TIẾP CẬN BÀI THƠ ĐÂY THÔN VĨ DẠ CỦA HÀN
MẶC TỬ TRÊN TINH THẦN TRIẾT LÝ ÂM
DƯƠNG
NGUYỄN THANH TÂM
---------------------------------------------------------------------
1. Triết lý âm dương chi phối sâu rộng đến đời sống tinh thần của con người phương
Đông nói chung và con người Việt Nam nói riêng. Ứng xử với môi trường tự nhiên và xã
hội theo tinh thần của triết lý âm dương, con người nơi đây luôn hướng tới sự cân bằng,
hoà hợp. Xu hướng ấy làm nên nét riêng, mang tính bản địa của văn hoá khu vực này. Từ
"cơ tầng" của văn hoá khu vực, suy nghĩ về cá tính văn hóa của người nghệ sĩ, chúng ta
thấy rằng cá tính đó là sự hoà quyện của những yếu tố nội sinh nằm trong khí chất con
người cá nhân với những yếu tố ngoại lai thuộc về văn hoá cộng đồng, nhân loại... Cá tính
văn hoá bao trùm và chi phối cá tính sáng tạo nghệ thuật của nghệ sĩ, biểu hiện trong các
cấp độ của tác phẩm nghệ thuật. Với tinh thần đó, tiếp cận bài thơ Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn
Mặc Tử trên tinh thần triết lý âm dương là một hướng đi có cơ sở.

2. Lấy triết lý âm dương làm nguyên tắc tổ chức đời sống, con người phương Đông nói
chung và con người Việt Nam nói riêng luôn hướng tới sự hoà hợp, cân bằng âm dương.
Biến thông của vũ trụ trong triết lý âm dương cho thấy tinh thần biện chứng cổ sơ của con
người nơi đây. Âm dương vừa đối lập lại vừa dung chứa nhau, vận động, chuyển hoá,
tương khắc, tương sinh, tan hợp, tụ tán...làm nên lẽ huyền vi của đất trời. Con người cũng
không nằm ngoài cơ chế huyền nhiệm ấy. Có lẽ vì thế mà ở khổ thơ đầu tiên của bài Đây
thôn Vĩ Dạ sự hoà hợp diệu kì của thiên nhiên khiến xui lòng người khát khao tìm đến với
nhau: Sao anh không về chơi thôn Vĩ? Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên/ Vườn ai mướt
quá xanh như ngọc/ Lá trúc che ngang mặt chữ điền. Thời khắc của cảnh là một sự hoà
hợp, lúc nắng mới lên, nghĩa là một bình minh trong lành, nắng chưa chói gắt đến mức
Dọc bờ sông trắng nắng chang chang. Không gian tổng thể cũng là một sự hoà hợp. Vẻ
mướt xanh như ngọc của Vườn ai kia là sự ánh chiếu nhiệm màu của nắng mới lên (dương)
trên vòm lá lóng lánh sương mai (âm). Ở câu thơ hai, hai từ nắng (dương), ba thanh trắc
gợi sự rạng rỡ của ban mai. Nắng mới lên là tính chất, trạng thái của nắng trong thời khắc
của sự hoà hợp. Nắng linh lung, rạng rỡ, trẻ trung tinh nghịch. Nắng dậy thì rón rén mơn

Gió theo lối gió mây đường mây/ Dòng nước buồn thiu hoa bắp lay. Quy luật âm dương
không chỉ vận hành trong những đối cực cụ thể. Tuỳ vào đối tượng so sánh, cơ sở so sánh
mà sự vật được định tính âm dương khác nhau. Sự hoà hợp bị phá vỡ, bị chia cắt bởi bàn
tay của định mệnh. Xét về tính linh hoạt, gió luôn vận động nên là dương, mây phải theo
gió (âm), sao giờ đây gió mây đôi ngả! Dòng nước thiếu sự lưu chuyển nên buồn bã quạnh
hiu. Hình ảnh hoa bắp lay miên man vào lòng người một nỗi sắt se khôn tả. Ai đã một lần
lặng nhìn hoa bắp lay bên cồn Hến hay cồn Giã Viên ven bờ Hương Giang trong một chiều
thu muộn mới thật thấm thía cảm giác này. Là hoa đấy mà thiếu đi sinh khí (dương), vô
sắc, vô hương đến vô duyên. Thiên nhiên ngơ ngác trong sự li tán, có lay mà sao thấy bơ
vơ, xơ xác quá! Mọi sự gắn kết hoà hợp dường như không còn. Vần chính (mây, lay, nay)
kết thúc bằng bán nguyên âm có tính chất nửa mở (y) như tâm trạng thấp thỏm âu lo của kẻ
khao khát tựa nương, thèm thuồng hơi ấm của sự hoà hợp nhưng lại phải chứng kiến sự li
tán trong từng hơi thở. Ở hai câu đầu, câu thơ bị bẻ gãy, bứt lìa, các thực thể bị đẩy dạt về
hai cực chơi vơi và buồn bã.

Nhịp thơ không dấu được sự phũ phàng. Hai câu sau nhịp thơ khá gấp gáp nhưng rụt rè,
một lời ướm hỏi đầy lo lắng. Trong hoang mang tuyệt vọng, câu hỏi của thi nhân nuối níu
buông giữa mênh mang: Thuyền ai đậu bến sông trăng đó/ Có chở trăng về kịp tối nay?.
So với mặt trời thì trăng là âm, nhưng so với đêm đen thì trăng lại là dương. Ánh trăng -
ánh sáng của niềm cứu rỗi có kịp đến để thắp lên niềm hy vọng hoà hợp, đoàn tụ hay tất cả
mãi chìm trong bóng tối miên viễn (âm)? Và vì thế, sự thấp thỏm cứ hiện hữu đầy ám ảnh.

Sang đến khổ ba, cảnh và tình trượt vào vùng bảng lảng nhoè mờ của giấc mơ. Nếu
không gian của khổ hai là phi hiện thực thì không gian ở khổ ba là siêu thực. Các sắc thái
của cặp đôi âm dương vì thế cũng trở nên nhạt nhoà bất định: Mơ khách đường xa, khách
đường xa/ Áo em trắng quá nhìn không ra/ Ở đây sương khói mờ nhân ảnh/ Ai biết tình ai
có đậm đà? Khổ một hướng đến em (âm), chiều định vị ở khổ ba lại hướng đến anh
(dương). Và như thế khổ hai được dựng nên như một bức tường, một sự ngăn trở. Gió,
mây, trăng, nước chia lìa xoáy hất, xô dạt anh và em về hai cực đối lập. Nơi em ấm áp, tươi
vui, còn anh bị đầy vào lãnh cung của định mệnh, cô độc và đau khổ. Sự trỗi dậy của