VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI



NGUYỄN VĂN CHIỀU

CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI VÀ VAI TRÕ
CỦA NHÀ NƢỚC TRONG VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH
AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM

LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC

Hà Nội – 2013


VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI



NGUYỄN VĂN CHIỀU

CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI VÀ VAI TRÕ
CỦA NHÀ NƢỚC TRONG VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH
AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM
Chuyên ngành: Chủ nghĩa duy vật biện chứng
và Chủ nghĩa duy vật lịch sử
Mã số:

62. 22. 80.05

1.1. Những công trình nghiên cứu về "chính sách an sinh xã hội"

5

1.2. Công trình nghiên cứu về "vai trò của nhà nước"

16

Chƣơng 2. CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI VÀ VAI TRÕ CỦA NHÀ
NƢỚC TRONG VIỆC THỰC HIỆN CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI:
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN CƠ BẢN VÀ KINH NGHIỆM QUỐC TẾ

25

2.1. Một số vấn đề lý luận cơ bản về chính sách an sinh xã hội

25

2.2. Tính tất yếu, vai trò và yêu cầu đặt ra đối với nhà nước trong việc thực hiện
chính sách an sinh xã hội

38

2.3. Thực hiện chính sách an sinh xã hội ở một số nước trên thế giới và kinh
nghiệm đối với Việt Nam

49

Chƣơng 3. VAI TRÕ CỦA NHÀ NƢỚC TRONG VIỆC THỰC HIỆN
CHÍNH SÁCH AN SINH XÃ HỘI Ở VIỆT NAM HIỆN NAY

hiện chính sách an sinh xã hội ở Việt Nam hiện nay

116

KẾT LUẬN

143

CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ

146

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

147

PHỤ LỤC
3


DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT
ASXH:

An sinh xã hội

BHTN:

Bảo hiểm thất nghiệp

BHXH:


4


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Quyền được hưởng ASXH là một trong những quyền cơ bản và là một đòi hỏi
chính đáng xuất phát từ nhu cầu phòng tránh rủi ro của con người. Tuyên ngôn
Nhân quyền của Liên hợp quốc ngày 10/12/1948 đã ghi nhận: Tất cả mọi người với
tư cách là thành viên của xã hội có quyền hưởng ASXH. Quyền đó đặt cơ sở trên sự
thoả mãn các quyền về kinh tế, xã hội và văn hoá cần thiết cho sự tự do phát triển
cá nhân. Để cụ thể hoá quyền được hưởng ASXH, tổ chức Lao động quốc tế đã
khẳng định "ASXH là sự bảo vệ mà xã hội cung cấp cho các thành viên của mình
thông qua một loạt các biện pháp công cộng, nhằm chống lại những khó khăn về
KT - XH do bị ngừng hoặc bị giảm thu nhập, gây ra bởi ốm đau, thai sản, tai nạn
lao động, thất nghiệp, thương tật, tuổi già và chết; đồng thời, bảo đảm chăm sóc y
tế và trợ cấp cho các gia đình đông con” [24, tr.9-10].
Nhằm hiện thực hoá nhu cầu phòng tránh rủi ro, từ xa xưa con người đã có các
biện pháp như tiết kiệm (tích cốc phòng cơ, tích y phòng hàn) hoặc nhờ sự cưu
mang, đùm bọc của cộng đồng (lá lành đùm lá rách), v.v. Tuy nhiên, trong nền
KTTT, những biện pháp có tính truyền thống như trên đã không còn đủ sự an toàn
để giúp cho mỗi người có thể tự khắc phục hoặc vượt qua khó khăn khi gặp phải rủi
ro trong cuộc sống. Bổ sung vào đó là hệ thống "chính sách ASXH" được nhà nước
đảm bảo thực thi. Nhà nước thông qua chính sách ASXH để duy trì sự ổn định và
phát triển của xã hội. Trong mọi thời kỳ, đảm bảo ASXH luôn là đòi hỏi mang tính
tất yếu khách quan để nhà nước thực hiện cả chức năng giai cấp và chức năng xã
hội của mình.
Qua hơn 25 năm đổi mới Đất nước theo đường lối phát triển KTTT định
hướng XHCN, Việt Nam đã đạt được những thành tựu to lớn về KT - XH: Kinh tế
tăng trưởng nhanh, cơ cấu chuyển dịch theo hướng ngày càng hợp lý, thu nhập bình

2.1. Mục đích nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về chính sách ASXH và
vai trò của nhà nước trong việc thực hiện chính sách ASXH, kinh nghiệm quốc tế
và thực trạng Nhà nước thực hiện chính sách ASXH ở Việt Nam, luận án làm rõ
bối cảnh, phương hướng và những giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao vai trò của
Nhà nước trong việc thực hiện chính sách ASXH ở Việt Nam hiện nay.
2.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án có các nhiệm vụ chính
như sau:
2


Thứ nhất, trình bày những vấn đề lý luận cơ bản và kinh nghiệm quốc tế trong
việc thực hiện chính sách ASXH và vai trò của nhà nước trong việc thực hiện chính
sách ASXH.
Thứ hai, phân tích nội dung cơ bản của chính sách ASXH và vai trò của Nhà
nước trong việc thực hiện chính sách ASXH ở Việt Nam hiện nay.
Thứ ba, đề xuất phương hướng và những giải pháp nâng cao vai trò của Nhà
nước trong việc thực hiện chính sách ASXH ở Việt Nam hiện nay.
3. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
3.1. Cơ sở lý luận
Luận án dựa trên hệ thống quan điểm của Chủ nghĩa Mác - Lênin và đường lối
của Đảng Cộng sản Việt Nam về phát triển con người, thực hiện chính sách ASXH
và vai trò của nhà nước trong thực hiện chính sách ASXH. Ngoài ra, luận án còn kế
thừa và phát triển những quan điểm lý luận của các nhà khoa học trong nước và thế
giới về những nội dung có liên quan.
3.2. Phương pháp nghiên cứu
Luận án sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu của triết học MácLênin và các phương pháp nghiên cứu cơ bản trong khoa học xã hội như: khái quát
hoá, trừu tượng hoá, kết hợp lịch sử - lôgic, phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn
dịch, hệ thống - cấu trúc, phân tích tài liệu, v.v. Ngoài ra, luận án còn sử dụng một

6.2. Ý nghĩa thực tiễn
Luận án có thể sử dụng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động nghiên cứu,
giảng dạy. Những phương hướng và giải pháp được luận án đề xuất có thể gợi mở
cho các cơ quan quản lý có những điều chỉnh phù hợp để thực hiện chính sách
ASXH hiệu quả hơn, qua đó góp phần nâng cao vai trò của Nhà nước trong thực
hiện chính sách ASXH ở Việt Nam hiện nay.
7. Kết cấu của luận án
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục,
nội dung của luận án gồm 4 chương, 10 tiết.

4


CHƢƠNG 1
TỔNG QUAN VỀ TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU
Chính sách ASXH và vai trò của nhà nước trong việc thực hiện chính sách
ASXH là những nội dung đã thu hút được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu và
được luận giải từ nhiều góc độ tiếp cận khác nhau. Vì thế, sự khái quát, đánh giá và
phân tích các công trình nghiên cứu có liên quan sẽ giúp cho luận án tránh được sự
trùng lặp về góc độ tiếp cận cũng như nội dung.
1.1. Những công trình nghiên cứu về "chính sách an sinh xã hội"
Trong các công trình nghiên cứu về chính sách ASXH, chúng ta có thể khái
quát thành một số nhóm vấn đề sau:
1.1.1. Nghiên cứu chính sách an sinh xã hội trong chính sách xã hội
Điểm chung của cách tiếp cận này là nhìn nhận chính sách ASXH như một
phần trong hệ thống chính sách xã hội của nhà nước. Chúng ta có thể kể đến một số
công trình có cách tiếp cận này như:
Tác giả Bùi Đình Thanh trong công trình “Những quan điểm lý luận, phương
pháp luận và phương pháp nghiên cứu chính sách xã hội” (Nxb Khoa học xã hội,
Hà Nội, 1993) đã phân tích một cách sâu sắc khái niệm "chính sách xã hội" và trình

thành khung chính sách xã hội phù hợp, đặc biệt là hệ thống chính sách bảo hiểm –
một trụ cột của hệ thống chính sách ASXH hiện đại.
Trong công trình “Quản lý sự phát triển xã hội trên nguyên tắc tiến bộ và
công bằng” (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2001), tác giả Phạm Xuân Nam cho
rằng, nói đến thực hiện chính sách xã hội và quản lý sự phát triển xã hội là nói đến
vai trò, chức năng của nhà nước thông qua hệ thống pháp luật, chính sách, kế hoạch,
chương trình, dự án và các công cụ khác để định hướng và điều chỉnh xã hội theo
những mục tiêu mà chủ thể quản lý xã hội mong muốn hướng tới. Trong từng giai
đoạn khác nhau, tuỳ từng đối tượng xã hội cụ thể mà nhà nước đề ra và thực hiện
chính sách xã hội tương ứng, phù hợp. Vì thế, việc đổi mới, điều chỉnh chính sách
xã hội, trong đó có các trụ cột như chính sách BHXH, ƯĐXH là việc làm cần thiết,
phù hợp với quy luật khách quan. Tuy nhiên, việc điều chỉnh chính sách phải trên
cơ sở đảm bảo sự công bằng và tiến bộ xã hội, phải tạo ra sự bền vững và an toàn
cho xã hội trong một giai đoạn phát triển.
Từ góc độ triết học, công trình “Tiến bộ xã hội: Một số vấn đề lý luận cấp
bách” (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2000) do tác giả Nguyễn Trọng Chuẩn chủ
biên đã chỉ ra một số vấn đề có liên quan đến chính sách xã hội nói chung như: Quy
6


luật vận động, phát triển và tiến bộ mang tính khách quan của xã hội; những quan
niệm tiến bộ xã hội trước Mác và quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin, Hồ
Chí Minh về tiến bộ xã hội; một số quan điểm hiện đại về tiến bộ xã hội; những vấn
đề đạo đức và văn hoá của tiến bộ xã hội, v.v. Những lý luận cơ bản về tiến bộ xã
hội đã được công trình làm sáng tỏ sẽ góp phần định hướng cho đề tài trong việc
xây dựng giải pháp nâng cao vai trò của nhà nước trong đảm bảo ASXH, qua đó
góp phần thúc đẩy tiến bộ xã hội ở Việt Nam hiện nay.
Từ góc nhìn hiện đại hoá xã hội, tác giả Lương Việt Hải trong cuốn "Hiện đại
hoá xã hội: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn" (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội,
2001) đã có cách nhìn mới về ASXH. Theo đó, thực chất hiện đại hoá xã hội là "sự

triển bền vững, hài hoà có mối quan hệ biện chứng, việc giải quyết tốt vấn đề dân
sinh là cơ sở cho sự phát triển hài hoà, bền vững và ngược lại, phát triển hài hoà,
bền vững là tiền đề quan trọng cho việc giải quyết vấn đề dân sinh" [51, tr.11].
Có thể nói, điểm chung của các công trình này là tập trung phân tích chính
sách xã hội và coi chính sách ASXH là một phần của hệ thống đó.
1.1.2. Nghiên cứu về pháp luật an sinh xã hội
Cách tiếp cận này cho rằng, để thực hiện chính sách ASXH, nhà nước cần
phải thể chế hoá và hình thành hệ thống pháp luật về ASXH. Nghĩa là cần hình
thành các quy định mang tính bắt buộc, có hiệu lực pháp lý nhằm xác định quyền và
nghĩa vụ của các chủ thể khác nhau trong xã hội để thực hiện mục tiêu, nội dung
của chính sách ASXH. Điển hình cho cách tiếp cận này là giáo trình “Luật ASXH”
của Đại học Luật Hà Nội (Nxb Công an nhân dân, Hà Nội, 2005). Công trình này đã
trình bày một cách toàn diện các vấn đề cơ bản như: Luật ASXH trong hệ thống
pháp luật Việt Nam; Quan hệ pháp luật ASXH và tranh chấp ASXH. Ngoài ra, từ
góc nhìn luật học, cuốn sách còn đề cập khá chi tiết đến các quy định của pháp luật
Việt Nam về các BHXH, ƯĐXH, cứu trợ xã hội.
Bên cạnh việc phân tích các khái niệm, nguyên tắc, vai trò của ASXH và pháp
luật ASXH của một số nước như Đức, Hoa Kỳ, Nga, cuốn sách "Pháp luật ASXH:
Kinh nghiệm của một số nước đối với Việt Nam" (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội,
2011), các tác giả Trần Hoàng Hải và Lê Thị Thuý Hương đã khái quát tương đối
đầy đủ hệ thống pháp luật ASXH của Việt Nam. Qua những phân tích, đánh giá về
hệ thống pháp luật ASXH của Việt Nam hiện nay, các tác giả cho rằng để hoàn
thiện pháp luật ASXH của Việt Nam trong tình hình mới cần phải xúc tiến xây dựng
Bộ luật ASXH và cải cách các Luật BHXH và Luật BHYT.
8


Trong luận án tiến sĩ luật học “Cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc xây dựng và
hoàn thiện pháp luật về ASXH ở Việt Nam”, tác giả Nguyễn Hiền Phương cho rằng,
cấu trúc pháp luật về ASXH gồm 4 bộ phận cơ bản: Pháp luật về BHXH; pháp luật

Trước hết, có thể xem cuốn sách "Xây dựng và hoàn thiện hệ thống chính sách
ASXH ở Việt Nam hiện nay" (Nxb Chính trị quốc gia, 2009) do tác giả Mai Ngọc
Cường làm chủ biên trong khuôn khổ đề tài "Cơ sở khoa học của việc xây dựng,
hoàn thiện hệ thống chính sách ASXH ở nước ta giai đoạn 2006 – 2015" là công
trình nghiên cứu có hệ thống về chính sách ASXH ở Việt Nam hiện nay. Công trình
này đã khái quát, phân tích và đánh giá thực trạng chính sách ASXH ở Việt Nam
trong những năm gần đây và đề xuất nhiều giải pháp nhằm hoàn thiện hệ thống
chính sách ASXH, tiến tới xây dựng mô hình ASXH phù hợp với điều kiện KTTT
định hướng XHCN, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước.
Cuốn "ASXH ở Việt Nam hướng tới 2020" (Nxb Chính trị quốc gia, 2012) do
tác giả Vũ Văn Phúc chủ biên là tập hợp các bài viết trình bày về:1) Những vấn đề
lý luận chung và kinh nghiệm thế giới về ASXH; 2) Những vấn đề về thực tiễn
ASXH ở nước ta. Trong bài "ASXH ở nước ta: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn"
tác giả Vũ Văn Phúc nhấn mạnh "bảo đảm ASXH trở thành vấn đề trung tâm trong
chiến lược phát triển đất nước, bởi việc chăm lo, không ngừng nâng cao đời sống
vật chất và tinh thần của nhân dân là mục tiêu cao nhất của sự nghiệp xây dựng
XHCN ở Việt Nam" [91, tr.13-14]. Để thực hiện mục tiêu đó, một số tác giả cho
rằng Nhà nước cần phải thực hiện nhiều giải pháp khác nhau như: Tiếp tục quán
triệt sâu sắc và vận dụng tốt hơn quan điểm kết hợp hài hoà giữa thúc đẩy tăng
trưởng kinh tế, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội với bảo đảm ASXH ngay
trong từng bước và từng chính sách phát triển [91, tr.142]; xây dựng và hoàn thiện
pháp luật về ASXH một cách đồng bộ, đồng thời quyết liệt đưa các văn bản vào
cuộc sống [91, tr.28]; phát triển mạnh và đa dạng hoá hệ thống BHXH, BHYT, tiến
tới BHYT toàn dân [91, tr.92]; tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, phát huy vai trò
của hệ thống chính trị [91, tr.230], v.v. Có thể nói, mỗi bài viết dù có cách tiếp cận
khác nhau nhưng đều có chung mục đích là đưa ra giải pháp nhằm không ngừng
nâng cao đời sống vật chất cũng như tinh thần của nhân dân, bảo đảm cho sự phát
triển bền vững của đất nước trong giai đoạn hiện nay.
Từ góc độ của một giáo trình giảng dạy cho bậc đại học, cuốn "Giáo trình
ASXH" của tác giả Nguyễn Văn Định và giáo trình "Nhập môn ASXH" của tác giả

ASXH cũng như vai trò của nhà nước trong thực hiện chính sách ASXH.
1.1.4. Nghiên cứu chính sách an sinh xã hội của một số quốc gia trên thế giới
Trong các công trình nghiên cứu về chính sách ASXH của một số nước trên
thế giới phải kể đến một số công trình tiêu biểu sau:
Tác giả Nguyễn Duy Dũng trong cuốn “Chính sách và biện pháp giải quyết
phúc lợi xã hội ở Nhật Bản” (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 1998) đã khái quát sự
hình thành và phát triển chế độ phúc lợi xã hội ở Nhật Bản; các hình thức và biện
pháp nhà nước đảm bảo phúc lợi xã hội ở Nhật Bản (Chế độ chăm sóc sức khoẻ;
phúc lợi đối với bà mẹ và trẻ em; phúc lợi xã hội đối với người già; phúc lợi xã hội
đối với người tàn tật; phúc lợi xã hội đối với người có thu nhập thấp); tổ chức quản
lý và tài chính cho việc thực hiện chính sách phúc lợi xã hội của Nhật Bản.
13


Cùng nghiên cứu về hệ thống ASXH của Nhật Bản, trong công trình “Tăng
trưởng kinh tế và phúc lợi xã hội ở Nhật Bản từ sau chiến tranh thế giới thứ 2 đến
nay” (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2003), tác giả Trần Thị Nhung đã trình bày
kinh nghiệm cơ bản của Nhật Bản trong việc giải quyết mối tương quan giữa tăng
trưởng kinh tế và đảm bảo ASXH. Nhiều nội dung có ý nghĩa quan trọng đã được
làm rõ như: Những vấn đề lý luận và phương pháp luận về tăng trưởng kinh tế và
phúc lợi xã hội (khái niệm tăng trưởng kinh tế và các nhân tố tăng trưởng; khái
niệm phúc lợi xã hội và các nhân tố ảnh hưởng đến phúc lợi xã hội; các quan điểm
về gắn kết tăng trưởng kinh tế và đảm bảo phúc lợi xã hội); quá trình giải quyết mối
quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phúc lợi xã hội ở Nhật Bản; kinh nghiệm giải
quyết mối quan hệ giữa tăng trưởng kinh tế và phúc lợi xã hội ở Nhật Bản và vận
dụng vào thực tiễn nước ta (tình hình tăng trưởng kinh tế phúc lợi xã hội ở Việt
Nam; những tương đồng và khác biệt về kinh tế, xã hội giữa Nhật Bản và Việt
Nam; một số kiến nghị và bài học kinh nghiệm), v.v. Ngoài ra, trong cuốn sách có
tựa đề “Bảo đảm xã hội trong nền KTTT Nhật Bản hiện nay” (Nxb Từ điển Bách
khoa, Hà Nội, 2008), tác giả Trần Thị Nhung cũng đã giới thiệu chi tiết hệ thống

Mặc dù không đề cập một cách trực diện những vấn đề có liên quan đến nội
hàm của các khái niệm "ASXH" và "chính sách ASXH" nhưng công trình "Mô hình
phát triển xã hội của một số nước phát triển châu Âu: Kinh nghiệm đối với Việt
Nam" (Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2011) do tác giả Nguyễn Quang Thuấn và
Bùi Nhật Quang biên soạn lại chỉ ra cách thức nhà nước cung cấp các dịch vụ
ASXH cho người dân ở một số quốc gia phát triển ở châu Âu. Từ đó, tác giả đưa ra
những bài học kinh nghiệm và giải pháp cho sự lựa chọn mô hình phát triển, chính
sách đảm bảo ASXH của nước ta hiện nay. Cùng chung quan điểm, các tác giả Lê
Đăng Doanh và Nguyễn Minh Tú trong công trình “Khung chính sách xã hội trong
quá trình chuyển đổi sang KTTT: Kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn Việt Nam” (Nxb
Thống kê, Hà Nội, 1999) cũng đã chỉ ra sự cần thiết phải thực hiện các biện pháp
đảm bảo ASXH trong quá trình chuyển đổi sang nền KTTT. Trên cơ sở đó, tác giả
cũng đã đưa ra nhiều giải pháp và khuyến nghị phù hợp nhằm hoàn thiện hệ thống
bảo đảm xã hội ở nước ta.
Ngoài các công trình trên còn có một số bài viết như: “Chính sách ASXH ở
Việt Nam và kinh nghiệm từ một số thành viên ASEM) của tác giả Phan Đức Thọ
(tạp chí Nghiên cứu Châu Âu, số 5/2004); bài "Hệ thống bảo đảm xã hội ở Trung
Quốc hiện nay" của tác giả Nguyễn Kim Bảo (tạp chí Nghiên cứu Trung Quốc, số
4/2004); bài “Tìm hiểu luật ASXH của Hoa Kỳ” của tác giả Nguyễn Hiền Phương
15


(tạp chí Luật học, số 5/2005); bài "Tổng quan về ASXH và BHXH ở Trung Quốc"
(Tạp chí BHXH, số 10/2005); bài "Kinh nghiệm giải quyết mối quan hệ giữa phát
triển kinh tế và ASXH của Hoa Kỳ, Thuỵ Điển và Đức" của tác giả Nguyễn Hữu
Dũng (Tạp chí Lao động và Xã hội, số 15/Tháng 3/2008), v.v. Có thể nói, các công
trình này không những giới thiệu được mô hình đảm bảo ASXH của một số nước
trên thế giới mà còn là những kinh nghiệm quý báu cho việc xây dựng và thực hiện
chính sách ASXH ở nước ta hiện nay.
1.2. Công trình nghiên cứu về "vai trò của nhà nƣớc"

Luận án tiến sĩ chính trị học (2011) "Vai trò của nhà nước đối với việc thực
hiện công bằng xã hội trong điều kiện KTTT định hướng XHCN ở nước ta hiện nay"
của tác giả Võ Thị Hoa đã trình bày và làm rõ các vấn đề liên quan đến công bằng
xã hội và vai trò của nhà nước trong việc thực hiện công bằng xã hội trong điều kiện
KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam hiện nay. Đặc biệt, tác giả đã phân tích, đánh
giá nhằm làm rõ thực trạng thực hiện vai trò của nhà nước trong việc đảm bảo công
bằng xã hội về kinh tế, chính trị, văn hoá, xã hội. Qua đây, tác giả chỉ ra những vấn
đề và các nhóm giải pháp cơ bản nhằm nâng cao vai trò của nhà nước trong việc
thực hiện công bằng xã hội ở nước ta hiện nay. Hệ thống giải pháp mà tác giả quan
tâm và nhấn mạnh chính là: 1) Phát triển KTTT định hướng XHCN, nâng cao vai
trò chủ đạo của kinh tế nhà nước, gắn tăng trưởng kinh tế với thực hiện công bằng
xã hội; 2) Xây dựng và hoàn thiện cơ sở pháp lý cho việc thực hiện công bằng xã
hội trong điều kiện KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam; 3) Kết hợp chặt chẽ giữa
việc xây dựng và thực hiện chính sách kinh tế với chính sách xã hội; 4) Xây dựng bộ
máy nhà nước trong sạch, vững mạnh, hiệu lực và hiệu quả; 5) Nâng cao vai trò
lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam đối với Nhà nước trong việc thực hiện công
bằng xã hội ở nước ta hiện nay, v.v.
Luận án tiến sĩ kinh tế (1996) "Vai trò quản lý của nhà nước trong quá trình
chuyển sang nền KTTT ở Việt Nam" của tác giả Trần Anh Tài đã phân tích tính đặc
thù chuyển sang nền KTTT ở Việt Nam; vai trò của nhà nước trong việc tạo lập cơ
chế quản lý, ổn định và tăng trưởng kinh tế, xây dựng kết cấu hạ tầng kỹ thuật; một
số giải pháp nhằm nâng cao hiệu lực quản lý của nhà nước trong quá trình hình
thành và phát triển KTTT ở Việt Nam.
Luận án tiến sĩ kinh tế (1999) "Phát huy vai trò quản lý kinh tế của nhà nước
trong nền KTTT ở nước ta hiện nay" của tác giả Phan Đình Quyền đã khái quát
được những đặc điểm của nền KTTT theo định hướng XHCN ở Việt Nam và lý giải
17


tính khách quan cần có sự quản lý của nhà nước. Qua đó, tác giả đưa ra một số

18


Có thể nói, vai trò của nhà nước nói chung đã được các tác giả nghiên cứu dựa
trên những góc độ tiếp cận hết sức đa dạng (kinh tế, chính trị, triết học, v.v.). Ở mỗi
khía cạnh, vai trò của nhà nước được xác định với những sắc thái riêng. Song, khái
quát lại, ở nước ta hiện nay, Nhà nước giữ vai trò quan trọng trong việc: Xây dựng
khung chính sách ASXH phù hợp với nền KTTT định hướng XHCN ở Việt Nam;
xây dựng hệ thống pháp luật về ASXH đáp ứng yêu cầu của nền KTTT định hướng
XHCN ở Việt Nam; bảo trợ về tài chính cho các quỹ ASXH và đầu tư các nguồn
lực cho việc thực hiện chính sách ASXH; thống nhất quản lý việc thực hiện chính
sách ASXH.
1.2.2. Nghiên cứu về vai trò của nhà nước trong đảm bảo an sinh xã hội
Đảm bảo ASXH là một trong những vai trò cơ bản của nhà nước. Tuy nhiên,
thực tế vai trò đó lại được thể hiện hết sực đa dạng về cả nội dung, hình thức và
biện pháp triển khai. Điều này được phản ánh qua các công trình nghiên cứu như:
Cuốn "Tiến tới thực hiện công bằng xã hội trong chăm sóc sức khoẻ nhân dân
- vấn đề và giải pháp" của tác giả Đoàn Viết Cương (Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội, 2005) cho rằng để đảm bảo sự công bằng xã hội nói chung và công bằng trong
chăm sóc sức khoẻ nhân dân – một nội dung quan trọng của đảm bảo ASXH - nói
riêng thì giải pháp quan trọng nhất là phát huy vai trò của nhà nước trong việc xây
dựng và thực hiện chính sách ASXH.
Trong cuốn "Chính sách hỗ trợ của Nhà nước ta đối với nông dân trong điều
kiện hội nhập WTO" (Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2010) tác giả Vũ Văn Phúc
và Trần Thị Minh Châu cho rằng, trong điều kiện hội nhập WTO, xây dựng hệ
thống chính sách hỗ trợ nông dân phù hợp với điều kiện của đất nước và tương
thích với các quy định của WTO thực sự cần thiết và cấp bách. Trong đó, chính
sách hỗ trợ việc làm, thu nhập và bảo đảm ASXH cho nông dân cần phải được nhà
nước quan tâm hàng đầu.
Khái quát một cách toàn diện vai trò của nhà nước trong phát triển xã hội và

nghiệm thêm từ thực tiễn song điều chắc chắn cần khẳng định rằng, để khắc phục
những thất bại của thị trường trong phân phối và đảm bảo công bằng xã hội thì nhà
nước phải là chủ thể xây dựng và thực hiện một cách có hiệu quả hệ thống chính
sách xã hội, trong đó có chính sách ASXH.
Cuốn "Nhà nước, thị trường và viện trợ: Những vai trò mới định lại" (Nxb
Khoa học xã hội, Hà Nội, 1995) của Viện Kinh tế thuộc Viện Khoa học Xã hội Việt
Nam chỉ ra quan hệ giữa nhà nước và thị trường trong quá trình phát triển xã hội. Sự
phân định và kết hợp giữa nhà nước và thị trường là nhân tố quyết định đến hiệu
20