Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM
---------- ∞*∞ ----------
PHẠM THỊ HỒNG XIÊM NGHỆ THUẬT THỂ HIỆN NHÂN VẬT TRONG
TIỂU THUYẾT VIỆT LAM TIỂU SỬ CỦA LÊ HOAN LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN
THÁI NGUYÊN - 2009
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
LỜI CẢM ƠN
Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc đối với PGS. TS
Nguyễn Hữu Sơn ngƣời đã tận tình hƣớng dẫn, dìu dắt và động viên tôi trong
quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.
Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Sau Đại học và
khoa Ngữ văn trƣờng Đại học Thái Nguyên đã nhiệt tình giảng dạy và chỉ bảo
cho tôi trong suốt khoá cao học vừa qua.
Cuối cùng tôi xin chân thành cảm ơn tới gia đình, bạn bè, đồng nghiệp
đã luôn động viên tôi trong quá trình học tập và hoàn thành luận văn này. Thái Nguyên, tháng 9 năm 2009
Học viên:
Phạm Thị Hồng Xiêm
.
.
Chƣơng 2: Nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử - từ nguyên
mẫu đến hình tƣợng văn học
2.1. Con đƣờng từ hiện thực đến các hình tƣợng văn học............................. 40
2.2. Các nhân vật nguyên mẫu trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử................ 43
2.2.1. Lê Lợi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tƣợng văn học....................... 44
2.2.2. Hồ Quý Ly từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tƣợng văn học............... 47
2.2.3. Nguyễn Trãi từ nguyên mẫu lịch sử đến hình tƣợng văn học............. 51
2.3. Những nét tƣơng đồng và khác biệt giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt
Lam tiểu sử với các nhân vật trong lịch sử.................................................... 55
2.3.1. Những nét tƣơng đồng giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu
sử với các nhân vật trong lịch sử và nguyên nhân của sự tƣơng đồng......... 56
2.3.2. Những nét khác biệt giữa nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu
sử với các nhân vật trong lịch sử và nguyên nhân của sự khác biệt............. 60
Tiểu kết.......................................................................................................... 68
Chƣơng 3: Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam
tiểu sử
3.1. Khái niệm nhân vật và vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết
chƣơng hồi.................................................................................................... 70
3.1.1. Khái niệm nhân vật.............................................................................. 70
3.1.2. Vai trò của nhân vật trong tiểu thuyết chƣơng hồi.............................. 71
3.2. Giới thuyết chung về nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết
chƣơng hồi................................................................................................... 72
3.2.1. Vai trò của nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết
chƣơng hồi..................................................................................................... 72
3.2.2. Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết chƣơng hồi............... 73
3.2.3. Một số thủ pháp thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết chƣơng hồi....... 74
3.3. Nghệ thuật thể hiện nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử của
tiểu thuyết hiện đại có nguồn gốc từ phƣơng Tây.
1.3. Đọc Việt Lam tiểu sử, ấn tƣợng lớn nhất của tác phẩm chính là ở chỗ
tác giả đã rất thành công trong việc đƣa các nhân vật lịch sử vào tác phẩm văn
học thành những hình tƣợng nghệ thuật. Các nhân vật trong tác phẩm vừa bảo
lƣu những đặc điểm vốn có thật trong lịch sử vừa đƣợc hƣ cấu, sáng tạo thành
những nhân vật văn học chứ không đơn thuần là những nhân vật lịch sử.
Trong con mắt của các nhà nghiên cứu lịch sử thì những nhân vật này là con
ngƣời của lịch sử, còn đối với các nhà nghiên cứu văn học thì đó lại là những
nhân vật văn học thực sự. Điều gì làm nên những ấn tƣợng ấy nếu nhƣ không
phải là tài năng và tâm huyết, vốn sống của nhà văn Lê Hoan. Xét một cách
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
2
toàn diện, Việt Lam tiểu sử là một tác phẩm văn học đặc sắc. Trên thực tế, các
tài liệu nghiên cứu, các bài viết về thiên tiểu thuyết này vẫn chƣa nhiều. Vì
thế, tìm hiểu nghiên cứu tác phẩm trên phƣơng diện nghệ thuật thể hiện nhân
vật là một việc làm cần thiết, nhằm có cái nhìn sâu sắc, thấu đáo và đúng đắn
hơn những thành tựu, những đóng góp của tác giả, tác phẩm Việt Lam tiểu sử.
Đó là những lý do thôi thúc ngƣời viết tìm hiểu về nghệ thuật thể hiện
nhân vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử của Lê Hoan.
2. Lịch sử vấn đề
Tác phẩm Việt Lam tiểu sử còn có nhiều ý kiến chƣa thống nhất xung
quanh vấn đề tác giả, văn bản. Căn cứ vào lời tựa của Việt Lam tiểu sử, những
ý kiến đóng góp khoa học của các nhà nghiên cứu, chúng tôi cho rằng đây là
tác phẩm của nhà văn Lê Hoan. Nhƣ đã nói ở trên, mặc dù Việt Lam tiểu sử là
tác phẩm có nhiều giá trị nhƣng do nhiều yếu tố khách quan nên chƣa đƣợc
quan tâm một cách đúng mức. Gần đây, Việt Lam tiểu sử đã thu hút đƣợc sự
chú ý của nhiều nhà nghiên cứu. Qua khảo sát một số các bài viết, các công
trình nghiên cứu, chúng tôi thấy các tác giả đã bắt đầu đi sâu nghiên cứu tìm
trào phúng của Nguyễn Thiện Kế Vịnh Tổng đốc Hải Dương đã đƣợc triều
đình phong đến chức Khâm sai, và hạ thêm lời kết luận rất gay gắt:
Khâm sai mà vẫn hùa theo Pháp
Nhục ấy còn vinh ở chỗ nào?
Đó là những định kiến đã ăn sâu vào nếp nghĩ của nhân dân và đƣợc lƣu
truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Ngƣời ta cũng không phải dè dặt gì để
xếp Lê Hoan vào hàng ngũ con ngƣời đứng về phía chống lại tổ quốc Việt
Nam. Tác giả bài viết cũng cho biết rằng hiện nay chƣa thấy một tài liệu lịch
sử và sử gia nào đánh giá nhân vật này một cách chính thức, nhƣng dƣ luận
nhƣ vậy cứ thế truyền đi và cho đến bây giờ thì gần nhƣ đối với Lê Hoan vấn
đề đã đƣợc an bài. Theo PGS. Chƣơng Thâu, chúng ta không có điều kiện và
không thể đi ngƣợc lại những định kiến hầu nhƣ khó lay động, nhƣng khi đã
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
4
gặp một tác phẩm nhƣ Việt Lam tiểu sử, phải chăng chúng ta nên đặt ra một
câu hỏi khác hơn? Từ đó, nhà nghiên cứu đã không đánh giá tác phẩm Việt
Lam tiểu sử nhƣ một tác phẩm sử học mà chỉ xem nó đơn thuần là một cuốn
“tiểu thuyết lịch sử”. Theo tác giả, bút pháp chủ yếu của Việt Lam tiểu sử là:
“Theo kiểu chương hồi, cách diễn thuật miêu tả không hợp với nghệ thuật tiểu
thuyết hiện đại, nhưng chủ đề, chủ ý của tác giả thì rõ ràng là rất được chân
trọng. Tác giả muốn tô đậm cho những cử chỉ nghĩa khí, những sự tích anh
hùng. Tư tưởng dân tộc, lòng tự hào, chí bất khuất, niềm tha thiết với vận
mệnh tổ quốc là điều rõ ràng không thể nào phủ nhận được” [63,38]. Quan
điểm này của Chƣơng Thâu góp phần nhấn mạnh, Việt Lam tiểu sử là một tác
phẩm văn chƣơng thực sự. Dù nghệ thuật chƣa đạt đến đỉnh cao của tiểu
thuyết hiện đại nhƣng nội dung rất có giá trị và đáng đƣợc chân trọng vô cùng.
Tác giả của bài viết cũng bày tỏ những suy nghĩ của mình khi nghĩ đến những
ngƣời hoạt động quốc sự ở nƣớc ta vào cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Tình
ít học bởi khi công bố Việt Lam tiểu sử Lê Hoan có nói rõ là ông tìm thấy
đƣợc bản Việt Lam tiểu sử đầu tiên ở một gia đình (không nói rõ gia đình
nào). Nhƣng ông cho rằng tác phẩm “chưa thật tinh xảo diệu kỳ” nên ông đã
gia công “sửa sang trau chuốt”, phần sửa sang của ông cũng đƣợc nêu rõ ở
một số điểm chú thích, xét ra phần lớn là hợp lý hợp tình, và chúng ta cũng
phải thừa nhận Lê Hoan có một trình độ văn học nhất định. Thêm vào đó,
chúng ta có thể chú ý câu cuối cùng của bài tựa. Lê Hoan viết rõ là ông “đặt
tên sách là Việt Lam tiểu sử để phân biệt với chính sử”. Nhƣ vậy, ta lại thấy
ông có cái nhìn đúng đắn với cuốn sách, với việc mình làm. Ông không cho
đây là việc chép sử. Rõ ràng, Lê Hoan biết phân biệt lịch sử với tiểu thuyết,
với sáng tác văn học. Ngoài ra, chúng ta còn có thể kết hợp quan tâm cả đến
quá trình chỉnh lý cuốn sách này, bởi khi sửa chữa Việt Lam tiểu sử, Lê Hoan
đã tìm ra cách đƣa thêm một số tác phẩm của ngƣời đƣơng thời (lúc nhà Trần,
Hồ mất,... Lê Lợi khởi nghĩa). Ông chọn những bài thật là tiêu biểu nhƣ bài
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
6
Thuật hoài của Đặng Dung, hoặc bổ sung một số câu thơ từ Bình Ngô đại cáo
của Nguyễn Trãi ở hồi thứ 39, để thêm phần hấp dẫn cho bản nguyên tác. Rõ
ràng là ngƣời chỉnh lý, biên soạn, thực sự đồng cảm với tác giả. Con ngƣời
nếu mang bản chất vô cảm, vô tình, hoặc quá nữa là “vô tổ quốc” thì không
thể có cách thẩm văn và xử lý nhƣ vậy đƣợc. Kết thúc bài viết, tác giả Chƣơng
Thâu bày tỏ suy nghĩ của mình. Ông cho rằng vấn đề có liên quan đến Lê
Hoan chƣa thể kết luận một cách chính xác nhƣng phải chăng có thể đƣa ra
một suy nghĩ để giúp cho sự nghiên cứu, sự bình luận đƣợc “văn hành công
khí hơn”. Ý kiến của Chƣơng Thâu đã lƣu ý ngƣời đọc rằng việc đánh giá
nhân vật lịch sử của chúng ta không thể cứ theo một định kiến, một thói quen,
mà điều trƣớc nhất là phải có thật nhiều thật dồi dào tƣ liệu lịch sử. Công
bằng hay bất công, chỉ có tƣ liệu mới là cơ sở vững chắc cho chúng ta đoán
số liệu là đƣợc tôn trọng nhƣng lại bị sắp xếp trong những tƣơng quan và diễn
biến hoàn toàn do tác giả sáng tạo ra. Chính bởi vậy mà những tình tiết lịch sử
cũng mất hết giá trị sử liệu của nó. Từ đó, tác giả bài viết có nhận định: “Đây
là một bộ tiểu thuyết lịch sử về căn bản xây dựng theo sự hư cấu, theo trí
tưởng tượng của tác giả, trong đó những tình tiết lịch sử chỉ được tôn trọng về
mặt chi tiết mà thôi” [31,34]. Sau khi nghiên cứu, đối chiếu và so sánh những
sự việc trong Việt Lam tiểu sử với những tác phẩm lịch sử có giá trị, tác giả
bài viết đã đi đến kết luận phủ định giá trị sử liệu của tác phẩm. Theo nhà sử
học, Việt Lam tiểu sử là một cuốn tiểu thuyết lịch sử có thể có những giá trị về
mặt văn học nhƣng về mặt sử học thì tác phẩm không có giá trị về mặt sử liệu,
không thể dùng làm căn cứ cho những công trình nghiên cứu sử học. Ý kiến
của ông cũng nhắc nhở ngƣời đọc, khi tiếp cận tiểu thuyết này không nên quá
chú trọng đến giá trị về mặt sử liệu mà phải xét nó đúng nhƣ một tác phẩm
văn chƣơng đích thực, đầy sáng tạo. Những lời nhận xét của Phan Huy Lê có
ý nghĩa rất lớn trong việc giúp cho độc giả có cái nhìn khách quan, thấu đáo
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
8
hơn về quá trình hình thành công phu cũng nhƣ chất “tiểu thuyết” ở Việt Lam
tiểu sử.
Trong phần phụ lục của tác phẩm Việt Lam tiểu sử, tác giả Trần Nghĩa có
trích dẫn bài viết của PGS. Tạ Ngọc Liễn với nhan đề “Việt Lam xuân thu qua
các bản dịch”. Tác giả bài viết sau khi đọc ba bản dịch Việt Lam tiểu sử với
các tên gọi khác nhau, không có ý định đem đối chiếu các bản dịch với
nguyên văn chữ Hán để xem các bản dịch có chính xác không bởi lẽ tác giả
không biết các dịch giả đã dựa vào bản chữ Hán nào để dịch. Vấn đề cơ bản
gợi sự chú ý của tác giả là vấn đề văn bản học trong sách Việt Lam tiểu sử -
một vấn đề mà các dịch giả không thể không sử lý khi tiến hành dịch nghĩa,
giới thiệu công bố tác phẩm này. Chẳng hạn, vấn đề ai là tác giả Việt Lam tiểu
Liễn vẫn phân vân cho rằng Vũ Xuân Mai có lẽ không phải là ngƣời khởi thảo
bộ tiểu thuyết chƣơng hồi này. Sau khi đã thẩm định qua một số bản dịch, Tạ
Ngọc Liễn đƣa ra ý kiến riêng cho rằng Việt Lam tiểu sử vẫn là tác phẩm
khuyết danh, chính Lê Hoan là ngƣời phát hiện rồi bỏ nhiều công sức, sửa
chữa khắc in cũng không nói ai là tác giả. Có thể nói, trong bài viết này, nhà
nghiên cứu Tạ Ngọc Liễn đã rất cố gắng phân tích và lý giải để giúp cho
ngƣời đọc thấy đƣợc vai trò to lớn của Lê Hoan trong việc bỏ ra không ít tâm
lực “sửa sang trau chuốt” để hoàn chỉnh, nâng cao tác phẩm Việt Lam tiểu sử
và khắc in công bố. Theo Tạ Ngọc Liễn nếu chỉ đọc truyện Việt Lam xuân thu
mà không đọc lời tựa của phú Hoàn nam Lê Hoan thì độc giả sẽ không biết
đƣợc phần công lao và vai trò đáng kể của Lê Hoan đối với số phận cuốn tiểu
thuyết lịch sử khá hấp dẫn này. Kết thúc bài viết, nhà nghiên cứu Tạ Ngọc
Liễn đánh giá cao bản dịch của Trần Nghĩa. Bởi vì, Trần Nghĩa đã coi trọng
việc giải quyết vấn đề văn bản học khi tiến hành dịch Việt Lam tiểu sử. Ông
đã cung cấp cho độc giả những dữ kiện chính yếu về tình hình văn bản sách
Việt Lam tiểu sử, về các phần mà Lê Hoan tham gia sửa chữa, bổ sung vào,
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
10
cũng nhƣ cung cấp một bản dịch đƣợc dịch từ văn bản chữ Hán hoàn chỉnh,
đầy đủ nhất trong số mƣời mấy dị bản Việt Lam tiểu sử hiện có.
Với bài viết “Tiểu thuyết chương hồi Việt Nam thời trung đại - quá
trình hình thành, phát triển và đặc trưng nghệ thuật” in trong Con đường giải
mã văn học trung đại Việt Nam, (Nxb Giáo dục, Hà Nội - 2006), Tác giả
Nguyễn Đăng Na đã phân tích khá kỹ về con đƣờng hình thành, nội dung,
nghệ thuật, những mặt tích cực và hạn chế của thiên tiểu thuyết Việt Lam tiểu
sử. Theo Nguyễn Đăng Na: “Việt Lam tiểu sử lấy bối cảnh nước ta ba chục
năm đầu thế kỷ XV làm nền. Vào thời điểm ấy hàng loạt biến cố trọng đại của
dân tộc đã diễn ra: “Nhà Trần mất vai trò lãnh đạo và bị nhà Hồ thay thế;
nhờ những ƣu thế đó Việt Lam tiểu sử phải trở thành tác phẩm xuất sắc, đánh
dấu bƣớc phát triển mới của tiểu thuyết chƣơng hồi Việt Nam, nhƣng do tác
giả Việt Lam tiểu sử còn có một số vấn đề tạo nên sự phản cảm nên dẫn đến
tác phẩm chƣa đƣợc đánh giá thực chất. Để làm sáng tỏ hơn về điều này, nhà
nghiên cứu Nguyễn Đăng Na đã nêu và lý giải những vấn đề tạo nên sự phản
cảm cho tác phẩm đồng thời chỉ ra những mặt hạn chế về nội dung và hình
thức của tác phẩm này. Tuy nhiên khi chỉ ra những hạn chế trên, nhất là hạn
chế về nội dung, tác giả Nguyễn Đăng Na cũng giúp cho độc giả phát hiện ra
một ẩn ý khó nói của tác giả Việt Lam tiểu sử. Khi ngƣời Minh sang xâm lƣợc
nƣớc ta, họ gƣơng cao ngọn cờ diệt Hồ phù Trần để hấp dẫn ngƣời Việt. Đến
cả Lý Tự Thành - một thái giám già đời dƣới triều Trần cũng phải động lòng
khi nghe Trƣơng Phụ nói rằng “đến cõi bắt kẻ hung tàn để lập con cháu nhà
Trần” thế là Tự Thành vội vàng giãi bày tâm sự với Trƣơng Phụ. Nhƣng sau
phút bồng bột đó, Lý Tự Thành cũng chột dạ nên trong bức thƣ gửi cho con rể
Lê Thiện, ông đã nhắc nhở con tuy hợp sức giết kẻ thù nhƣng phải nghĩ mình
mà thờ chúa cũ. Phải chăng nhân vật Lý Tự Thành đã thay mặt tác giả để lại
bức thông điệp mà thời cuộc lúc bấy giờ không cho phép nói thẳng: Hãy cảnh
giác khi bắt tay với ngƣời Pháp. Còn với nhân vật Lê Lợi, mặc dù giúp
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
12
Trƣơng Phụ đánh thắng nhà Hồ nhƣng đến khi bắt đƣợc kẻ hung tàn Lê Lợi
nhắc đến việc “lập lại họ Trần” thì Trƣơng Phụ lại giả vờ đánh trống lảng
“hôm nay tiệc mừng hãy cứ uống rượu”. Đến lúc đó Lê Lợi mới vỡ lẽ ra rằng
tƣớng Minh muốn chiếm giữ nƣớc ta. Đấy phải chăng là sự vỡ lẽ của tác giả
Việt Lam tiểu sử? Dẫu sao tác giả Việt Lam tiểu sử chót làm việc với ngƣời
Pháp, biết “ăn nói làm sao bây giờ?”. Một con ngƣời dù chót lỗi lầm nhƣng
đã biết hối hận, có nghĩa là ở họ còn có lƣơng tri. Từ đó, tác giả bài viết đã
bày tỏ sự cảm thông sâu sắc đối với tác giả Việt Lam tiểu sử: “Hiểu được
lịch sử để lý giải những tƣơng đồng và khác biệt giữa nguyên mẫu và các hình
tƣợng văn học.
4.3. Chỉ ra những nét đặc sắc trong nghệ thuật thể hiện nhân vật của tiểu
thuyết Việt Lam tiểu sử để thấy đƣợc một phần tƣ tƣởng của tác giả, đồng thời
khẳng định những đóng góp, những thành tựu của tác phẩm Việt Lam tiểu sử
đối với thể loại tiểu thuyết chƣơng hồi.
5. Phƣơng pháp nghiên cứu
5.1. Phƣơng pháp khảo sát thống kê và tổng hợp
Sử dụng phƣơng pháp này, ngƣời viết có thể khái quát đƣợc những nét
cơ bản nhất trong nghệ thuật thể hiện nhân vật của tiểu thuyết Việt Lam tiểu
sử thông qua việc khảo sát các nhân vật trong tác phẩm. Phƣơng pháp khảo
sát, thống kê và tổng hợp cũng là cơ sở tạo dữ liệu để chúng tôi thực hiện các
bƣớc tiếp theo là phân tích - bình giá. Đây cũng là một phƣơng pháp rất quan
trọng, giúp ngƣời nghiên cứu rút ra đƣợc những kết luận chính xác khoa học
đồng thời làm tăng thêm tính thuyết phục cho những kết luận khoa học ấy.
5.2. Phƣơng pháp phân tích tác phẩm và phân tích nhân vật theo loại hình
Mỗi một thể loại văn học đều có những đặc trƣng riêng biệt. Do đó khi
nghiên cứu, chúng tôi quan tâm sử dụng phƣơng pháp phân tích tác phẩm theo
đặc trƣng thể loại, nhằm đảm bảo tính chính xác khoa học khi phân tích văn
học, tránh áp đặt chủ quan.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
14
5.3. Phƣơng pháp so sánh văn học
Sử dụng phƣơng pháp này, ngƣời viết nhằm để đối chiếu giữa các nhân
vật trong tiểu thuyết Việt Lam tiểu sử với các nhân vật nguyên mẫu có trong
lịch sử để thấy đƣợc những nét tƣơng đồng, khác biệt, đồng thời thấy đƣợc tài
năng và sáng tạo của nhà văn Lê Hoan trong quá trình đƣa từ các nguyên mẫu
lịch sử thành các hình tƣợng văn học.
Lê Hoan (1856 - 1915) tự là Ƣng Chi, hiệu là Mục §×nh, thụy là Vân
Nghị. Ông sinh ngày 28 tháng 12 năm Bính Thìn (1856). Ngƣời thôn Cự Lộc,
xã Nhân Mục Môn, huyện Thanh Trì, tỉnh Hà Đông, nay là phƣờng Thƣợng
Đình, quận Đống Đa, Hà Nội. Ông vừa là quan lại vừa là một nhà văn. Theo
Thanh Trì Lê Lựu thị thế phả, Lê Hoan từng giữ các chức Binh bộ thƣợng thƣ
kiêm Đô sát viên Hữu đô ngự sử, Tổng đốc Ninh - Thái - Hải - Yên, tƣớc Phú
Hoàn nam.
Theo cách nhìn nhận của những ngƣời hoạt động chính trị, ngƣời
nghiên cứu lịch sử mấy chục năm gần đây thì Lê Hoan là ngƣời không dành
đƣợc bao nhiêu thiện cảm với quốc dân. Ông đã từng hợp tác với kẻ thù và
đàn áp những cuộc khởi nghĩa, làm hại ngƣời yêu nƣớc và phản bội lại sự
nghiệp giành độc lập của dân tộc Việt Nam. Trong tiểu sử của Lê Hoan, còn
có nhiều những ý kiến xuyên tạc cho rằng ông là một kẻ võ biền không có học
hành gì. Trải qua sự biến thiên của lịch sử những điều tiếng về tác giả Lê
Hoan đã ăn sâu vào tiềm thức của nhân dân Việt Nam.
Trên thực tế, lịch sử không chỉ giản đơn nhƣ vậy, xung quanh vấn đề
tiểu sử Lê Hoan còn có nhiều uẩn khúc khiến cho chúng ta không khỏi băn
khoăn và đặt ra nhiều câu hỏi. Đặc biệt là gần đây, các nhà nghiên cứu đã thu
thập đƣợc một số những tƣ liệu quan trọng có liên quan tới cuộc đời nhà văn
Lê Hoan. Đây chính là những căn cứ khoa học góp phần giúp cho chúng ta có
những cách nhìn nhận mới hơn về nhân vật này.
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
16
Theo sử sách, viên khâm sai đại thần Lê Hoan là một ngƣời đƣợc thực
dân Pháp giao dẹp yên cuộc khởi nghĩa Yên Thế. Nhƣng trong “Từ điển thư
mục tác giả, tác phẩm tổng quát, cổ điển và hiện đại về Đông Dương thuộc
Pháp” của A.Brebion có viết: “Năm 1909, khi còn là Tổng đốc Hải Dương,
ông lại được bổ nhiệm làm khâm sai và ngày 4 tháng 8 ông ta đã chỉ huy bốn
chống Lê Hoan” đăng trên báo Le Journal de Paris số ra ngày 1- 4-1910. Bài
báo có đoạn viết: “Vụ khâm sai Lê Hoan đã diễn biến một cách kỳ quặc, ông
Picquíe toàn quyền Đông Dương lâm thời, người đã ra lệnh chấm dứt quyền
hành đặc biệt của viên quan khâm sai ngày 1 tháng 3 vừa qua, vừa ra lệnh mở
cuộc điều tra về hành vi nhận hối lộ của viên khâm sai, cùng với những người
xung quanh ông ta” [32,31]. Bài thứ hai Lê Hoan có phải là kẻ phản bội hay
không? số ra ngày 24 - 4 - 1910. Bài báo có đoạn viết: “Cuộc điều tra về Lê
Hoan đang tiếp tục. Chúng tôi nói những gì về con người này.
Ngày nay, ai cũng biết rằng Lê Hoan được nước Pháp giao trách nhiệm
săn đuổi và bắt Đề Thám, lại trao đổi thư từ với Đề Thám một cách hoàn toàn
thân mật. Bản gốc của những thư từ này được tìm thấy tại vị trí NUI LANG
(chỗ này bản chụp lại mờ không có dấu – ND) do Đề Thám để lại sau một
trận đánh quyết liệt khiến cho bốn mươi lính Pháp phải thiệt mạng” [32,31].
Cả hai bài báo này đều là những tài liệu quan trọng đƣợc cắt ra và lƣu vào hồ
sơ về Lê Hoan của mật thám Pháp.
Gần đây nhất, trên báo Xưa và Nay số 110 (2 - 2002), có đăng bài
Quanh việc đánh giá nhân vật Lê Hoan trong lịch sử cận đại của thạc sĩ sử
học Gerard Sarger Đại học Cambridge. Thạc sĩ Gerard Sagrer cho biết: “Ngay
sau khi bắt tay vào việc nghiên cứu những cuộc nổi dậy và bạo động của nông
dân Trung du Bắc Bộ vào cuối thế kỷ XIX, đầu thế kỷ XX tôi gặp phải những
vấn đề có liên quan đến viên đại thần Lê Hoan” [52,34]. Khi bắt đầu tiếp xúc
với những tƣ liệu trong Cục lƣu trữ Hải ngoại của Pháp và Cục lƣu trữ Quốc
gia Việt Nam, Gerard Sarger phát hiện ra một số vấn đề nổi bật trong các tài
Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên
18
liệu của Pháp nói về Lê Hoan là các quan chức Pháp không hề tin tƣởng ông
ta “Các quan chức ở mọi cấp từ địa phương đến toàn quyền đều tỏ ra nghi
ngờ lòng trung thành của Lê Hoan đối với chế độ thuộc địa. Ngay cả cho tới
lại sử dụng giấy căn cước đó để đi lại như con thoi giữa Yên Thế và Hà Nội.
Về phần mình Thụy là gián điệp chính thức của Lê Hoan” [52,35]. Vụ việc
này đã khiến ngƣời Pháp đặt ra câu hỏi vì sao Huỳnh và Thụy có thể đi lại tự
do khắp Bắc Kỳ lâu đến nhƣ vậy? Tuy nhiên trong vụ việc này, không chỗ
nào có bằng chứng cho thấy Lê Hoan biết về hoạt động của các điệp viên của
mình. Lê Hoan có thể phủ nhận một cách hợp lý mọi sự liên quan và đƣa vụ
việc xuống chỉ còn là một sự thất bại đáng tiếc trong việc đánh giá cấp dƣới,
vì không có chứng cớ nên ngƣời Pháp đành chấp nhận lời giải thích này và
đƣa ra những lời nhận xét chua cay của phòng nhì nói với công sứ Pháp:
“Những sự kiện thực tế này thể hiện rõ ràng là chúng ta chỉ có thể đặt rất ít
niềm tin vào các điệp viên Việt Nam và càng giải thích thêm vì sao mà chúng
ta lại rất khó khăn trong việc phát hiện ra nơi ẩn náu của nghĩa quân, sau
mỗi lần giao chiến” [52,35]. Sự việc diễn ra khiến ngƣời ta đánh giá Lê Hoan
đã hỗ trợ bí mật cho chính ngƣời mà phía Pháp đã cử Lê Hoan đi để phá hoại.
Thêm vào đó ngày 23 tháng 3 năm 1909, ngay sau khi bắt đầu chiến dịch cuối
cùng chống Hoàng Hoa Thám, Thống sứ Simoni ở Hà Nội nhận đƣợc một bức
thƣ lạ của công sứ lạng sơn tên là Du Vaure giải thích rằng vào tháng 8 năm
1908 ông ta đã bắt giữ một trong số thủ lĩnh chính của Đề Thám tên là Dƣơng
Bang, cùng với 13 ngƣời khác. Trong cuộc thẩm vấn, Dƣơng và những ngƣời
của ông ta đã xác nhận là kế hoạch âm mƣu đầu độc trại lính Pháp ở Hà Nội là
do một nhóm quan lại cao cấp của triều đình vạch ra dƣới sự lãnh đạo của Lê
Hoan. Tuy nhiên với sự khôn khéo thông minh của Lê Hoan, mọi lời cáo buộc
của ngƣời Pháp đều trở nên vô căn cứ và không đƣợc bảo đảm.
Nghiên cứu những vấn đề có liên quan đến Lê Hoan, thạc sĩ sử học
Gerard Sarges đặt ra câu hỏi: “Vậy Lê Hoan có phải là nhà yêu nước hay
Copyright: Tài liệu đại học ©