TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA NGỮ VĂN

======

NGUYỄN THỊ TÂM ĐAN

TỔ CHỨC TRẦN THUẬT TRONG
TIỂU THUYẾT MÌNH VÀ HỌ CỦA
NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Lí luận văn học
Người hướng dẫn khoa học

PGS. TS. PHÙNG GIA THẾ

HÀ NỘI - 2017


LỜI CẢM ƠN
Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành và lòng biết ơn sâu sắc tới thầy giáo,
PGS.TS. Phùng Gia Thế - người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ, chỉ bảo tận
tình để tôi hoàn thành khóa luận này.
Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Ngữ Văn,
đặc biệt là các thầy cô trong tổ Lí luận văn học và các bạn sinh viên trong
nhóm khóa luận đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi hoàn thành khóa luận.
Khóa luận được viết bằng niềm yêu thích đặc biệt với vấn đề nghiên
cứu. Trong quá trình thực hiện, người viết đã có nhiều cố gắng tìm tòi nhất
định, song chắc chắn không thể tránh khỏi những thiếu sót. Rất mong nhận
được những ý kiến đóng góp của thầy cô và các bạn.
Tôi xin trân trọng cảm ơn!

MỞ ĐẦU ....................................................................................................... 1
1. Lí do chọn đề tài......................................................................................... 1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề .......................................................................... 3
2.1. Tình hình nghiên cứu về Nguyễn Bình Phương ....................................... 4
2.2. Về tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương .............................. 6
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.............................................................. 8
3.1. Mục đích nghiên cứu ............................................................................... 8
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu .............................................................................. 8
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu............................................................... 8
5. Phương pháp nghiên cứu ............................................................................ 8
6. Đóng góp của khóa luận ............................................................................. 8
7. Bố cục của khóa luận.................................................................................. 9
NỘI DUNG .................................................................................................. 10
CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ TRẦN THUẬT VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG
TẠO CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG....................................................... 10
1.1. Khái quát về trần thuật.......................................................................... 10
1.1.1. Khái niệm trần thuật ........................................................................... 10
1.1.2. Các yếu tố cơ bản của trần thuật ......................................................... 12
1.1.2.1. Người kể và ngôi kể ........................................................................ 12
1.1.2.2. Điểm nhìn trần thuật ....................................................................... 15
1.1.2.3. Ngôn ngữ trần thuật ........................................................................ 18
1.1.2.4. Giọng điệu trần thuật ...................................................................... 19
1.2. Hành trình sáng tạo của Nguyễn Bình Phương ...................................... 21
1.3. Tiểu thuyết Mình và họ trong hành trình sáng tạo của Nguyễn Bình
Phương
..................................................................................................................... 23


CHƯƠNG 2. NGÔI KỂ VÀ ĐIỂM NHÌN TRẦN THUẬT TRONG TIỂU
THUYẾT MÌNH VÀ HỌ CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG........................ 25

1.2. Văn học Việt Nam từ sau năm 1986 nói chung và tiểu thuyết nói

riêng đã có những bước chuyển mình mạnh mẽ, minh chứng cho sức sống
mãnh liệt của thể loại. Thời kì này được đánh giá là “thời của tiểu thuyết”
(Nguyễn Huy Thiệp): “Mỗi nhà tiểu thuyết, mỗi cuốn tiểu thuyết phải sáng
tạo ra một hình thức riêng. Không tôn trọng những hình thức bất biến, mỗi
cuốn sách mới cần xây dựng cho mình những quy luật vận động đồng thời
sản sinh ra sự diệt vong của chúng” (Alain Robbe Grillet). Chính vì thế, tiểu
thuyết đã trở thành nhân vật quan trọng bậc nhất trên sân khấu văn học Việt
Nam hiện đại.
Từ sau năm 1986, tiểu thuyết Việt Nam đã dung nạp vào bản thân nó
những yếu tố của chủ nghĩa hậu hiện đại: sự xáo trộn giữa hư và thực, giữa
cái huyền bí siêu nhiên với đời thường; tính chất hỗn loạn và sự bất ổn của
trật tự đời sống; những kiểu cấu trúc mới: mảnh vỡ tự sự, liên văn bản, gián
cách, không gian, thời gian huyền ảo,... Các yếu tố này đã được các nhà tiểu
thuyết đương đại Việt Nam tiếp nhận và sáng tạo, góp phần không nhỏ trong
việc tạo dựng một diện mạo mới cho nền văn học nước nhà.
Với thể loại tiểu thuyết, tổ chức trần thuật có thể xem là một trong những
1


yếu tố quan trọng nhất trong phương thức khai thác đời sống của nhà văn.
Trần thuật chi phối mạnh mẽ mạch vận động của tác phẩm, cùng bố cục, kết
cấu tác phẩm, cho ta thấy vị trí, góc nhìn của người trần thuật và mọi diễn
biến tâm lí, hành động nhân vật, diễn biến cốt truyện... Nó cũng chính là yếu
tố cơ bản thể hiện ý thức cách tân thể loại của nhà văn. Bởi vậy, tổ chức trần
thuật được nhiều nhà phê bình tập trung nghiên cứu và trở thành con đường
để giải mã giá trị tư tưởng, nghệ thuật của tác phẩm. Bàn về tầm quan trọng
của trần thuật, G.N. Pospelov - nhà nghiên cứu văn học người Nga cho rằng:
“Đóng vai trò quyết định trong loại tác phẩm tự sự là trần thuật”.

Đặc biệt, Mình và họ đã vinh dự giành giải hạng mục Văn xuôi trong Giải
thưởng Hội nhà văn Hà Nội năm 2015. Tác phẩm được đánh giá xuất sắc khi
vừa triển khai lối viết phức tạp đa tuyến đa chiều, vừa đẩy nghệ thuật viết
tiểu thuyết mang dấu ấn đặc trưng của tác giả lên một mức độ cao. Tác phẩm
được Nguyễn Bình Phương đặt bút viết vào năm 2007, hoàn thành năm 2010
và xuất bản vào năm 2014. Mình và họ viết về chiến tranh biên giới phía Bắc
song chiến tranh chỉ là một phần của tác phẩm. Vấn đề chính của Mình và họ
là số phận con người. Mình và họ đan xen giữa quá khứ và hiện tại, bên này
và bên kia, thực và ảo, chiến tranh và hòa bình... Để làm nên thành công về
nghệ thuật của Mình và họ không thể không nói đến tổ chức trần thuật trong
tiểu thuyết.
1.4. Khẳng định vai trò quan trọng của nghệ thuật trần thuật trong tiểu
thuyết, tác giả khóa luận sẽ đi sâu tìm hiểu vấn đề này qua việc lựa chọn đề
tài: Tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình
Phương. Thực hiện đề tài này, tác giả khóa luận muốn cập nhật thông tin
trong nhà trường Đại học Sư phạm về một hiện tượng văn xuôi đang được
đông đảo bạn đọc quan tâm và qua đó góp phần khắc phục một phần sự chia
cắt giữa văn học nhà trường với đời sống văn học đương đại phức tạp luôn
đặt ra nhiều thách thức mới cho người nghiên cứu. Đồng thời, thực hiện đề tài
này cũng là dịp để người viết học tập, rèn luyện, trau dồi kĩ năng nghiên cứu
cả về thao tác lẫn tư duy trong phân tích tác phẩm văn học, từ đó, góp phần
phục vụ đắc lực cho công việc học tập, giảng dạy và nghiên cứu văn học sau
này.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề

4


Nguyễn Bình Phương là nhà văn đa tài, sáng tác ở nhiều thể loại như:
thơ, truyện ngắn, tản văn,... song ông đặc biệt được bạn đọc biết đến nhiều

ta thấy được những ảnh hưởng của chủ nghĩa siêu thực, chủ nghĩa tự nhiên,
chủ nghĩa hiện thực huyền ảo đậm nét trong sáng tác của Nguyễn Bình
Phương nói riêng và trong sáng tác văn chương nói chung.
Trên trang web cá nhân, nhà phê bình Thụy Khuê đăng tải khá nhiều các
bài nghiên cứu về tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương như: “Những yếu tố
tiểu thuyết mới trong tác phẩm Trí nhớ suy tàn”, “Khuynh hướng hiện thực
huyền ảo trong tiểu thuyết Những đứa trẻ chết già”, “Tính chất hiện thực linh
6


ảo âm dương trong tiểu thuyết Người đi vắng”, “Những đặc trưng của bút
pháp huyền ảo trong tiểu thuyết Ngồi”,... Những bài viết này đã chỉ ra nét
nổi bật nhất về thi pháp trong từng tác phẩm của Nguyễn Bình Phương.
Bên cạnh đó còn có một số bài viết đã đưa ra nhận định chung hoặc tìm
hiểu những nét độc đáo ở các phương diện khác nhau như: hiện thực, vô thức,
ý thức, bản năng, tâm linh, giấc mơ,... trong từng tiểu thuyết cụ thể của
Nguyễn Bình Phương.
Tác giả Nguyễn Chí Hoan trong bài: “Những hành trình qua trống rỗng”
đã quan tâm đến vấn đề kĩ thuật trong tiểu thuyết Ngồi ở lối kết cấu lập thể,
kết cấu thời gian đồng nhận, lối hành văn với sự giản yếu của các câu văn.
Tác giả Phùng Gia Thế cũng quan tâm đáng kể đến tiểu thuyết của Nguyễn
Bình Phương với các bài tiêu biểu như: “Cảm nhận tiểu thuyết Nguyễn Bình
Phương”, “Cảm quan đời sống và những cách tân nghệ thuật trong tiểu thuyết
Nguyễn Bình Phương”, “Những dấu hiệu hậu hiện đại trong tiểu thuyết
Nguyễn Bình Phương”. Ngoài ra có thể kể đến tác giả Hoàng Nguyên Vũ với
bài: “Một lối đi riêng của Nguyễn Bình Phương”, “Nghệ thuật tự sự trong
tiểu thuyết của Nguyễn Bình Phương” của Hoàng Thùy Linh; “Tiểu thuyết
hiện đại - Sự hội ngộ các tư duy tiểu thuyết hiện đại trong tiểu thuyết của
Nguyễn Bình Phương” của Nguyễn Phước Bảo Nhân;...
Có thể nói, trên văn đàn văn học Việt Nam đương đại, Nguyễn Bình

tân nghệ thuật trong tiểu thuyết Việt Nam đương đại (giai đoạn 1986 - 2006)
của Mai Hải Oanh; Tiểu thuyết Việt Nam những năm đầu thế kỉ XXI của Cao
Thị Hà; Yếu tố kì ảo trong văn xuôi đương đại Việt Nam của Bùi Thanh
Truyền,... Tất cả đều khảo sát tương đối nhiều tác phẩm của Nguyễn Bình
Phương. Điều đó cho thấy những ảnh hưởng đậm nét của Nguyễn Bình
Phương đối với văn học Việt Nam đương đại.
2.2. Về
Phương

tiểu thuyết “Mình và họ” của Nguyễn Bình

Là một trong số những tiểu thuyết mới của Nguyễn Bình Phương, tuy
nhiên Mình và họ ngay khi mới ra đời đã nhận được nhiều sự quan tâm của
độc giả. Một số tác giả cũng đã có những nghiên cứu về tiểu thuyết này của
Nguyễn Bình Phương. Có thể kể đến bài viết “Bạo lực và Mỹ cảm: Đọc
MÌNH VÀ HỌ của Nguyễn Bình Phương” của tác giả Đoàn Cầm Thi xuất

9


hiện trên webside Trong bài viết này, Đoàn Cầm
Thi đã đưa ra những

10


đánh giá về tiểu thuyết Mình và họ. Trước hết, tác giả gọi Mình và họ là một
“tiểu thuyết đầy máu”, bởi có lẽ chưa bao giờ Nguyễn Bình Phương mô tả
hiện thực một cách trần trụi với nhiều cảnh bạo lực như trong Mình và họ.
Nhưng sau mỗi câu chuyện ấy là biết bao suy nghĩ, bao ám ảnh, bao lời cảnh

12


3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu đề tài này, tác giả khóa luận hướng đến mục đích phát hiện
ra nét đặc sắc trong tổ chức trần thuật của tiểu thuyết Mình và họ, thấy được
nghệ thuật kể chuyện đặc sắc của tác phẩm, đồng thời thấy được những tìm
tòi, cách tân sáng tạo trong lối viết của Nguyễn Bình Phương và khẳng định
những đóng góp quan trọng của nhà văn trên con đường cách tân tiểu thuyết
Việt Nam.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu những lí luận cơ bản về tổ chức trần thuật trong tác phẩm tự sự nói
chung và trong tiểu thuyết nói riêng.
- Chỉ ra những nét độc đáo trong nghệ thuật trần thuật và hiệu quả nghệ thuật
của những sáng tạo đó trong tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình
Phương.
4. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
4.1. Đối tượng nghiên cứu
Tổ chức trần thuật trong tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình
Phương.
4.2. Phạm vi nghiên cứu
Tiểu thuyết Mình và họ của Nguyễn Bình Phương, Nhà xuất bản Trẻ,
năm
2014.
5. Phương pháp nghiên cứu
Thực hiện đề tài này, tác giả khóa luận sử dụng những phương pháp
chính
sau:
- Phương pháp phân tích đối tượng theo quan điểm hệ thống

15


NỘI DUNG
CHƯƠNG 1. KHÁI QUÁT VỀ TRẦN THUẬT
VÀ HÀNH TRÌNH SÁNG TẠO CỦA NGUYỄN BÌNH PHƯƠNG
1.1. Khái quát về trần thuật
1.1.1. Khái niệm trần thuật
Trần thuật là một thuật ngữ thuộc chuyên ngành Lí luận văn học. Trần
thuật là phương thức nghệ thuật đặc trưng của loại tác phẩm tự sự, đặc biệt là
tiểu thuyết, là một trong những yếu tố đóng vai trò quan trọng trong việc tạo
ra tính hấp dẫn, tạo ra cái “ma lực” của tác phẩm ngôn từ vừa ở chiều sâu,
vừa ở mặt cụ thể cảm tính. Ngay từ đầu thế kỉ XX, trần thuật học đã trở
thành một ngành mũi nhọn thu hút sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu.
Tuy nhiên vẫn chưa có được sự thống nhất mà còn nhiều quan điểm khác
nhau về khái niệm trần thuật. Trong phạm vi của khóa luận, chúng tôi xin
trích dẫn một số quan niệm tiêu biểu:
Theo Từ điển thuật ngữ văn học do Lê Bá Hán - Trần Đình Sử - Nguyễn
Khắc Phi (đồng chủ biên): Trần thuật là “Phương diện cơ bản của phương
thức tự sự, là việc giới thiệu, khái quát, thuyết minh, miêu tả đối với nhân
vật, sự kiện, hoàn cảnh, sự vật theo cách nhìn của một người trần thuật nhất
định. Vai trò của trần thuật rất lớn” [16; 364].
Nhà nghiên cứu Trần Đình Sử trong cuốn Giáo trình Lí luận văn học, tập
2 cũng đưa ra khái niệm trần thuật: “Trần thuật là hành vi ngôn ngữ kể, thuật,
miêu tả sự kiện, nhân vật theo một thứ tự nhất định” [27; 59].
Lại Nguyên Ân trong bài “Về việc mở ra môn trần thuật học trong ngành
nghiên cứu văn học ở Việt Nam” cho rằng: “Trần thuật (narration) chỉ
phương thức nghệ thuật đặc trưng trong các tác phẩm thuộc loại văn học tự sự
(tương tự trầm tư/ méditation) đặc trưng cho văn học trữ tình, đối thoại, đặc
trưng cho văn


17


được sử dụng phổ biến trong các loại thể văn học, song ở loại tác phẩm tự sự,
nó trở thành một tiêu điểm, một nguyên tắc chủ yếu để thiết tạo thế giới nghệ
thuật. Nó không chỉ là yếu tố liên kết, dẫn dắt câu chuyện mà còn là bản thân
của câu chuyện. Khi cốt truyện không còn đóng vai trò nòng cốt, nhân vật bị
xóa mờ đường viền cụ thể thì yếu tố trần thuật là chìa khóa mở ra những cánh
cửa của tác phẩm.
Thực tiễn văn học cũng cho thấy, nghệ thuật trần thuật là một trong
những yếu tố cơ bản thể hiện cá tính sáng tạo của nhà văn. Đối với người
nghệ sĩ tài năng, nghệ thuật trần thuật ở mỗi tác phẩm luôn có sự tìm tòi và
biến hóa linh hoạt. Sự thành công về phương diện trần thuật là yếu tố kết
đọng tài nghệ của mỗi người cầm bút. Bởi vậy, tìm hiểu các phương diện trần
thuật sẽ giúp người đọc tiếp cận được với những giá trị văn chương đích thực
cũng như khẳng định được tài năng và những đóng góp của nhà văn vào tiến
trình văn chương.
1.1.2. Các yếu tố cơ bản của trần thuật
Bàn về các yếu tố cơ bản của tổ chức trần thuật, nhà nghiên cứu Trần
Đình Sử cho rằng trần thuật gồm sáu yếu tố cơ bản: người kể chuyện, ngôi
trần thuật và vai trần thuật; điểm nhìn trần thuật; lược thuật; miêu tả chân
dung và dựng cảnh; phân tích, bình luận; giọng điệu.
1.1.2.1. Người kể và ngôi kể
Người trần thuật hay người kể chuyện là yếu tố quan trọng, giữ vai trò
then chốt trong tác phẩm tự sự, không có tác phẩm tự sự nào lại không có
người kể chuyện. Nhà nghiên cứu Tz.Todorov khẳng định: “Người kể chuyện
là yếu tố tích cực trong việc tạo ra thế giới tưởng tượng... không thể có trần
thuật mà thiếu người kể chuyện”. Quan điểm này đã góp phần khẳng định
vai trò của hình thức kể chuyện trong nghệ thuật trần thuật.

người kể chuyện, hiểu một cách đơn giản, là một người được nhà văn sáng
tạo ra để thực hiện hành vi trần thuật. Khi sáng tạo, nhà văn giống như người
chép hộ lời lẽ của người trần thuật do mình tạo ra và “Người đó chẳng bao
giờ hoàn toàn là chính bản thân tác giả” (M. Buy- tô).
Người kể chuyện trong tác phẩm có vai trò đặc biệt quan trọng. Nó môi
giới, dẫn dắt bạn đọc tiếp cận thế giới nghệ thuật đồng thời tổ chức, sắp xếp
các sự kiện trong tác phẩm. Bởi vậy, người kể chuyện là sản phẩm của quá

20