ngẫu nhiên viết nhân buổi mới về quê
(Hồi hương ngẫu thư - Hạ Tri Chương)
I - Gợi ý
1. Tác giả:
Hạ Tri Chương (659-744) cũng là một trong muôn vì tinh tú của thơ Đường. Ông là
bạn vong niên của nhà thơ Lí Bạch. Khác với Lí Bạch là người bất đắc chí trên con đường
hoạn lộ, Hạ Tri Chương làm quan đến trên 50 năm, được vua Đường Huyền Tông rất mực
vị nể.
Hạ Tri Chương để lại hơn 20 bài thơ (trong đó có hai bài Ngẫu nhiên viết nhân buổi
mới về quê). Thơ Hạ Tri Chương cũng như tính tình của ông, rất rộng mở, phóng khoáng.
Bài thơ được chọn trong sách giáo khoa là một trong hai bài Ngẫu nhiên viết nhân
buổi mới về quê nổi tiếng.
2. Đại ý:
Bằng giọng thơ hóm hỉnh xen lẫn ít nhiều vị chua chát, tác giả đã thể hiện chân thực
xúc cảm của một người đi xa lâu ngày mới trở về quê hương.
3. Chú giải:
Phép đối trong hai câu đầu được sử dụng có rất nhiều ý nghĩa:
Thiếu tiểu li gia / lão đại hồi
Hương âm vô cải / mấn mao tồi
Hạ Tri Chương xa quê từ nhỏ (thiếu tiểu), đến lúc già mới quay trở về. Dằng dặc hơn
năm mươi năm làm quan, hẳn lúc nào cũng canh cánh niềm nhớ quê hương, đến lúc về già
kiên quyết từ bỏ nơi vinh hoa phú quý để về sống nơi chôn nhau cắt rốn, tình cảm ấy thật
đáng trân trọng. Tuy nhiên, điều đó cũng cho thấy rằng, tâm hồn người xa quê lâu ngày
hẳn bâng khuâng xao xuyến lắm.
Trải qua thời gian đằng đẵng nhưng tấm lòng người xa quê vẫn không đổi. Bốn chữ
"Hương âm vô cải" thật kì diệu. Phải đăm đắm về quê hương, lúc nào quê hương cũng ở
trong tâm trí mới có thể cảm thấy được cái "hương âm vô cải" ấy. Giọng quê không đổi
cũng có nghĩa là lòng người với quê hương cũng không chút đổi thay, chỉ có quy luật thời
gian là không cưỡng lại được ("mấn mao tồi"). Tình yêu quê hương vẫn sâu nặng như xưa
bởi nó thuộc về chủ quan, nhưng thời gian và tuổi tác (yếu tố khách quan) không thể nào
níu kéo. Sự đối lập giữa tình cảm và tuổi tác, giữa cái chủ quan lâu bền sâu nặng với cái

cổ lai hi" tức người mà sống được đến bảy mươi tuổi đã là hiếm lắm rồi). Tác giả khi ấy đã
86, những người cùng tuổi với ông hoặc đã mất cả, nếu có còn thì cũng đã lẫn, không nhận
được ra ông nữa. Chỉ có trẻ em (nhi đồng) vì lòng hiếu khách và vì tò mò mà ra đón thôi.
Đó là một nỗi buồn.
Nỗi buồn thứ hai là một chữ "khách". Trẻ em vốn vô tư, không biết ai thì gọi là
"khách" nhưng người già thì hay nghĩ ngợi. Ta về quê ta, về nơi chôn nhau cắt rốn của ta,
sao lại gọi là "khách"? Nỗi buồn trong cảm giác bị lãng quên quả là một nỗi buồn da diết.
Qua cách kể và tả, qua cách đối ý, đối lời tinh tế, tác giả thể hiện cả một dòng cảm
thức về thời gian, về những suy tư có phần xa xót từ chính cuộc đời, từ tình yêu quê hương
thiết tha và nồng ấm của mình.