể tiếp nhận tri thức
từ nhiều kênh khác nhau. Trẻ em cũng là một lực lượng năng động được làm
quen với nhiều loại hình giải trí tốn nhiều thời gian mà xa dần những truyện
cổ tích giản dị, trong sáng. Mặc dù truyện cổ tích nói chung và truyện cổ tích
thần kì nói riêng không thể thay thế được tất cả các nhân tố cấu thành nên
việc giáo dục nhưng việc giáo dục trẻ em bằng truyện cổ tích thần kì là một
việc làm đơn giản và thiết thực. Là một giáo viên tiểu học tương lai, tôi muốn
các em có những hiểu biết về các đặc trưng của truyện cổ tích đặc biệt là

4


truyện cổ tích thần kì, cảm nhận được những tư tưởng, tình cảm để các em có
ý thức yêu quý, bảo vệ. Mặt khác giúp các em làm giàu thêm vốn sống, đạo lý
làm người và cách ứng xử trong giao tiếp với mọi người xung quanh thông
qua truyện cổ tích. Vì vậy, tôi mạnh dạn chọn đề tài: “Đặc điểm nghệ thuật
truyện cổ tích thần kì trong chƣơng trình Tiểu học”.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Đã có nhiều công trình, bài viết nghiên cứu về truyện cổ tích, đặc biệt là
truyện cổ tích thần kì. Trong khóa luận này, tôi chỉ điểm qua những tài liệu
trong phạm vi bao quát được:
Nguyễn Đổng Chi, Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam, 5 tập,Viện văn
học xuất bản 1993. Trong giáo trình này đã đề cập đến rất nhiều truyện cổ tích

Nam. Theo ông, truyện Tấm Cám ở Việt Nam phải để Tấm trừng phạt Cám
như vậy mới chân thực. Cô Tấm phải lựa chọn cách giết chúng (mẹ con mụ gì
ghẻ) để được sống yên lành. Đáng chú ý trong công trình này ông đã phân
tích sự kết hợp hai chủ đề trong truyện cổ tích: chủ đề đấu tranh xã hội và chủ
đề phong tục. Trong những bài viết khác, Đinh Gia Khánh cũng đã đề cập dến
yếu tố siêu nhiên, yếu tố thần kì và cho rằng phần hư cấu rất quan trọng. Nó là
phương tiện tiếp sức cho nhân vật chính hoàn thành nhiệm vụ. Ngoài ra, ông
còn chỉ được tính địa phương và tính quốc tế của các thể loại truyện dân gian.
PGS. Chu Xuân Diên đã nhận xét rằng, cố GS. Đình Gia Khánh đã đứng ở
góc độ người nghiên cứu văn học để nghiên cứu văn học dân gian từ góc nhìn
thi pháp.
Tác giả Nguyễn Tất Phát, Bùi Mạnh Nhị trong bài Nhân vật lý tưởng và
cốt truyện của cổ tích thần kì báo văn nghệ thành phố Hồ Chí Minh số 316 ở
mục“Những phần thưởng dành cho nhân vật” có viết “Trong truyện cổ tích
thần kì, nhân dân luôn chăm chú theo dõi nhân vật lý tưởng của mình và dành
cho họ những phần thưởng xứng đáng”. Bên cạnh những phần thưởng mà

6


nhân dân dành cho nhân vật lý tưởng bao giờ cũng kèm theo đòn trừng phạt
đối với kẻ thù.
Việc nghiên cứu trực tiếp thi pháp truyện cổ tích có thể kể đến Hà Bình
Trị. Trong cuốn Những đặc điểm thi pháp của các thể loại văn học dân gian,
ông đã cho người đọc hiểu những khái niệm về một số yếu tố thi pháp các thể
loại văn học dân gian, yếu tố ngôn ngữ, kết cấu, nhân vật chính, không gian
và thời gian nghệ thuật...
Như vậy, những công trình được đề cập trên ít nhiều đã gợi ý cho chúng
tôi đi sâu hơn vào vấn dề nghiên cứu đề tài khóa luận.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung khóa luận
gồm 3 chương:
Chương 1: Khái quát chung về truyện cổ tích và truyện cổ tích thần kì
trong chương trình Tiểu học
Chương 2: Nhân vật truyện cổ tích thần kì trong chương trình Tiểu học.
Chương 3: Ngôn ngữ, không gian, thời gian và kết cấu truyện cổ tích
thần kì trong chương trình Tiểu học.

8


NỘI DUNG
CHƢƠNG 1
KHÁI QUÁT CHUNG VỀ TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ TRUYỆN
CỔ TÍCH THẦN KÌ TRONG CHƢƠNG TRÌNH TIỂU HỌC
1.1. Vấn đề chung về truyện cổ tích
1.1.1. Khái niệm truyện cổ tích
Cho đến nay, truyện cổ tích đã có rất nhiều khái niệm, song nhìn chung
là giống nhau về cơ bản. Mỗi một khái niệm mà các nhà nghiên cứu đã đưa ra
đều nhằm bổ sung, làm phong phú thêm những hiểu biết của chúng ta về thể
loại truyện cổ tích.
Truyện cổ tích là những truyện truyền miệng dân gian kể lại những câu
chuyện tưởng tượng xoay quanh một số nhân vật quen thuộc như nhân vật tài
giỏi, nhân vật dũng sĩ, người mồ côi, người em út, người con riêng, người
nghèo khổ, người có hình dạng xấu xí, người thông minh, người ngốc nghếch
và cả những câu chuyện kể về các con vật nói năng và hoạt động như con
người.
Thế giới truyện cổ tích là thế giới có sự phân hóa giàu nghèo, tốt xấu,
một thế giới với nhiều số phận con người nhỏ bé bị áp bức. Qua những số
phận khác nhau của nhân vật, truyện trình bày kinh nghiệm sống, quan niệm

Nguyễn Khắc Phi áp dụng phân loại truyện cổ tích trong cuốn “Từ điển thuật
ngữ Văn học”. Cách phân chia này kết hợp vận dụng những tiêu chí và căn cứ
khác nhau. Trong đó, nổi bật lên hai tiêu chí quan trọng là đề tài và phương
pháp sáng tác. Phân biệt truyện cổ tích về người với truyện cổ tích loài vật
chủ yếu dựa vào đề tài (đối tượng phản ánh). Còn khi tách bộ phận truyện cổ
tích về người thành hai loại (truyện cổ tích về người và truyện cổ tích sinh
hoạt) thì chủ yếu dựa vào mức độ sử dụng yếu tố thần kì mà thực chất dựa
vào phương pháp sáng tác. Cách phân chia này phù hợp với tiến trình lịch sử
của truyện cổ tích các dân tộc.

10


Ranh giới giữa các truyện cổ tích nói trên không phải lúc nào cũng rõ
ràng, dứt khoát. Những yếu tố thần kì vẫn rải rác trong truyện cổ tích sinh
hoạt, những môtíp đời sống xã hội với mức độ đậm nhạt khác nhau vẫn
thường xuyên có mặt trong truyện cổ tích thần kì. Và tương tự như thế những
loài vật thuộc nhiều loại khác nhau vẫn hay được nói tới trong truyện cổ tích
về người. Nói tóm lại, cách phân loại như trên có tính tương đối.
Trong thể loại truyện cổ tích, truyện cổ tích thần kì là nhóm truyện tiêu
biểu và quan trọng nhất. Nó ra đời sớm và đặc trưng nổi bật của truyện cổ tích
đều có thể tìm thấy trong nhóm truyện này. Khuynh hướng nổi bật của truyện
cổ tích thần kì không phải là nhấn mạnh hiện thực (điều đang có) mà là trình
bày mơ ước, nguyện vọng và lí tưởng xã hội của nhân dân (điều nên có),
thông qua chiến thắng tất yếu của cái đẹp và cái thiện hoàn hảo. Yếu tố kì ảo
rất đậm và tham gia như một phần không thế thiếu trong sự phát triển cốt
truyện, nó đề cao trí tưởng tượng phong phú và lãng mạn của tác giả dân gian.
Kết thúc truyện thần kì thường có hậu, mang lại sự vui vẻ, lạc quan, thỏa mãn
mơ ước cho nhân dân.
Truyện cổ tích loài vật là nhóm truyện mà nhân vật là các con vật trong

quái vật (dũng sĩ đánh rắn, dũng sĩ diệt chim đại bàng...). Những câu chuyện
này có gốc tích từ cuộc đấu tranh với thiên nhiên trong thần thoại.
Về mặt xã hội, truyện cổ tích ra đời từ khi cổ đại, gắn liền với quá trình
tan rã của chế độ công xã nguyên thủy, hình thành của gia đình phụ quyền và
phân hóa giai cấp trong xã hội, có thể nói rằng, giai đoạn hoàng kim của
truyện cổ tích chỉ trùng lặp với lịch sử chế độ phong kiến, khi xã hội loài
người có sự phân chia giai cấp thì mối quan hệ giữa người với người ngày
càng phức tạp, tất yếu mâu thuẫn xã hội nảy sinh.
Về mặt nhận thức, truyện cổ tích ra đời khi tư duy con người đã được
hoàn thiện lên một trình độ mới. Con người có khả năng phân tích sâu sắc hơn
về những vấn đề xã hội. Đó là những mâu thuẫn giữa anh (chị) và em, mâu

12


thuẫn dì ghẻ (cha dượng) với người con riêng, mâu thuẫn giữa người giàu và
người nghèo,...
1.1.4. Truyện cổ tích trong chƣơng trình Tiếng Việt Tiểu học
Lớp 1
TT

Tên truyện

Thể loại

Dạng bài học

1

Cây khế


Kể chuyện

Tập Trang

ngỗng vàng
4

Trí khôn

2

72

Cổ tích

Kể chuyện

5

Bông hoa cúc trắng

2

90

Cổ tích

Kể chuyện


Tập

Trang

Thể loại

Dạng bài học

1

Bà cháu

1

86

Cổ tích

Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

2

Câu chuyện bó

1

96

Cổ tích


Cò và Vạc

5

1

151

Cổ tích

Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

Tìm ngọc

6

1

138

Cổ tích

Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

7

Ông Mạnh thắng


Cậu bé thông minh

Tập Trang Thể loại
1

5

Cổ tích

Dạng bài học
Tập đọc, kể
chuyện, chính tả

2

Hũ bạc của người cha

1

123

Cổ tích

Tập đọc, kể
chuyện, chính tả

3

Mồ côi xử kiện

1

137

Cổ tích

Tập đọc, kể
chuyện, chính tả

Sự tích tích lễ hội

6

2

65

Cổ tích

Chử Đồng Tử
Sự tích chú cuội cung

7

chuyện, chính tả
2

131

Cổ tích


8

Cổ tích

Dạng bài học
Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

2

Cây khế

1

42

Cổ tích

Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

3

Những hạt thóc

1

46


tiên
6

Bác đánh cá và gã

Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

2

7

Cổ tích

Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

hung thần

15


Bốn anh tài

7

2

4



Ăn mầm đá

10

2

157

Cổ tích

Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

Lớp 5
TT

Tên truyện

1

Phân xử tài tình

Tập Trang Thể loại
2

47

Cổ tích


nhiều yếu tố cổ xưa liên quan đến những quan niệm thần thoại và tín ngưỡng
của con người thời thị tộc, bộ lạc nguyên thủy (như những cấm kỵ hôn nhân
huyết thống, vấn đề thừa kế tài sản, tục hiến sinh...). Tuy nhiên, nội dung
chính của truyện cổ tích thần kì là phản ánh hiện thực đời sống xã hội có giai
cấp. Chính vì vậy mà những nhân vật trung tâm của truyện cổ tích thần kì là
những con người thấp hèn trong xã hội như đội lốt xấu xí, người mồ côi,
người con riêng, người em út... Truyện cổ tích thần kì thường miêu tả những
nhân vật bất hạnh ấy theo khuynh hướng lý tưởng hóa những phẩm chất đạo
đức của họ, giải quyết vấn đề của họ theo một kết cụ có tính chất ước mơ.
Càng về sau này, với sự phát triển xã hội có giai cấp, chủ đề về đấu tranh xã
hội dần dần đi sâu vào cốt truyện và những nội dung đấu tranh giai cấp được
lồng vào trong quan hệ gia đình, xã hội.
Một đặc điểm khác của truyện cổ tích thần kì là sự tưởng tượng và hư
cấu dựa trên cơ sở hiện thực và phi hiện thực (khác với truyện cổ tích sinh
hoạt dựa trên cơ sở hiện thực đời sống). Ở đây, cái có thực hoặc có thể có
thực được kết hợp, hòa lẫn vào cái thần kì hư ảo, không có thực tạo thành một
thể thống nhất làm nên một thế giới truyện cổ tích. Hầu hết những vấn đề xã

17


hội trong truyện cổ tích đều được giải quyết một cách trực tiếp hoặc gián tiếp
bởi các lực lượng thần kì. Có thể thấy, nội dung truyện cổ tích thần kì rất
phong phú và đa dạng, thể hiện mọi mặt trong đời sống sinh hoạt, lao động
sản xuất và chiến đấu. Truyện cổ tích còn thể hiện những quan điểm thẩm mỹ,
quan điểm nhân sinh, những tâm tư tình cảm, ước vọng của người dân trong
xã hội có sự phân chia giai cấp.
1.2.1. Khảo sát truyện cổ tích thần kì trong chƣơng trình Tiểu học
Lớp 1
TT


Cổ tích

Kể chuyện

3

Sự tích dưa hấu

2

143

Cổ tích

Kể chuyện

Lớp 2
TT

Tên truyện

1

Bà cháu

Tập Trang
1

86


Cổ tích

Tập đọc, kể chuyện,
chính tả

Lớp 3
TT

Tên truyện

Tập

Trang

Thể loại

Dạng bài học

1

Sự tích tích lễ hội

2

65

Cổ tích

Tập đọc, kể

Thể loại

Dạng bài học

1

Sự tích hồ Ba Bể

1

8

Cổ tích

Tập đọc, kể
chuyện, chính tả

Cây khế

2

1

42

Cổ tích

Tập đọc, kể
chuyện, chính tả



7

Cổ tích

Bốn anh tài

Tập đọc, kể
chuyện, chính tả

hung thần
6

Tập đọc, kể

2

4

Cổ tích

Tập đọc, kể
chuyện, chính tả

Tấm Cám

7

2




bướng bỉnh nhất truyện cổ tích đều làm cho chúng say mê. Đối với học sinh
tiểu học đến với truyện cổ tích là đến với những giấc mơ thần tiên một cách tự
nhiên nhẹ nhàng và đầy thích thú.
Ở trường Tiểu học, học sinh lĩnh hội truyện cổ tích qua phân môn kể
chuyện (thuộc môn Tiếng việt). Đây là một phân môn dạy học lí thú, hấp dẫn
ở các lớp trong trường Tiểu học. Tiết kể chuyện thường được các em chờ đón
và tiếp thu bằng một tâm trạng hào hứng vui thích. Trên thực tế nếu tiết dạy
kể chuyện được giáo viên quan tâm đúng mức ta sẽ thấy khuôn mặt hồ hởi,
say mê của các em khi đến giờ kể chuyện nhưng đặc biệt là truyện cổ tích.
Các em sống cùng với các diễn biến của câu chuyện như thể mình là một
nhân vật trong câu chuyện đó: lo lắng, căng thẳng, hồi hộp, vui sướng, hả hê...
dường như mọi cung bậc tình cảm được các em thể hiện không dấu diếm khi
nghe truyện cổ tích. Các em sống đúng với tuổi thơ của mình trong thế giới
của truyện cổ tích. Mỗi khi đến với truyện cổ tích các em như lạc vào một thế
giới khác, thế giới mà trong đó có những con thú biết nói, những nàng công
chúa xinh đẹp, những chàng hoàng tử thông minh, dũng cảm, những bà tiên
ông bụt giàu phép biến hóa, tốt bụng và luôn giúp đỡ mọi người khi gặp khó
khăn hoạn nạn, những mụ phù thủy độc ác cuối cùng cũng bị trừng trị... các
em tự hòa mình vào nhân vật, vui buồn cùng nhân vật trong truyện và tự nhận
mình là những chàng hoàng tử, những cô công chúa xinh đẹp...
Rõ ràng truyện cổ tích có những yếu tố đáp ứng được nhiều nhu cầu tinh
thần của trẻ và là món ăn không thể thiếu được của trẻ.
Nhân vật chính diện trong truyện cổ tích đều trung thực, biết yêu thương
và có lòng vị tha vô hạn. Đó là một thứ tình thương dành cho những người
đồng cảnh ngộ. Ta có thể hiểu vì sao cô Tấm chỉ đến ở với bà lão trong hàng
nước cô đơn, vì sao Sọ Dừa lại đầu thai vào một nhà nghèo khổ, cô gái nhỏ
giấu cơm đưa cho ông lão qua đường mà được ban thưởng sắc đẹp, chàng



21


khi hái được bông hoa cô gái nghe văng vẳng lời bà cụ nói “mỗi cánh hoa sẽ
là một ngày mẹ cháu được sống” và cô bé kêu lên “Trời! Mẹ chỉ còn sống
được hai mươi ngày nữa!” cô bé đã xé những cánh hoa ra nhiều sợi để mẹ
được sống nhiều hơn. Truyện ca ngợi tình yêu mẹ, lòng hiếu thảo của cô bé
trong truyện đã làm cho trời đất cảm thông, giúp cô chữa khỏi bệnh cho mẹ.
Hầu hết các trường Tiểu học đều xếp tiết kể chuyện vào cuối tuần nên
tiết kể chuyện trở thành một ấn tượng không quên của mỗi tuần đi qua. Khác
hẳn với những tiết tập đọc, học thuộc lòng, từ ngữ, ngữ pháp. Ở những tiết kể
chuyện giáo viên và học sinh dường như thoát li khỏi sách vở mà giao hòa
tình cảm một cách hồn nhiênthông qua nội dung từng câu chuyện được kể,
thông qua lời kể của cô và lời kể của các bạn. Mọi người như được sống lại
trong những giây phút hồi hộp, cảm xúc ngoài hoạt động thông thường của
một giờ lên lớp, bởi không có những hiện tượng hỏi bài hay truy bài căng
thẳng. Gần như một mối quan hệ thầy - trò được xác lập giữa một bầu không
khí mới, không khí của cổ tích, không khí của sự khích lệ, không khí của lòng
vị tha rất đõi thanh cao.
Tuy nhiên hiện nay rất tiếc một số giáo viên vẫn chưa dành cho tiết học
một sự đầu tư xứng đáng. Vì vậy, không ít câu chuyện mặc dù tốt, nội dung
phong phú , hấp dẫn vẫn trở thành nhạt nhẽo ít sự thuyết phục, gây một ấn
tượng không đẹp trong tâm hồn các em. Ở nhà trường Tiểu học kể chuyện là
một nhu cầu thiết yếu của lứa tuổi thiếu nhi. Ngay từ khi bập bẹ tập nói các
em đã thích nghe kể chuyện qua lời ru à ơi của mẹ, qua lời kể thủ thỉ của bà.
Đến lứa tuổi Tiểu học, nhu cầu nghe kể chuyện không hề suy giảm mà lại tiếp
tục tăng lên, đặc biệt là đối với các loại truyện dân gian. Tiết kể chuyện với
lời kể của giáo viên tự nhiên, có sức truyền cảm, hấp dẫn cao, đặt mình vào
hoàn cảnh của nhân vật mà kể, sẽ làm cho học sinh cảm thấy thoải mái hứng

không quên khi đọc, nghe các câu chuyện dân gian. Puskin từng tâm sự:
“Buổi tối tôi nghe truyện cổ tích và lấy việc đó bù đắp cho những thiếu sót

23