Nghệ thuật tổ chức điểm
nhìn trong tiểu thuyết Việt
Nam thời kì đổi mới
Paris 11 tháng 8 của Thuận có lối trần thuật hiện đại. Tác giả không để
người trần thuật xuất hiện trực tiếp mà để người đọc tiếp xúc với hai nhân vật:
Liên và Mai Lan. Hai nhân vật này chung nhau một điểm: tha hương, nhưng lại
ngược nhau: Mai Lan xinh đẹp còn Liên xấu xí. Mở đầu tác phẩm, sau phần tin
báo chí, Thuận vào đề ngay: “Paris 11 tháng 8 năm 2003. 39 độ trong bóng
râm, 42 độ tầng áp mái. 39 độ làm hai nghìn chín trăm cụ già đột tử. 42 độ
khiến Liên có thêm sáu cái mụn, bốn cái đối xứng trên cằm, hai cái hai cánh
mũi. Liên vốn sợ mụn. Liên không nhớ đã có mụn từ năm bao nhiêu tuổi. Chỉ
nhớ là trong những năm dài, Liên vừa chăm sóc mụn vừa đợi ngày hết dậy thì.
Đến bây giờ, tuổi dậy thì đã qua từ lâu, chỉ có mụn là kiên nhẫn”. Như vậy sự
vắng mặt của người trần thuật có hai tác dụng: trước hết, người đọc không bị
loanh quanh bởi những trang mở đầu dài dòng; sau nữa, chân dung của nhân
vật hiện lên trước mắt người đọc một cách cận cảnh. Đây là thủ pháp trần
thuật mà các đạo diễn điện ảnh vẫn thường dùng để đặc tả nhân vật của mình.
Tuy nhiên, nếu để ý sẽ thấy, tác phẩm chủ yếu được trần thuật theo điểm nhìn
của Liên. Phía sau cái nhìn của Liên là cái nhìn của người trần thuật. Hai điểm
nhìn này cùng hướng và thường hoà lẫn vào nhau. Cũng có lúc, điểm nhìn
được chuyển sang Mai Lan nhưng nhìn chung điểm nhìn của nhân vật này hạn
chế hơn so với điểm nhìn của Liên.
Việc tác giả thường xuyên trần thuật từ các điểm nhìn khác nhau, nhập
điểm nhìn của người trần thuật vào điểm nhìn nhân vật trong nhiều trường
đoạn khiến cho người đọc nhận thấy toàn bộ sự bi đát của những kẻ tha
hương. Mặt khác, sự xuất hiện của những mẩu tin báo chí đầu tác phẩm đã
tăng thêm sự ngột ngạt của Paris. Sự trộn lẫn thực ảo cũng là một thủ pháp
khiến cho sự dịch chuyển điểm nhìn trần thuật vừa linh động vừa có khả năng
tạo ra những góc nhìn khác nhau về đời sống của Paris và Hà Nội, của những
kẻ tha hương dù là Czech hay Cu Ba, Việt Nam, Liban trong tâm trí người
tiếp cận văn bản.

quãng thời gian sống trong nước của tác giả). “Năm năm cải bắp thịt cừu căng
tin đại học tổng hợp Leningrad” (thời kỳ du học ở Nga). “Mười năm sáng mì ăn
liền, trưa bánh mì, tối bánh mì hoặc mì ăn liền, Paris và các vùng lân cận” (thời
kỳ học ở Paris VII và đại học Sorbonne). Nhưng sau đó, lại xoá mờ nó bằng
cách biến những thông tin tiểu sử như thật ấy thành “chất liệu” bình đẳng với
các chất liệu hư ảo khác khi để cho Phượng từ Madein Vietnam đột nhập vào
tác phẩm, trộn lẫn nó với nhiều hồi ức khác nhau. Trong tác phẩm, ngoài mối
quan hệ với Thuỵ, Vĩnh, bố mẹ, bạn bè có một quan hệ được nói đến thường
xuyên là “hắn”. Hắn có quan hệ gì với nam nhân vật trongI’myelow? Tác giả
không nói ra nhưng rõ ràng có điều gì đó trong mối quan hệ này. Mà nam nhân
vật này cũng ba mươi chín tuổi (giống “tôi”). Trước khi lý giải mối quan hệ này,
chúng ta hãy nói về điểm nhìn của “tôi” trong I’m yellow. “Tôi” là nam hoạ sĩ.
Người hoạ sĩ cũng nhìn lại quãng đời mình và thấy những việc mình đã làm là
một chuỗi dài ngu ngốc: “Cách đây năm năm tôi kết thúc cuộc sống độc thân
bằng cách lấy vợ. Đó là một việc làm ngu ngốc. Ngay trong đêm tân hôn, nằm
cạnh Loan, tôi đã biết đang làm một việc ngu ngốc”, “Cách đây hai mươi năm,
sau khi tốt nghiệp phổ thông, tôi thi vào trường Đại học Mỹ Thuật. Đó là một
việc làm ngu ngốc. Ngay hôm nhận được giấy báo điểm, tôi đã biết tôi đang
làm một việc ngu ngốc” Lại nữa, trong phần hai của I’m yelow, tôi lại quen chị
ta - người có những điểm giống với “tôi” (nữ nhân vật chính trong Chinatown)
về lý lịch ẩm thực, đi đâu cũng được nhưng không được đến Chợ Lớn, làm gì
cũng được nhưng không được biến thành Thuỵ Rõ ràng, Thuận đã mơ hồ
hoá các quan hệ, tạo nên sự giăng mắc giữa hai văn bản sau cái vẻ ngoài vô
can của hai văn bản ấy. Chỉ thi thoảng, mới hé ra I’m yelow là tiểu thuyết của
“tôi”. Ngoài hai điểm nhìn tồn tại gần như song song trong tác
phẩm, Chinatown thường xuyên có sự chuyển dịch và luân phiên giữa các
điểm nhìn. Trong điểm nhìn của bố mẹ tôi, chuyện công danh sự nghiệp là
quan trọng nhất, cả hai muốn tôi “trước là có cái bằng đỏ của Liên Xô, sau là
luận án cao học Pháp”. Cả hai đều “thù ghét người Hoa”. Nhưng từ điểm nhìn
của tôi, những năm đi học ở hai cường quốc là những năm tháng khổ sở vây

Hiện tượng gấp bội điểm nhìn cũng được Nguyễn Việt Hà sử dụng khá
thành công trong Cơ hội của Chúa và Khải huyền muộn. Ở đây, chúng tôi xin
đề cập đến hai vấn đề mang tính cách tân trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt
Hà.
Trước hết, Nguyễn Việt Hà xây dựng cùng lúc nhiều trường nhìn. Ngoài
trường nhìn của người kể chuyện, tác giả để cho các nhân vật xưng “tôi”, mỗi
“tôi” là một dòng đời, vừa riêng rẽ, vừa đan chéo nhau. Tại đấy, ta bắt gặp
những điểm nhìn rất khác nhau của các nhân vật “lập thân”, “lập nghiệp” này.
Ngoài ra, trong Cơ hội của Chúa, rất nhiều trang nói đến chủ đề tôn giáo, triết
học Theo chúng tôi, đây là những yếu tố siêu điểm nhìn, được tổ chức lại
trong điểm nhìn của các nhân vật khác. Có lẽ, trong số các nhân vật có mặt
trong Cơ hội của Chúa, Hoàng là nhân vật phức tạp nhất. Để làm nổi bật tính
phức tạp ấy, Nguyễn Việt Hà dựng lên hai góc nhìn. Góc nhìn thứ nhất: Hoàng
trong mắt của người khác. Trong con mắt của Tâm, anh là người thông thái,
đáng kính trọng nhưng không hợp thời. Với Thuỷ, Hoàng là người quen sống
“tạm bợ”, lúc đầu thấy “hay hay”, nhưng sống với anh một thời gian thì thấy đó
là người “dựa dẫm”, “nghiện ngập”, ích kỷ. Bình, người đã đoạt Thuỷ từ tay
Hoàng lại cho rằng anh là gã lưu manh “quen hàng chục đàn bà”, “lừa gạt em
gái một người bạn thân”. Với Nhã, Hoàng luôn được tin cậy, nhưng anh thuộc
“lớp người cũ đa cảm và mê tín, có mặt ở cuộc đời này để không thuộc về một
cái gì”. Ngoài ra, người đọc còn nhận thấy Hoàng giỏi tiếng Anh, kiến thức sâu
rộng, uyên bác. Tuy nhiên, sự uyên bác của Hoàng cuối cùng cũng chỉ để
uyên bác! Là một tín đồ nhưng chắc gì Hoàng đã hoàn toàn ngoan đạo vì tôn
giáo không chủ trương uống rượu và quan hệ trai gái mà hai điều này thì
Hoàng lại thường xuyên “vi phạm”. Khó có thể xếp Hoàng vào loại nhân vật
tích cực hoặc tiêu cực như có người đã lý giải. Chúng tôi cho rằng, Hoàng tồn
tại như một nhân vật trạng thái.
Góc nhìn thứ hai để đánh giá Hoàng là góc nhìn tự tri. Hoàng nhận thấy
mình “là kẻ bạc nhược không neo đứng vào bất cứ chỗ nào”. Chính góc nhìn
này bổ khuyết cho góc nhìn thứ nhất. Người đọc nhận thấy mặc dù không

quán bar, sân bay các nhân vật nói với nhau thường chua thêm cả tiếng Anh,
tiếng Pháp. Hoàng Ngọc Hiến có lý: “Về phương diện này Nguyễn Huy Thiệp,
Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh “nhà quê” hơn Nguyễn Việt Hà nhiều”
(4)
. Điều này
khiến cho các nhân vật trong tiểu thuyết của Nguyễn Việt Hà nhìn đời và phát
ngôn quan điểm của mình rất khác so với nhân vật trong tiểu thuyết của các
nhà văn khác.
Có thể nói, cùng với tinh thần đối thoại và gia tăng ý thức dân chủ trong
sáng tạo nghệ thuật, các nhà văn Việt Nam thời kỳ đổi mới đã đem đến cho kỹ
thuật tự sự nhiều cách tân nghệ thuật đáng chú ý, trong đó có nghệ thuật tổ
chức điểm nhìn trần thuật. Đây là một phương diện hết sức quan trọng để nhà
văn, theo cách diễn đạt của M. Kundera, được tự do trở thành “người thám
hiểm cuộc sống”
(5)./.