ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

ĐẬU THỊ NGỌC BÍCH

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC
SINH THÔNG QUA VIỆC KHAI THÁC KÊNH HÌNH
TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

Đà Nẵng, năm 2018


ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM
KHOA GIÁO DỤC TIỂU HỌC

ĐẬU THỊ NGỌC BÍCH

PHÁT HUY TÍNH TÍCH CỰC HỌC TẬP CỦA HỌC
SINH THÔNG QUA VIỆC KHAI THÁC KÊNH HÌNH
TRONG DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 4

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP

GIẢNG VIÊN HƯỚNG DẪN

ThS. TRẦN THỊ KIM CÚC



Chữ viết tắt

1

GV

Giáo viên

2

HS

Học sinh

3

PGS.TS

Phó giáo sư, tiến sĩ

4

GS.TS

Giáo sư, tiến sĩ

5

GS. TSKH


Thực nghiệm


DANH MỤC BẢNG
Số hiệu
1
2

3

4

Tên bảng
Mức độ yêu thích học môn Lịch sử của học sinh
Mức độ nhận thức của học sinh về việc sử dụng kênh
hình trong học môn Lịch sử
Mức độ hiệu quả của việc tiếp thu kiến thức kết hợp
quan sát hình ảnh
Mức độ hứng thú của học sinh khi giáo viên tổ chức các
hoạt động học tập

Trang
26
27

28

30



Mức độ phối hợp các phương pháp dạy học Lịch sử
giúp học sinh khai thác tốt kênh hình

36

10

Kết quả thực nghiệm lần 1

54

11

Kết quả thực nghiệm lần 2

56


DANH MỤC BIỂU ĐỒ
Tên biểu đồ

Số hiệu
1
2

3

4



Mức độ cần thiết của việc sử dụng các kênh hình động
7

(video, phim ngắn,…) để kích thích hứng thú học tập

35

của học sinh trong dạy học môn Lịch sử
8

Mức độ phối hợp các phương pháp dạy học Lịch sử
giúp học sinh khai thác tốt kênh hình

37

9

Kết quả thực nghiệm lần 1

55

10

Kết quả thực nghiệm lần 2

56


MỤC LỤC

1.1. Cơ sở lí luận.................................................................................................. 8
1.1.1. Khái quát về kênh hình trong phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 . 8
1.1.2. Một số vấn đề về sử dụng kênh hình trong dạy học Lịch sử nhằm phát
huy tính tích cực của học sinh............................................................................ 14
1.1.3. Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học ......................................... 16
1.2. Cơ sở thực tiễn.............................................................................................. 19
1.2.1. Nội dung chương trình phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 ....... 19
1.2.2. Thực trạng việc sử dụng và khai thác kênh hình trong phần Lịch sử
môn Lịch sử và Địa lí lớp 4 trường Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu
học Huỳnh Ngọc Huệ thuộc địa bàn thành phố Đà Nẵng ................................. 25
CHƢƠNG 2: MỘT SỐ BIỆN PHÁP KHAI THÁC KÊNH HÌNH TRONG
DẠY HỌC MÔN LỊCH SỬ LỚP 4 THEO HƢỚNG PHÁT HUY TÍNH TÍCH
CỰC TRONG HỌC TẬP CỦA HỌC SINH ....................................................... 41
2.1. Cơ sở đề xuất biện pháp .............................................................................. 41
2.1.1. Dựa vào nội dung chương trình phần Lịch sử môn Lịch sử và Địa lí lớp 4
............................................................................................................................ 41
2.1.2. Dựa vào kết quả điều tra thực trạng ......................................................... 41
2.1.3. Dựa vào đặc điểm tâm lí lứa tuổi của học sinh Tiểu học ........................ 42
2.2. Các biện pháp khai thác kênh hình trong dạy học môn Lịch sử lớp 4
theo hƣớng phát huy tính tích cực trong học tập cho học sinh ...................... 42
2.2.1. Khai thác kênh hình kết hợp với phương pháp dạy học dùng lời............ 42
2.2.2. Ứng dụng công nghệ thông tin nhằm thiết kế và sử dụng kênh hình nhằm
nâng cao hứng thú học tập của học sinh. ........................................................... 50
2.2.3. Một số lưu ý khi sử dụng, khai thác kênh hình........................................ 52
CHƢƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM ........................................................ 54


3.1. Khái quát quá trình thực nghiệm ............................................................... 54
3.1.1. Mục đích thực nghiệm ............................................................................. 54
3.1.2. Đối tượng thực nghiệm ............................................................................ 54

Do đặc trưng của môn Lịch sử, không thể trực tiếp tri giác được các sự kiện,
hiện tượng lịch sử đã xảy ra, không thể tái hiện lịch sử trong phòng thí nghiệm.
Chính vì vậy, việc tái tạo lịch sử bằng cách tạo biểu tượng đúng đắn, sinh động về
các sự kiện, hiện tượng lịch sử vừa là nguyên tắc vừa là một số biện pháp trong
việc dạy học Lịch sử ở trường phổ thông giúp cho giờ học thêm sinh động, học sinh
hứng thú với môn học, tạo điều kiện thuận lợi cho học sinh tiếp thu kiến thức một
dễ dàng.
1


Sử dụng hệ thống kênh hình là một yêu cầu rất quan trọng trong quá trình dạy
và học môn Lịch sử. Bên cạnh những kiến thức được cung cấp qua hệ thống kênh
chữ, kênh hình đóng một vai trò không thể thiếu trong việc tái tạo, bổ sung, khắc
sâu nội dung cho kênh chữ, giúp cho học sinh tiếp thu kiến thức một cách trọn vẹn.
Ngoài ra, kênh hình còn là một trong những phương tiện quan trọng nhằm tạo biểu
tượng, phát huy tính tích cực của học sinh trong học tập.
Tuy nhiên, hiện nay tình trạng học sinh nắm kiến thức về địa danh, nhân vật lịch
sử, không gian xảy ra sự kiện lịch sử rất mơ hồ, tình trạng nhầm lẫn giữa các địa
danh diễn ra phổ biến. Giáo viên ít chú ý đến việc tạo biểu tượng không gian, cung
cấp cho học sinh kiến thức về địa danh mà chỉ chú ý trình bày về diễn biến, kết quả
của sự kiện. Giáo viên vẫn chưa triệt để sử dụng và khai thác kênh hình trong sách
giáo khoa, vẫn còn nặng nề về thuyết trình kiến thức, chưa phát huy được tính tích
cực của học sinh trong học tập. Ngoài ra, đối với lứa tuổi học sinh Tiểu học việc
tiếp thu các kiến thức Lịch sử còn gặp nhiều khó khăn. Các em mới được tiếp cận
học phân môn Lịch sử nên chưa có nhiều hiểu biết và kiến thức về lịch sử dân tộc.
Môn học chưa thực sự lôi cuốn và rất khó với học sinh do có nhiều kiến thức chưa
được gần gũi. Đó cũng chính là những nguyên nhân khiến cho chất lượng của bài
học Lịch sử chưa tốt, học sinh ít hứng thú với môn học Lịch sử.
Đứng trước thực trạng trên là một giáo viên tiểu học tương lai, nhận thức được
tầm quan trọng của môn học Lịch sử trong nhà trường tiểu học nói chung và hệ

+ GS.TS Phan Ngọc Liên với “Đổi mới phương pháp dạy học Lịch sử “lấy học
sinh làm trung tâm”, NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, 1996. Trong cuốn này tác giả
đã đề cập cập đến việc tăng cường sử dụng đồ dùng trực quan trong đó có kênh
hình trong sách giáo khoa làm cho bài học lịch sử được tái hiện một cách cụ thể,
chi tiết và sinh động nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở trường phổ thông.
Ngoài ra, vấn đề này còn được đề cập trong một số công trình của PGS.TS
Trịnh Đình Tùng: “Hệ thống các phương pháp dạy học Lịch sử ở trường THCS” –
NXB Giáo dục 2001; Phan Ngọc Liên: “Phương pháp dạy học Lịch sử” tập 2 –
NXB Đại học Sư phạm 2002; Phạm Ngọc Liễn: “Phương pháp giảng dạy môn Lịch
sử ở trường phổ thông cấp II” tập 1 – NXB Giáo dục 1975.
3


Tuy nhiên, các tài liệu chỉ tập trung khai thác ở mức độ tổng thể và khái quát
chứ chưa tiến hành phân tích một cách hoàn chỉnh, hệ thống và chưa đưa ra được
những phương pháp cụ thể. Các tác giả chủ yếu đề cập đến vấn đề sử dụng kênh
hình trong môn Lịch sử nói chung hay cho các khối lớp ở trường THCS, THPT nói
riêng mà ít đề cập đến bậc Tiểu học. Vì vậy, việc đi sâu nghiên cứu vấn đề này có ý
nghĩa khoa học và thực tiễn.
Mục đích nghiên cứu

3.

Trên cơ sở tìm hiểu lí luận và thực tiễn việc khai thác kênh hình trong dạy học
học môn Lịch sử theo hướng phát huy tính tích cực của học sinh. Từ đó đề xuất
những biện pháp khai thác kênh hình theo hướng phát huy tính tích cực trong học
tập nhằm nâng cao hiệu quả dạy học môn Lịch sử ở Tiểu học.
4.

Khách thể và đối tƣợng nghiên cứu

Lịch sử ở trưởng Tiểu học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ
trên địa bàn thành phố Đà Nẵng.
- Đề xuất các biện pháp nhằm phát triển kĩ năng khai thác kênh hình trong học
tập và giảng dạy môn Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh Tiểu học.
- Thực nghiệm sư phạm để đánh giá tính khả thi và hiệu quả của các biện pháp
đã đề xuất.
6.2. Phạm vi nghiên cứu
Đề xuất một số biệp pháp khai thác kênh hình trong học tập và giảng dạy môn
Lịch sử nhằm phát huy tính tích cực cho học sinh Tiểu học là nhiệm vụ chủ yếu.
Chúng tôi tìm hiểu nghiên cứu ở 20 giáo viên và 120 học sinh lớp 4 trường Tiểu
học Nguyễn Văn Trỗi và trường Tiểu học Huỳnh Ngọc Huệ trên địa bàn thành phố
Đà Nẵng. Lí do chọn khối lớp 4 là vì đây là khối lớp đầu tiên tiếp cận với bộ môn
Lịch sử, cần tạo hứng thú học tập và phát huy tính tích cực của học sinh trong giờ
học để giúp học sinh nắm chắc các kiến thức Lịch sử, tạo nền tảng vững chắc cho
các cấp học sau.
Phƣơng pháp nghiên cứu

7.
7.1.

Phƣơng pháp nghiên cứu lí luận

Thu thập, phân tích, tổng hợp một số tài liệu, sách báo có liên quan đến việc
khai thác kênh hình trong dạy và học môn Lịch sử. Thu thập thông tin từ mạng
internet, các bài báo, bài viết và các tài liệu, sách chuyên ngành như: sách giáo
khoa, sách giáo viên, tài liệu bồi dưỡng để làm sáng tỏ một số vấn đề lí luận về việc
phát huy tính tích cực của học sinh thông qua hệ thống kênh hình trong quá trình
dạy học môn Lịch sử ở trường Tiểu học. Từ đó đề xuất một số biện pháp khai thác
kênh hình trong môn Lịch sử lớp 4 để hình thành kiến thức cho học sinh.
7.2.


Thực nghiệm sƣ phạm

Tổ chức thực nghiệm sư phạm để kiểm nghiệm tính đúng đắn của các biện pháp
sư phạm đã đề ra, nhắm phát huy tính tích cực cho học sinh lớp 4.
7.6.

Phƣơng pháp thống kê toán học

Từ các dữ liệu thu thập được trong quá trình khảo sát chúng tôi sử dụng phương
pháp thống kê toán học để xử lí số liệu đánh giá định tính và định lượng về thực
trạng khai thác kênh hình trong giờ học Lịch sử lớp 4 theo hướng phát huy tích tích
cực trong học tập của học sinh.
Từ các dữ liệu liệu thu thập được qua quá trình thực nghiệm, chúng tôi sử dụng
các phương pháp thống kê toán học nhằm lượng hóa các tham số đặc trưng để rút
6


ra những kết luận, đề xuất những biện pháp góp phần nâng cao hiệu quả học tập
cho học sinh.
8. Cấu trúc của khóa luận
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo thì nội dung
chính của đề tài nghiên cứu gồm 3 chương:
+ Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc khai thác kênh hình trong phần
lịch sử môn lịch sử và địa lí lớp 4 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh
+ Chương 2: Một số biện pháp khai thác kênh hình trong dạy học môn lịch sử
lớp 4 theo hướng phát huy tính tích cực trong học tập của học sinh
+ Chương 3: Thực nghiệm sư phạm

7



phù hợp với nội dung kiến thức từng bài. Số lượng kênh hình phong phú, đa dạng
giúp tăng hứng thú học tập cho học sinh, giảm bớt sự khô khan, nhàm chán cho các
em.
Hệ thống kênh hình trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 bao gồm:
a. Các loại bản đồ, lược đồ:
Bản đồ, lược đồ trong sách giáo khoa là phương tiện trực quan rất quan trọng
trong dạy học Lịch sử. Nó không chỉ góp phần quan trọng tái tạo lại cho học sinh
những hình ảnh lịch sử với các nét điển hình đặc trưng nhất mà còn khắc phục được
tình trạng nhầm lẫn, hiện đại hoá lịch sử của học sinh. Trên bản đồ, lược đồ các sự
kiện luôn được thể hiện trong một không gian, thời điểm, địa điểm cùng một số yếu
tố địa lí nhất định. Tất cả nội dung trên đã được mã hóa bằng các kí hiệu: màu sắc,
mũi tên hoặc nhiều kí hiệu khác đã được nêu rõ ở chú giải của bản đồ, lược đồ. Đối
với học sinh, việc sử dụng bản đồ, lược đồ không những chỉ để ghi nhớ, xác định vị
các địa điểm lịch sử mà còn để hiểu rõ nội dung của bản đồ, lược đồ. Hiểu bản đồ,
lược đồ không chỉ là biết các chú dẫn, các kí hiệu mà cần thấy sau các điều quy ước
ấy, những hiện tượng lịch sử sinh động.
Trong sách giáo khoa Lịch sử lớp 4 có tất cả 3 bản đồ và 9 lược đồ. Mỗi bản
đồ, lược đồ khác nhau phục vụ riêng cho từng bài học.

9


Hình 1: Lược đồ Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ ngày nay

Hình 2: Lược đồ khu vực chính nổ ra khởi

(Bài 1, trang11)


từng bài mà số lượng tranh ảnh lịch sử được phân bố khác nhau.
Hình vẽ, tranh, ảnh trong sách giáo khoa là một phần của đồ dùng trực quan
trong quá trình dạy học. Nó có ý nghĩa hết sức to lớn, không chỉ là phương tiện trực
quan có giá trị giúp bài học trở nên sinh động, hấp dẫn hơn, gây hứng thú học tập
hơn cho học sinh, mà còn là nguồn cung cấp kiến thức quan trọng, có tác dụng giáo
dục tư tưởng, tình cảm, tư duy cho học sinh.
Ví dụ: Hình 1: “Cảnh các bô lão trong Hội nghị Diên Hồng” (Bài 14: Cuộc
kháng chiến chống quân xâm lược Mông - Nguyên). Quan sát bức tranh này học
sinh sẽ có những tình cảm mạnh mẽ về tinh thần đoàn kết, đồng lòng, chung sức
11


đánh giặc của vua – tôi và quân dân nhà Trần trong cuộc kháng chiến chống quân
xâm lược Mông – Nguyên.

Hình 1: Cảnh các bô lão trong Hội nghị Diên Hồng. (Bài 14, trang 40)

1.1.1.3. Vai trò của kênh hình trong dạy học Lịch sử
a. Đối với giáo viên
Trong quá trình giảng dạy nói chung và dạy môn Lịch sử nói riêng, đối với
người giáo viên để đạt được hiệu quả trong quá trình giáo dục việc sử dụng hệ
thống kênh hình trong sách giáo khoa là một trong những công cụ đắc lực giúp giáo
viên nâng cao chất lượng bộ môn. Đối với giáo viên kênh hình là một phương tiện
dạy học không thể thiếu trong quá trình hướng dẫn học sinh hình thành và chiếm
lĩnh tri thức. “Việc sử dụng các loại kênh hình trong dạy học Lịch sử không chỉ
minh họa cho lời giảng của giáo viên mà còn khơi dậy hứng thú, phát huy tính tích
cực của học sinh khi tiếp thu kiến thức mới” [4,8]. Từ đó, học sinh sẽ dễ dàng, chủ
động ghi nhớ, tiếp thu một cách có hiệu quả nguồn kiến thức mà giáo viên cung
cấp. Do vậy, giáo viên có thể sử dụng kênh hình trong tất cả các khâu của quá trình


trò hết sức quan trọng. Trong một tiết học, học sinh có thể chủ động khai thác kiến
13


thức từ kênh hình trong sách giáo khoa từ đó giúp phát triển tư duy và nhận thức
của các em.
Kênh hình còn có tác dụng kích thích sự say mê, hứng thú học tập của học
sinh. Nếu như trong một bài học giáo viên biết cách kết hợp khéo léo các phương
tiện trực quan như tranh ảnh, bản đồ, lược đồ, băng hình,… thì chắc chắn học sinh
sẽ có nhiều hứng thú hơn so với một tiết học thông thường. Đặc biệt, đối với tâm lí
lứa tuổi của học sinh, các em rất thích quan sát những đồ dùng trực quan, thích tìm
hiểu kiến thức qua hệ thống kênh hình, tranh ảnh nói chung và sách giáo khoa Lịch
sử nói riêng. Tóm lại, kênh hình có tác dụng to lớn trong quá trình tiếp thu nguồn
kiến thức của học sinh.
1.1.2. Một số vấn đề về sử dụng kênh hình trong dạy học Lịch sử nhằm phát
huy tính tích cực của học sinh
1.1.2.1. Tính tích cực của học sinh trong quá trình học tập
Phát huy tính tích cực của học sinh trong dạy học nói chung, trong dạy học
Lịch sử nói riêng từ lâu đã được các nhà lí luận dạy học cũng như các giáo viên ở
trường phổ thông đặc biệt quan tâm. Nó được đặt ra vào những năm 80 của thế kỉ
XX, trở thành một phương hướng của cuộc cải cách giáo dục.
Học tập của học sinh là một quá trình nhận thức, song đó là quá trình nhận
thức đặc thù “một sự nhận thức đã được làm cho dễ dàng đi và được thực hiện dưới
sự chỉ đạo của giáo viên”. Vì vậy, nói đến tính tích cực học tập, thực chất là nói đến
tính tích cực của sự nhận thức. Theo G.S TSKH Thái Duy Tiên: “Tính tích cực
nhận thức biểu hiện sự nỗ lực của chủ thể khi tương tác với đối tượng trong quá
trình học tập, nghiên cứu; thể hiện sự nỗ lực của hoạt động trí tuệ, sự huy động ở
mức độ cao các chức năng tâm lí (như hứng thú, chú ý, ý chí...) nhằm đạt được mục
đích đặt ra với mức độ cao”. Hay nói đơn giản hơn, nó là một hiện tượng sư phạm
biểu hiện ở sự cố gắng cao về nhiều mặt trong học tập. Từ đó chúng ta có thể hiểu

giác” [3,27]. Như vậy, kênh hình chính là phương tiện tốt nhất để tạo biểu tượng
lịch sử cho học sinh. Kênh hình góp phần vào sự phát huy tích cực của học sinh
15


trong học tập, qua đó nó còn nâng cao chất lượng nhận thức cho học sinh ở các mặt
sau:
+ Ý nghĩa giáo dục: Việc khai thác kênh hình có hiệu quả góp phần tích cực
vào việc giáo dục tư tưởng tình cảm, đặc biệt là những cảm xúc thẩm mĩ cho học
sinh.
+ Ý nghĩa phát triển: Việc khai thác tốt kênh hình giúp học sinh nhớ kỹ, hiểu
sâu những hình ảnh, kiến thức Lịch sử. Kênh hình giúp học sinh phát triển khả
năng quan sát, tưởng tượng, tư duy và ngôn ngữ của học sinh. Học sinh có hứng
thú trong khai thác tranh, ảnh. Từ đó, giúp cho các em tiếp thu kiến thức một cách
có hiệu quả và ghi nhớ một cách lâu dài, bền vững.
Như vậy khai thác và sử dụng kênh hình hiệu quả là một trong những
phương pháp nhằm phát huy tính tích cực trong học tập môn Lịch sử của học sinh;
đồng thời giáo viên cũng có thể gây hứng thú nhận thức cho học sinh thông qua hệ
thống kênh hình. Tức là việc khai thác tốt kênh hình sẽ giúp học sinh đi từ chưa
biết đến biết, hiểu và nắm chắc các kiến thức lịch sử cần thiết. Từ đó, góp phần
quan trọng trong việc nâng cao chất lượng dạy học môn Lịch sử.
1.1.3. Đặc điểm tâm sinh lí của học sinh Tiểu học
1.1.3.1. Đặc điểm nhận thức
a. Tri giác
Tri giác là một quá trình tâm lí, phán ánh một cách trọn vẹn các thuộc tính bên
ngoài của sự vật, hiện tượng khi chúng đang trực tiếp tác động vào các giác quan
của chúng ta.
Tri giác của học sinh Tiểu học mang tính đại thể, ít đi sâu vào chi tiết và nặng
nề về tính không chủ định. Do đó, các em phân biệt đối tượng còn chưa chính xác,
dễ mắc sai lầm lẫn lộn, thường gắn với hành động, với hoạt động thực tiễn. Học