TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA LỊCH SỬ

======

ĐỖ THỊ THÚY

SỬ DỤNG TƯ LIỆU TRÊN INTERNET TRONG
DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI
TỪ GIỮA THẾ KỈ XVI ĐẾN CUỐI THẾ KỈ XVIII
(SGK LỊCH SỬ 10, CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN)

KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Phương pháp dạy học Lịch sử
Người hướng dẫn khoa học
ThS. PHAN THỊ THÚY CHÂM

HÀ NỘI, 2017


LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc đến các
thầy cô giáo trong khoa Lịch sử, trường Đại học sư phạm Hà Nội 2, đặc biệt
là ThS. Phan Thị Thúy Châm, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo
em trong quá trình triển khai đề tài khóa luận.
Em xin gửi lời cảm ơn đến Thư viện Quốc gia Hà Nội, Thư viện Hà Nội,
Thư viện trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, Thư viện trường Đại học Quốc
gia Hà Nội đã giúp đỡ em tìm hiểu, khai thác nguồn tài liệu cần thiết, đây là
một phần quan trọng giúp cho đề tài nghiên cứu đạt kết quả cao nhất.
Cuối cùng, em cũng xin gửi lời cám ơn đến gia đình, người thân, bạn bè
đã tạo điều kiện động viên, khích lệ em để hoàn thành tốt khóa luận.

TƯ LIỆU TRÊN INTERNET TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ
THẾ GIỚI CẬN ĐẠI TỪ GIỮA THẾ KỈ XVI ĐẾN CUỐI THẾ KỈ
XVIII (SGK LỊCH SỬ 10, CHƯƠNG TRÌNH CHUẨN).............................. 10
1.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN.................................................................................... 10
1.1.1. Các khái niệm cơ bản ............................................................................ 10
1.1.1.1. Khái niệm tư liệu Lịch sử................................................................... 10
1.1.1.2. Khái niệm tư liệu trên Internet ........................................................... 12
1.1.2. Mục tiêu, nhiệm vụ của bộ môn Lịch sử ở trường THPT..................... 17
1.1.3. Đặc trưng của kiến thức Lịch sử ........................................................... 18
1.1.4. Đặc điểm tâm lý và nhận thức của học sinh THPT .............................. 21
1.1.5. Yêu cầu sử dụng tư liệu trên Internet trong dạy học Lịch sử ............... 24


1.1.6. Vai trò, ý nghĩa của việc sử dụng tư liệu trên Internet trong dạy
học Lịch sử ở trường THPT ............................................................................ 27
1.1.7. Những ưu điểm và hạn chế của hệ thống tư liệu trên Internet trong
DHLS ở trường THPT..................................................................................... 30
1.2. CƠ SỞ THỰC TIỄN................................................................................ 31
1.2.1. Về phía giáo viên .................................................................................. 32
1.2.2. Về phía học sinh.................................................................................... 37
Tiểu kết chương 1............................................................................................ 40
Chương 2: BIỆN PHÁP SỬ DỤNG TƯ LIỆU TRÊN INTERNET
TRONG DẠY HỌC PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN ĐẠI TỪ GIỮA
THẾ KỈ XVI ĐẾN CUỐI THẾ KỈ XVIII (SGK LỊCH SỬ 10, CHƯƠNG
TRÌNH CHUẨN) ............................................................................................ 42
2.1. VỊ TRÍ, MỤC TIÊU NỘI DUNG PHẦN LỊCH SỬ THẾ GIỚI CẬN
ĐẠI TỪ GIỮA THẾ KỈ XVI ĐẾN CUỐI THẾ KỈ XVIII............................. 42
2.1.1. Vị trí ...................................................................................................... 42
2.1.2. Mục tiêu................................................................................................. 43
2.1.3. Nội dung cơ bản .................................................................................... 45


CÁCH VIẾT TẮT

NGHĨA

1

BHLS

Bài học lịch sử

2

DHLS

Dạy học lịch sử

3

GV

Giáo viên

4

HS

Học sinh

5

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Sự phát triển kinh tế - xã hội trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những
yêu cầu mới đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới
cho sự nghiệp giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực. Một trong những
định hướng cơ bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang
tính hàn lâm, kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc
hình thành năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người
học. Đó cũng là những xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường
phổ thông.
Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn
diện giáo dục và đào tạo nêu rõ: “Tiếp tục đổi mới mạnh mẽ phương pháp dạy
và học theo hướng hiện đại: phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo và vận
dụng kiến thức, kỹ năng của người học, khắc phục lối truyền thụ áp đặt một
chiều, ghi nhớ máy móc. Tập trung dạy cách học, cách nghĩ, khuyến khích tự
học, tạo cơ sở để người học tự cập nhật và đổi mới tri thức, kỹ năng, phát
triển năng lực. Chuyển từ học chủ yếu trên lớp sang tổ chức hình thức học tập
đa dạng, chú ý các hoạt động xã hội, ngoại khóa, nghiên cứu khoa học. Đẩy
mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và truyền thông trong dạy và học” [21;
15]. Để thực hiện tốt mục tiêu về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào
tạo theo Nghị quyết số 29-NQ/TW, cần có nhận thức đúng về bản chất của
đổi mới phương pháp dạy học theo định hướng phát triển năng lực người học
và một số biện pháp đổi mới phương pháp dạy học theo hướng này.
Một trong những biện pháp nâng cao chất lượng dạy học nói chung và
DHLS nói riêng là việc đa dạng hóa nguồn kiến thức HS tiếp nhận. Bên cạnh
những kiến thức cơ bản trong SGK, HS có quyền và phải được tiếp cận với
nhiều nguồn tư liệu bên ngoài như tranh ảnh Lịch sử, bản đồ, lược đồ, bài

1


là hết sức cần thiết trong DHLS ở trường THPT. Từ việc sử dụng tư liệu trên
Internet một cách hợp lý, sinh động, có mục đích sẽ tạo cho bài giảng sự
phong phú, người học cảm thấy hứng thú và kích thích sự say mê đối với môn
học nói chung và phần Lịch sử thế giới giai đoạn từ giữa thế kỉ XVI đến cuối
thế kỉ XVIII nói riêng.
Xuất phát từ vai trò của việc sử dụng tư liệu trên Internet và thực trạng
dạy học Lịch sử, tôi quyết định lựa chọn đề tài “Sử dụng tư liệu trên Internet
trong dạy học phần Lịch sử thế giới cận đại từ giữa thế kỉ XVI đến cuối thế
kỉ XVIII (SGK Lịch sử 10, chương trình chuẩn)” làm đề tài khóa luận tốt
nghiệp của mình.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Sử dụng tư liệu Lịch sử nói chung và các loại tư liệu trên Internet nói
riêng rất quan trọng đối với việc hình thành và phát triển năng lực cho HS
trong DHLS đã được một số nhà nghiên cứu quan tâm và trình bày trong các
công trình nghiên cứu của mình.
2.1. Tài liệu nước ngoài
N.G.Đairi, trong cuốn “Chuẩn bị giờ học Lịch sử như thế nào?” đã đưa
ra sơ đồ Đairi, trong đó phân tích rất kĩ cách sử dụng sách giáo khoa và các
loại tư liệu tham khảo khác. Theo Đairi, tư liệu tham khảo làm cho bài học
thêm phong phú, đặc biệt kích thích sự hứng thú học tập của HS.
Trong cuốn “Chương trình đào tạo giảng viên” của các nhà giáo dục
Australia đã chỉ ra 7 nguyên tắc dạy – học đối với GV và HS, trong đó có sử
dụng thiết bị dạy học hiện đại. Tác phẩm đề cập, nếu người học vừa được nghe,
vừa được nhìn thông qua hình ảnh, kết hợp với các hoạt động khác (tức là huy
động cùng nhiều giác quan một lúc) thì kết quả lĩnh hội kiến thức của HS đạt
90%
J.J. Rút Xô - nhà giáo dục vĩ đại người Pháp cho rằng “ Sự kiện! Sự
kiện! Tôi không bao giờ mệt mỏi nhắc lại rằng chúng ta gán cho lời nói ý



của Nguyễn Thị Côi (chủ biên) bao gồm 8 chương, trong đó chương VI do hai
tác giả Đoàn Văn Hưng và Nguyễn Mạnh Hưởng đề cập các phương tiện kĩ
thuật và việc bồi dưỡng kĩ năng khai thác thông tin trên mạng Internet trong
DHLS ở trường phổ thông. Trong chương này, hai tác giả đã đề cập đến vai
trò của mạng Internet có nhiều chức năng nhằm phục vụ cho nhiều lĩnh vực
hoạt động của xã hội. Ngày nay, trong dạy học việc GV và HS được trang bị
những kĩ năng có bản để tìm kiếm, khai thác, gửi và nhận thông tin qua
Internet là rất cần thiết. Đây là những giáo trình, tài liệu chính thống dành cho
sinh viên sư phạm các trường đại học và cao đẳng có nội dung đề cập việc sử
dụng Internet trong quá trình DHLS ở trường phổ thông.
Trong bài viết “Kinh nghiệm thực hành giờ học lịch sử của Kato
Kimiaki ở trường phổ thông Nhật Bản” của tác giả Nguyễn Thị Côi và
Nguyễn Quốc Vựơng (Tạp chí nghiên cứu Giáo dục, số 290, năm 2012), sau
khi nêu quan niệm về “giờ học Lịch sử bằng tư duy phê phán” của nhà giáo
dục Nhật Bản Kato Kimiaki, đã đưa ra ví dụ tiến hành kiểu giờ học này và đã
đi đến rút ra một số kinh nghiệm tiến hành giờ học ở trường phổ thông. Đó là,
“Trong quá trình tiến hành giờ học GV phải coi trọng và phát huy tính chủ
thể của HS. Trong giờ học GV phải làm cho HS cảm nhận được sự thú vị hấp
dẫn của việc học tập lịch sử. GV phải có năng lực tổ chức hướng dẫn cho HS
tiến hành các hoạt động nhận thức một cách tích cực… [5; 64]
Cuốn “Phương pháp dạy học môn Lịch sử ở trường THPT” (NXB Đại
học Quốc gia Hà Nội, 2014) của tác giả Vũ Quang Hiển – Hoàng Thanh Tú đã
đề cập đến việc sử dụng tư liệu trên mạng Internet và một số yêu cầu chủ yếu
của GV khi sử dụng tư liệu trên mạng Internet.
Các luận án tiến sĩ, luận văn thạc sĩ, khóa luận tốt nghiệp của sinh viên
cũng đề cập tới vấn đề sử dụng tài liệu Lịch sử trong DHLS nói chung và tư


liệu trên Internet nói riêng như:
Trong luận văn thạc sỹ của tác giả Ninh Thị Hạnh với đề tài “Một số

cuối thế kỉ XVIII (SGK Lịch sử 10, chương trình chuẩn) nhằm hình thành
năng lực nhận thức, tư duy Lịch sử cho HS.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Sử dụng tư liệu trên Internet trong dạy học Lịch sử ở trường THPT tìm
hiểu chủ yếu trong phần Lịch sử thế giới cận đại từ giữa thế kỉ XVI đến cuối
thế kỉ XVIII trong chương trình Lịch sử lớp 10, chương trình chuẩn.
4. Mục đích và nhiệm vụ của đề tài
4.1. Mục đích
Trên cơ sở nghiên cứu lý luận dạy học nói chung và thực tiễn của việc
DHLS ở trường THPT nói riêng, đề tài nhằm đề xuất hệ thống tư liệu trên
Internet có thể sử dụng trong phần Lịch sử thế giới từ giữa thế kỉ XVI đến
cuối thế kỉ XVIII, đề xuất quy trình sử dụng tư liệu trên Internet và các biện
pháp sử dụng tư liệu trên Internet trong DHLS ở trường THPT góp phần hình
thành năng lực nhận thức, tư duy Lịch sử cho HS.
4.2. Nhiệm vụ
Để thực hiện mục đích kể trên, đề tài tập trung giải quyết các nhiệm vụ
cụ thể sau:
-

Tìm hiểu lý luận về sử dụng tư liệu trên Internet trong dạy học Lịch

sử ở trường THPT.
-

Điều tra thực trạng về việc sử dụng tư liệu trên Internet trong dạy

học bộ môn Lịch sử ở trường THPT.


-

tập môn Lịch sử.
+ Phương pháp thực nghiệm: Soạn giáo án và tiến hành thực nghiệm sư
phạm để khẳng định tính khả thi của đề tài.


6. Giả thuyết nghiên cứu
Nếu xây dựng và sử dụng được hệ thống tư liệu trên Internet trong
DHLS theo quy trình, cách thức đề tài đề xuất sẽ góp phần hình thành năng
lực nhận thức, tư duy Lịch sử cho HS trong học tập môn Lịch sử, đáp ứng
được mục tiêu dạy học phần Lịch sử thế giới cận đại từ giữa thế kỉ XVI đến
cuối thế kỉ XVIII trong chương trình Lịch sử lớp 10, chương trình chuẩn.
7. Đóng góp của khóa luận
+ Khẳng định vai trò, ý nghĩa của việc khai thác và sử dụng tư liệu trên
Internet trong việc phát triển năng lực cho HS trong DHLS.
+ Phản ánh thực tiễn vấn đề sử dụng tư liệu trên Internet trong dạy học
bộ môn ở các trường phổ thông hiện nay.
+ Đề xuất hệ thống tư liệu trên Internet có thể áp dụng vào phần Lịch sử
thế giới cận đại từ giữa thế kỉ XVI đến cuối thế kỉ XVIII trong chương trình
Lịch sử lớp 10 chương trình chuẩn.
+ Đề xuất một số biện pháp sử dụng tư liệu trên Internet nhằm nâng cao
hiệu quả bài học.
8. Cấu trúc của khóa luận
Ngoài phần Mở đầu, Kết luận, Tài liệu tham khảo và Phụ lục, khóa luận
bao gồm 2 chương:
Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc sử dụng tư liệu trên
Internet trong dạy học phần Lịch sử thế giới cận đại từ giữa thế kỉ XVI đến
cuối thế kỉ XVIII (SGK Lịch sử 10, chương trình chuẩn)
Chương 2: Biện pháp sử dụng tư liệu trên Internet trong dạy học phần
Lịch sử thế giới cận đại từ giữa thế kỉ XVI đến cuối thế kỉ XVIII (SGK Lịch
sử 10, chương trình chuẩn)


hội nhất định, mang trong mình những dấu vết của quan hệ ấy, phản ánh trực
tiếp và trừu tượng hóa một mặt hoạt động nào đấy của con người” [12; 204].
Như vậy, có thể hiểu tư liệu Lịch sử là những di tích Lịch sử của quá khứ,
là sản phẩm của hoạt động nhận thức, hoạt động thực tiễn của con người vì vậy
nó mang dấu ấn của thời đại và Lịch sử con người, tư liệu Lịch sử phản ánh
trực tiếp và trừu tượng một mặt nào đó hiện thực cuộc sống đã qua.
Hiện nay, các nhà sử học thường chia tư liệu lịch sử thành 7 nhóm: tư liệu
thành văn, tư liệu vật chất, tư liệu truyền miệng dân gian, tư liệu ngôn ngữ, tư
liệu dân tộc học, tư liệu phim ảnh, băng ghi hình và tư liệu băng ghi âm.
Một là, tư liệu vật chất (hay còn gọi là tư liệu vật thật). Đây là nguồn tư
liệu duy nhất để nghiên cứu về các thời cổ đại khi chữ viết chưa xuất hiện.
Nguồn tư liệu này mang ý nghĩa rất quan trọng. Đó là những dụng cụ lao
động, đồ dùng sinh hoạt, vũ khí của người xưa, các thành quách nhà cửa,...
được các nhà khảo cổ học tìm thấy tại các di chỉ khảo cổ. Đây là nguồn tư liệu
chủ yếu trong thời kì chưa có chữ viết và phản ánh một cách khá trung thực
và khách quan của con người về cuộc sống.
Hai là, tư liệu thành văn (tư liệu chữ viết): Đây là nguồn tư liệu quý,
ngày nay chúng ta có thể dễ dàng thu thập chúng dưới nhiều hình thức khác
nhau. Vì Lịch sử mang tính giai cấp, nên tư liệu Lịch sử mang tính chủ quan
của tác giả. Khi tìm hiểu về tư liệu Lịch sử chữ viết, cần có sự đối chiếu và
xem xét chúng với các tư liệu truyền miệng dân gian để có cái nhìn toàn diện
và chân thực nhất về Lịch sử. Ngoài ra, tư liệu chữ viết còn bao gồm cả
những bảng số liệu được thống kê lại từ những ngành liên quan như quân sự,
kinh tế, chính trị, văn hóa giáo dục. Thông qua những bảng thống kê đó Lịch
sử được cụ thể hóa.
Ba là, tư liệu hình ảnh: Là loại tư liệu có tính chất đặc biệt, ta có thể tri
giác được hình ảnh Lịch sử. Nó giúp ta miêu tả Lịch sử một cách sinh động,



DHLS là: tư liệu kênh chữ trên Internet, tư liệu hình ảnh, tư liệu video.
Một là: Tư liệu kênh chữ trên Internet
Tư liệu kênh chữ trên Internet đó là những sự kiện, hiện tượng Lịch sử,
niên đại, nhân vật Lịch sử, những khái niệm, qui luật, bài học Lịch sử cơ bản
giúp HS hiểu được bản chất của sự kiện Lịch sử.
Tư liệu kênh chữ trên Internet có thể chia thành nhiều loại như tư liệu
gốc, bài viết...
Tư liệu gốc bao gồm các văn kiện, tài liệu có liên quan trực tiếp đến sự
kiện, ra đời vào thời điểm xảy ra các sự kiện như các văn tự cổ, các hiệp ước,
các điều ước, tuyên ngôn... Ví dụ khi dạy bài 30. Chiến tranh giành độc lập
của các thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ SGK lớp 10 chương trình Chuẩn GV có thể
khai thác tư liệu đoạn trích về bản Tuyên ngôn Độc lập (4/7/1776)
“ Khi trong dòng tiến hóa của các sự kiện của con người có nhu cầu
đòi hỏi một dân tộc xóa bỏ những sợi dây chính trị nối kết họ với một dân tộc
khác và nhận lãnh các quyền lực của trái đất trong đó có quyền được vị trí
riêng rẽ và bình đẳng được Luật tự nhiên và Luật của Thượng Đế của tự
nhiên trao tặng, sự tôn trọng ý kiến của nhân loại đòi hỏi rằng họ nên tuyên
bố lý do thúc đẩy họ chọn vị trí riêng rẽ.
Chúng tôi xác nhận những chân lý này là định đề, rằng mọi người đều được
tạo ra bình đẳng, rằng họ được tạo hóa cho họ các quyền bất khả xâm phạm,
trong những quyền ấy có quyền được sống, quyền tự do và quyền mưu cầu
hạnh phúc. Rằng để bảo đảm các quyền này, chính quyền được thiết lập giữa
mọi người, nhận quyền hành từ sự thỏa thuận của nhân dân. Rằng bất kì khi
nào bất kì hình thức chính quyền nào trở thành hủy hoại đối với các mục đích
này, nhân dân có quyền thay đổi hay huỷ bỏ nó, và thành lập chính quyền
mới, đặt nền móng nó trên các nguyên tắc và tổ chức quyền hành của nó theo


các hình thức, mà theo họ sẽ là cách có khả năng cao nhất để ảnh hưởng đến
an ninh và hạnh phúc của họ. Sự cẩn trọng, thật ra, sẽ đòi hỏi rằng chính

sự kiện diễn ra. Trong DHLS GV khai thác những tư liệu tranh ảnh Lịch sử để
minh họa và làm rõ hơn cho sự kiện.
Ví dụ, khi dạy bài 31. Cách mạng tư sản Pháp cuối thế kỉ XVIII SGK Lịch
sử 10 chương trình chuẩn để làm rõ hơn tình cảnh người nông dân Pháp
trước cách mạng, GV có thể khai thác kênh hình “Tình cảnh người nông dân
Pháp trước cách mạng”để làm rõ cho nội dung trên.

Hình 1.2. Tình cảnh người nông dân Pháp trước cách mạng
( />7)

- Lược đồ là hình vẽ thể hiện đặc điểm của một vùng lãnh thổ qua đó thể
hiện những thông tin Lịch sử. GV có thể dùng lược đồ để xác định vị trí địa


lý, xác định sự phát triển kinh tế của từng vùng miền hay để tường thuật
về
một trận đánh, một sự kiện Lịch sử.
Ví dụ, khi dạy học phần 1. Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Bắc Mĩ.
Nguyên nhân bùng nổ bài 30. Chiến tranh giành độc lập của các thuộc địa
Anh ở Bắc Mĩ SGK lớp 10 chương trình chuẩn GV cho HS quan sát lược đồ
13 thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ giúp HS xác định được vị trí của 13 thuộc địa Anh
ở Bắc Mĩ.

Hình 1.3. Lược đồ 13 thuộc địa Anh ở Bắc Mĩ
( />
Ba là: Tư liệu video
Đây là nguồn tư liệu mang tính hình ảnh trực quan cao. Do phong phú về
nội dung, kết hợp chặt chẽ giữa hình ảnh và âm thanh, tác động vào các giác
quan của HS góp phần cung cấp một khối lượng thông tin lớn, hấp dẫn mà
không một nguồn kiến thức nào có thể sánh kịp. Hình ảnh, màu sắc, âm