BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

  BỘ  TÀI CHÍNH

HỌC VIỆN TÀI CHÍNH
----------------

NGUYỄN THỊ LOAN

QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG 
CHO GIÁO DỤC CÔNG LẬP Ở TỈNH THANH HÓA

Chuyên ngành: TÀI CHÍNH ­ NGÂN HÀNG
Mã số: 9.34.02.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học: 1. PGS.TS HOÀNG THỊ THÚY 
NGUYỆT


ii
                          

           

2. PGS.TS BÙI THIÊN SƠN

HÀ NỘI, NĂM 2019



   
 v
 DANH MỤC BẢNG                                                                                                
 
...............................................................................................
    
 vi
 .................................................................................................................................
                                                                                                                                   vi
    
 DANH MỤC HÌNH                                                                                                
 
...............................................................................................
    
 vii
 LỜI MỞ ĐẦU                                                                                                          
 
.........................................................................................................
   
 1
Chương 1
LÝ LUẬN CHUNG VỀ GIÁO DỤC VÀ QUẢN LÝ CHI
  NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG CHO GIÁO DỤC CÔNG LẬP                         
 
........................
    
 13
 1.1. Lý luận chung về giáo dục                                                                         
 
........................................................................

    
 23
 1.2.2. Đặc điểm chi ngân sách địa phương cho giáo dục công lập                  
 
.................
    
 24
 1.2.3. Nội dung chi ngân sách địa phương cho giáo dục công lập                   
 
..................
    
 28
 1.3. Quản lý chi ngân sách địa phương cho giáo dục công lập                      
 
.....................
    
 30
1.3.1. Khái niệm, mục tiêu và các phương thức quản lý chi ngân sách địa 
 phương cho giáo dục công lập                                                                         
 
........................................................................
    
 30
 1.3.2. Nội dung quản lý chi ngân sách địa phương cho giáo dục công lập      
   38
.....
    
1.3.3. Các nhân tố ảnh hưởng đến quản lý chi ngân sách địa phương cho giáo 
 dục công lập                                                                                                     
 

 
...............................................................................................
    
 69
Chương 2 
THỰC TRẠNG QUẢN LÝ CHI NGÂN SÁCH ĐỊA PHƯƠNG CHO GIÁO 
 DỤC CÔNG LẬP Ở TỈNH THANH HÓA                                                          
 
.........................................................
    
 70
2.1. Khái quát tình hình kinh tế ­ xã hội và phát triển giáo dục công lập 
 tỉnh thanh hóa giai đoạn 2011­2017                                                                  
 
.................................................................
    
 70
 2.1.1. Tình hình kinh tế ­ xã hội tỉnh Thanh Hóa                                              
 
............................................
    
 70
2.1.2. Tình hình phát triển giáo dục công lập tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2011­
 2017                                                                                                                   
 
..................................................................................................................
    
 71
2.2. Quản lý chi ngân sách địa phương cho giáo dục công lập tỉnh Thanh 
 Hóa giai đoạn 2011­2017                                                                                    

 2.3.2. Những hạn chế và nguyên nhân                                                           
 
.........................................................
    
 127


iv

 Kết luận chương 2                                                                                              
 
.............................................................................................
    
 134
Chương 3
ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN QUẢN LÝ CHI NGÂN 
SÁCH ĐỊA PHƯƠNG CHO GIÁO DỤC
  CÔNG LẬP Ở TỈNH THANH HÓA                                                                 
 
................................................................
    
 135
3.1. Mục tiêu phát triển giáo dục và định hướng, quan điểm hoàn thiện 
quản lý chi ngân sách địa phương cho giáo dục công lập tỉnh Thanh Hóa 
 đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030                                                         
 
........................................................
    
 135
3.1.1. Mục tiêu phát triển giáo dục tỉnh Thanh Hóa đến năm 2025, tầm nhìn 

    
 183
 Kết luận chương 3                                                                                              
 
.............................................................................................
    
 186
 KẾT LUẬN                                                                                                           
 
..........................................................................................................
    
 187
 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ                           
 ..........................
 
    
 189
 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO                                                            
 
...........................................................
    
 190
 PHỤ LỤC                                                                                                             
 
...........................................................................................................
    
 199


v

Kinh tế ­ xã hội
Ngân sách địa phương
Ngân sách nhà nước
Sử dụng ngân sách
Sự nghiệp giáo dục
Trung học cơ sở
Trung học cơ sở và trung học phổ thông
Trung học phổ thông
Ủy ban nhân dân


vi

DANH MỤC BẢNG

Bảng 1.1: Định mức phân bổ chi sự nghiệp giáo dục đối với các huyện, thị xã, 
 thành phố tỉnh Nghệ An                                                                                           
 
..........................................................................................
    
 62
 Bảng 2.1: Số lượng học sinh các cấp học trên địa bàn tỉnh Thanh Hóa                 
 
................
    
 75
Bảng 2.2: Số lượng giáo viên công lập và hiện trạng cơ sở vật chất ở các cấp 
 học                                                                                                                            
 
..........................................................................................................................

....................................................................................
    
 108
 Bảng 2.9: Tỷ lệ chi NSĐP cho GDCL tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2011­2017      
   110
.....
    
Bảng 2.10: Chi thường xuyên NSĐP cho GDCL tỉnh Thanh Hóa giai đoạn 2011­
 2017                                                                                                                        
 
.......................................................................................................................
    
 115

 


vii

DANH MỤC HÌNH

Hình 2.1: Cơ cấu chi ĐTPT cho GDCL thuộc cân đối NSĐP tỉnh Thanh Hóa 
 theo cấp ngân sách giai đoạn 2011­2017                                                      
 
.....................................................
    
 106
Hình 2.2: Tốc độ tăng chi NSĐP cho GDCL tỉnh Thanh Hóa 
 giai đoạn 2011­2017                                                                                      
 

    
 160


1

LỜI MỞ ĐẦU
1. Sự cần thiết phải nghiên cứu đề tài
Trong suốt tiến trình cách mạng, Đảng và Nhà nước ta luôn khẳng định  
giáo dục và đào tạo là quốc sách hàng đầu, là những chính sách trọng tâm, có vai 
trò chính yếu của Nhà nước, được  ưu tiên đi trước một bước so với các chính 
sách phát triển kinh tế ­ xã hội khác. Kế thừa những tư tưởng cơ bản của các kỳ 
đại hội Đảng và các nghị  quyết về  giáo dục và đào tạo trước đây, Đại hội XII  
của Đảng tiếp tục khẳng định “Giáo dục là quốc sách hàng đầu” [30]. “Đổi mới  
căn bản và toàn diện giáo dục, đào tạo, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực” 
[30] là một trong 12 nhiệm vụ tổng quát được Đại hội XII của Đảng xác định, là  
quan điểm tổng quát, bao trùm của Đảng về giáo dục và đào tạo.
Vấn đề phát triển giáo dục, đào tạo nguồn nhân lực là một bộ phận rất quan 
trọng của chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế ­ xã hội, phải được ưu tiên và 
quan tâm thực sự. Trong những năm qua, mặc dù điều kiện đất nước và NSNN còn 
nhiều khó khăn, Nhà nước vẫn quan tâm dành một tỷ lệ ngân sách đáng kể để đầu  
tư cho giáo dục. Giai đoạn 2011­2015, NSNN dành khoảng 20% cho phát triển giáo 
dục đào tạo.
Ở Thanh Hóa, chi NSĐP cho GDCL đã được quan tâm đáng kể  trong giai  
đoạn giai đoạn 2011­2017, chi NSĐP cho GDCL chiếm trên 20% tổng chi cân đối  
NSĐP. Công tác quản lý chi NSĐP cho GDCL trên địa bàn tỉnh cũng có nhiều thay  
đổi: phân cấp quản lý chi NSĐP cho GDCL đã khá rõ ràng, minh bạch; tỉnh đã  
ban hành các văn bản hướng dẫn và lịch biểu lập dự  toán NSĐP một cách kịp 
thời và tương đối cụ thể; định mức chi thường xuyên NSĐP có sự phân biệt theo  
khu vực, đảm bảo công bằng trong giáo dục; cơ cấu chi NSĐP cho các cấp học 

Mục tiêu nghiên cứu của luận án là hệ thống hóa cơ sở lý luận và đề xuất  
các giải pháp có tính thực tiễn và khoa học hoàn thiện quản lý chi NSĐP cho  
GDCL nhằm nâng cao hiệu quả  sử  dụng nguồn lực tài chính đầu tư  cho giáo  
dục, góp phần vào sự phát triển của giáo dục tỉnh Thanh Hóa.
Với các mục tiêu đó, luận án thực hiện các nhiệm vụ  nghiên cứu cụ  thể 
sau:
i) Hệ  thống hóa và xây dựng cơ  sở  lý luận về  quản lý chi NSĐP cho 


3

GDCL;
ii) Nghiên cứu, phân tích, đánh giá thực trạng quản lý chi NSĐP cho GDCL  
ở tỉnh Thanh Hóa;
iii) Đề xuất các giải pháp hoàn thiện quản lý chi NSĐP cho GDCL  ở tỉnh 
Thanh Hóa đến năm 2025, tầm nhìn đến năm 2030.
4. Phạm vi nghiên cứu của đề tài luận án
Về nội dung, luận án tập trung nghiên cứu các nội dung quản lý chi NSĐP  
cho GDCL: phân cấp quản lý chi NSĐP cho GDCL; lập dự  toán; chấp hành dự 
toán; quyết toán chi NSĐP cho GDCL (cả  chi đầu tư  phát triển và chi thường 
xuyên NSĐP) từ góc độ cơ quan quản lý tài chính. 
“Giáo dục” được nghiên cứu trong luận án là “giáo dục” theo nghĩa hẹp, 
bao gồm giáo dục phổ thông và giáo dục mầm non (không bao gồm giáo dục đại 
học và giáo dục nghề nghiệp).
Về  không gian và thời gian, luận án nghiên cứu thực trạng giáo dục và  
quản lý chi NSĐP cho GDCL trong thời kỳ  ổn định ngân sách 2011­2015, kéo dài 
đến hết năm 2016 và năm 2017; các giải pháp hoàn thiện quản lý chi NSĐP cho 
GDCL tỉnh Thanh Hóa được đề  xuất áp dụng đến năm 2025 và tầm nhìn đến 
năm 2030 ở tỉnh Thanh Hóa. 
5. Phương pháp nghiên cứu

(i) Đối tượng là những cán bộ quản lý tài chính giáo dục 
­ Phỏng vấn sâu những nhà quản lý tại các cơ  quan quản lý tài chính các  
cấp. Tác giả  thực hiện phỏng vấn sâu 10 cán bộ  quản lý cấp huyện (trên 27 
huyện, thị xã, thành phố), bao gồm: thành phố Thanh Hóa, thị xã Bỉm Sơn, huyện 
Tĩnh Gia, huyện Thọ  Xuân, huyện Vĩnh Lộc, huyện Như  Thanh, huyện Thạch  
Thành, huyện Cẩm Thủy, huyện Mường Lát, huyện Quan Sơn; 01 cán bộ Sở Tài  
chính, 01 cán bộ Sở Kế hoạch và Đầu tư. Đây là những người có năng lực, kinh  
nghiệm về vấn đề tác giả nghiên cứu.
­ Phỏng vấn sâu cán bộ quản lý tài chính tại cơ quan GD&ĐT các cấp: tác  
giả thực hiện phỏng vấn sâu 10 cán bộ quản lý tài chính tại phòng GD&ĐT các 
huyện, thị xã, thành phố, bao gồm: thành phố Thanh Hóa, thị xã Bỉm Sơn, huyện  
Tĩnh Gia, huyện Thọ  Xuân, huyện Vĩnh Lộc, huyện Như  Thanh, huyện Thạch  


5

Thành, huyện Cẩm Thủy, huyện Mường Lát, huyện Quan Sơn; 01 cán bộ  phòng 
kế hoạch tài chính của Sở GD&ĐT Thanh Hóa. Đây là những cán bộ có năng lực,  
kinh nghiệm trong vấn đề tác giả nghiên cứu.
(ii) Đối tượng là cán bộ quản lý tài chính tại đơn vị sử dụng ngân sách
Thực hiện phỏng vấn sâu 22 đơn vị  SDNS ngành giáo dục. Đối với các 
đơn vị dự  toán cấp tỉnh (các trường THPT), tác giả  phỏng vấn cán bộ  làm công 
tác quản lý tài chính tại 01 trường THPT trên địa bàn các huyện, thị xã, thành phố 
mà tác giả  thực hiện phỏng vấn cán bộ  quản lý tài chính giáo dục  ở  phòng kế 
hoạch tài chính và phòng GD&ĐT. Đối với các trường mầm non, tiểu học và  
THCS, tác giả phỏng vấn cán bộ quản lý (hiệu trưởng) tại thành phố Thanh Hóa, 
huyện Thọ  Xuân, huyện Cẩm Thủy và huyện Mường Lát, đại diện cho 04 khu  
vực theo phân loại định mức phân bổ chi NSĐP cho GDCL của tỉnh. Mỗi địa bàn  
cấp huyện tác giả  phỏng vấn 03 đơn vị  SDNS  ở  các cấp học (mầm non, tiểu 
học, THCS) và phỏng vấn 10 cán bộ quản lý tài chính tại 10 trường THPT (đơn  

(Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2017) đã cung cấp bức tranh tổng thể về chi NSNN và 
chi NSĐP cho giáo dục  ở  Việt Nam giai đoạn 2011­2015 về  quy mô và tốc độ 
tăng chi, cơ cấu chi theo nội dung kinh tế và theo cấp học, cơ cấu chi NSNN cho  
giáo dục và đào tạo giữa trung  ương và địa phương. Báo cáo chủ  yếu tổng hợp,  
đánh giá tình hình chi NSNN cho giáo dục và đào tạo giai đoạn 2011­2015 và đưa  
ra một số kiến nghị nhằm thay đổi cơ chế quản lý chi NSNN cho giáo dục và đào 
tạo. Mặc dù có đề  cập đến cơ  chế  phân bổ  NSNN cho giáo dục đào tạo  ở  cả 
Trung ương và địa phương nhưng báo cáo không nghiên cứu các nội dung quản lý 
chi NSNN cho giáo dục trong bối cảnh triển khai thực hiện Luật NSNN 2015.
6.1.2 Nghiên cứu về quản lý chi NSĐP cho GDCL
Về quản lý chi NSĐP:
Luận án tiến sỹ “Quản lý chi Ngân sách nhà nước tỉnh Đăk Lăk”  (Lê Văn 
Nghĩa, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh , 2018) đề cập các mô hình quản 
lý chi NSNN cấp tỉnh (theo khoản mục đầu vào, theo chương trình mục tiêu và 
theo kết quả đầu ra); nghiên cứu quản lý chi NSNN cấp tỉnh  ở các nội dung: bộ 
máy quản lý chi NSNN cấp tỉnh; nội dung quản lý chi NSNN cấp tỉnh: định mức  
chi NSNN cấp tỉnh, lập dự toán, chấp hành dự toán chi, quyết toán chi NSNN cấp  
tỉnh và thanh tra, kiểm tra chi NSNN cấp tỉnh. Tuy nhiên, các mô hình quản lý  


7

chưa được nghiên cứu cụ thể ở từng khâu, từng nội dung quản lý chi NSNN cấp  
tỉnh và thực trạng chi NSNN cấp tỉnh ở Đăk Lăk. 
Nghiên  cứu  về   phân cấp  quản  lý  NSĐP  ở  Việt  Nam,  luận  án tiến  sỹ 
“Phân cấp quản lý NSĐP  ở  Việt Nam”  (Nguyễn Xuân Thu, Trường Đại học 
Kinh tế quốc dân, 2015) và luận án tiến sỹ  “Phân cấp quản lý NSNN – Trường  
hơp tỉnh Ninh Bình”  (Nguyễn Tử  Đức Thọ, Học viện Tài chính, 2017) có cách 
tiếp cận khác nhau đối với vấn đề nghiên cứu. Luận án tiến sỹ “ Phân cấp quản  
lý NSĐP  ở  Việt Nam”  (Nguyễn Xuân Thu, Trường Đại học Kinh tế  quốc dân, 

Đề  án “Đổi mới cơ  chế  đầu tư  cho giáo dục, đào tạo và dạy nghề  giai  
đoạn 2016­2020” (Bộ Kế hoạch và Đầu tư, 2016) đã phân tích thực trạng cơ chế 
và thực hiện cơ  chế  đầu tư  cho các cơ  sở  giáo dục, đào tạo và dạy nghề  công  
lập trong thời gian qua trên các khía cạnh phân bổ  vốn ngân sách trung  ương và 
huy động vốn đầu tư ngoài NSNN cho các cơ sở giáo dục, đào tạo và dạy nghề.  
Trên cơ sở đó, đề xuất các giải pháp đổi mới đầu tư công cho giáo dục, đào tạo  
và dạy nghề theo hướng tăng cường hiệu quả, tính minh bạch, công bằng trong  
phân bổ  nguồn vốn đầu tư phát triển; huy động vốn ngoài NSNN cho phát triển  
giáo dục, đào tạo và dạy nghề. 
Nghiên cứu về cơ chế phân bổ, sử dụng tài chính để đầu tư xây dựng cơ 
sở  vật chất giáo dục phổ  thông công lập, Luận án tiến sĩ “Hoàn thiện cơ  chế  
phân bổ, sử  dụng tài chính để  đầu tư  xây dựng cơ  sở  vật chất giáo dục phổ  
thông công lập  ở  Việt Nam” (Đào Phan Cẩm Tú, Học viện Tài chính, 2014) đã 
nghiên cứu cơ chế phân bổ, sử dụng NSNN để đầu tư  xây dựng CSVC cho giáo 
dục phổ  thông công lập nhìn từ  góc độ  cơ  quan tài chính tổng hợp. Cơ  sở  vật  
chất được nghiên cứu trong luận án này là các vật kiến trúc được hình thành từ 
kết quả của quá trình đầu tư xây dựng cơ bản, trong đó chủ yếu xem xét kết quả 
đầu tư  xây dựng các phòng học, phòng bộ  môn, nhà công vụ  và nhà  ở  cho giáo  
viên. Luận án đã chỉ ra những bất cập trong cơ chế phân bổ  tài chính để đầu tư 
xây dựng CSVC cho giáo dục phổ  thông công lập, như: việc phân cấp quản lý  
NSNN chưa phù hợp, phân bổ  ngân sách còn mang nặng yếu tố  đầu vào, chưa  
ban hành được hệ thống tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư phát triển CSVC giáo  
dục phổ  thông...Trên cơ  sở  đó, đề  xuất hệ  thống giải pháp hoàn thiện cơ  chế 
phân bổ, sử dụng nguồn tài chính để đầu tư xây dựng CSVC giáo dục phổ thông  


9

công lập, như: bổ  sung hệ thống các tiêu chí phân bổ  (tổng mức đầu tư  lũy kế, 
thu nhập bình quân đầu người...), hoàn thiện định mức phân bổ  NSNN cho chi 


nghiên cứu về “Phân cấp quản lý tài chính đối với giáo dục phổ thông ở Việt Nam  
– Một nghiên cứu tình huống tại Hà Nội” [33] đã chỉ ra rằng, phân cấp quản lý tài 
chính càng mạnh mẽ cho các trường, cho phép họ tự quyết định các khoản chi, mua 
sắm, tiết kiệm và có quyền chuyển số dư sang năm sau sẽ giúp các trường đưa ra 
các quyết định một cách hiệu quả  hơn, huy động được nhiều hơn nguồn nhân 
lực và các thông tin do nhà trường cung cấp trong nội bộ, tới cấp trên sẽ  đảm  
bảo tính minh bạch hơn. Đồng thời, việc phân bổ  nguồn lực sẽ  hiệu quả  hơn,  
xác lập được thứ  tự   ưu tiên và đáp  ứng tốt hơn nhu cầu học tập của học sinh. 
Nghiên cứu cũng phân tích những ảnh hưởng của phân cấp quản lý tài chính đến 
chất lượng giáo dục qua nghiên cứu trường hợp một số  trường THPT  ở  Hà  
Nội.Trên cơ  sở  đó, đưa ra các kết luận tự  chủ  tài chính cho phép các trường 
THPT tập trung vào nâng cao trình độ  giáo viên, tăng cường trách nhiệm và sự 
sáng tạo trong chi tiêu của nhà trường do không phải chi tiêu theo các quy định  
sẵn. Chính sách tài chính và việc thực hiện chính sách tài chính có tác động đến 
chất lượng giáo dục thông qua việc phát triển chuyên môn của giáo viên, đầu tư 
vào các hoạt động dạy học và các hoạt động ngoại khóa.....
6.2 Nghiên cứu ngoài nước
Nghiên cứu  về  phân cấp quản  lý  tài  chính cho giáo  dục,  Nobuo Akai, 
Masayo Sakata, Ryuichi Tanaka đã thực hiện nghiên cứu mối quan hệ giữa phân 
cấp tài chính và hiệu quả giáo dục qua bằng chứng thực tiễn ở cấp tiểu bang của  
Hoa Kỳ. Nghiên cứu chỉ ra rằng, các cấp quản lý trung ương và địa phương càng  
tăng quyền và trách nhiệm cho nhà trường, tăng cường phân cấp chức năng quản  
lý trường học và đổi mới cấu trúc nhà trường sẽ  càng nâng cao hiệu quả  giảng  
dạy của đội ngũ giáo viên và thành tích học tập của học sinh. Trong khi đó, tăng  
cường phân cấp tài chính cho địa phương có thể tạo ra hai ảnh hưởng trái ngược: 
(1) tài chính địa phương được quản lý hiệu quả; (2) có thể gây ra tình trạng thiếu 
nguồn lực công cho quan lý trường học – yếu tố đặc biệt cần thiết cho cấp giáo 
dục cơ  bản như giáo dục tiểu học. Kết quả  nghiên cứu chỉ  ra rằng  ảnh hưởng  


pháp Hệ thống tài khoản giáo dục đã dựa trên các tiêu chuẩn như SNA, GFS và  
ISCED….


12

6.3 Đánh giá chung và khoảng trống nghiên cứu liên quan đến đề tài
Các công trình nghiên cứu trên đã nghiên cứu tương đối đầy đủ về cơ chế tài  
chính đối với giáo dục trên các góc độ: chi tiêu NSNN cho giáo dục; phân cấp quản 
lý chi NSNN cho giáo dục; quản lý một nội dung chi NSNN cho giáo dục phổ thông 
công lập (chi ĐTPT); cơ chế phân bổ nguồn tài chính cho giáo dục; quản lý tài chính  
đối với các trường THPT công lập của cơ quan chủ quản (các Sở Giáo dục và Đào 
tạo)…. 
Tuy nhiên, chưa có công trình, báo cáo nghiên cứu về quản lý chi NSĐP cho 
GDCL từ phía cơ quan tài chính một cách đầy đủ; chưa nghiên cứu các điều kiện để 
thực hiện quản lý chi NSNN cho giáo dục gắn với kết quả thực hiện nhiệm vụ ở địa  
phương cũng như chưa xây dựng được các tiêu chí đánh giá hiệu quả chi NSĐP cho 
GDCL. 
Định hướng nghiên cứu của luận án: Đề tài luận án “Quản lý chi ngân sách  
địa phương cho giáo dục công lập ở tỉnh Thanh Hóa” phân tích, làm rõ cơ sở lý luận  
về quản lý chi NSĐP cho GDCL, đánh giá thực trạng quản lý chi NSĐP cho GDCL  
ở địa phương thông qua thực tiễn ở tỉnh Thanh Hóa và đề xuất các giải pháp hoàn 
thiện quản lý chi NSĐP cho GDCL theo hướng gắn với kế hoạch phát triển ngành 
trong trung hạn và quản lý chi NSĐP cho GDCL gắn với kết quả thực hiện nhiệm  
vụ.
7. Kết cấu đề tài
Ngoài phần mở  đầu và kết luận, nội dung luận án được chia thành 03  
chương
Chương   1:   Lý   luận   chung   về   giáo   dục   và   quản   lý   chi   ngân   sách   địa 
phương cho giáo dục công lập

chức, có kế hoạch, có nội dung và bằng phương pháp khoa học của nhà giáo dục tới  
người được giáo dục trong các cơ quan giáo dục, nhằm hình thành nhân cách cho họ 
[62].


14

Giáo dục (theo nghĩa rộng) bao gồm quá trình tập trung phát triển tốt các  
mặt phẩm chất, nhân cách, lý tưởng… cho người học thông qua việc tổ chức các 
hoạt động và giao lưu (quá trình giáo dục theo nghĩa hẹp) và quá trình tập trung  
phát triển tốt mặt năng lực, trí tuệ  cho người học thông qua quá trình tác động 
qua lại giữa người dạy và người học (quá trình dạy học).
Hay “Giáo dục” là quá trình tác động qua lại giữa người dạy và ngườ i  
học tại các cơ  sở  giáo dục nhằm giúp cho ngườ i học lĩnh hội những tri thức 
khoa học, kỹ  năng hoạt động nhận thức và thực tiễn, phát triển các năng lực  
sáng tạo, trên cơ  sở  đó hình thành thế  giới quan và các phẩm chất nhân cách  
của ngườ i học theo mục đích giáo dục.

1.1.2. Đặc điểm của giáo dục
Giáo dục là một loại dịch vụ đặc biệt. Sản phẩm của hoạt động giáo dục là  
tri thức, mang lại tri thức cho con người. Thông qua hoạt động giáo dục – đào tạo,  
con người được cung cấp tri thức trong các lĩnh vực của đời sống xã hội (kinh tế,  
chính trị, tự nhiên, xã hội….). Đây là nhu cầu cần thiết cho sự phát triển của con  
người và phục vụ cho sự phát triển của mỗi quốc gia, đặc biệt trong điều kiện các  
quốc gia đang xây dựng “nền kinh tế tri thức”. Kết quả của việc giáo dục – đào 
tạo là tạo ra những con người được trang bị đầy đủ  tri thức; hoạt động giáo dục  
hướng tới việc rèn luyện và tu dưỡng phẩm chất đạo đức, giáo dục – đào tạo con  
người một cách toàn diện đủ cả đức và tài.
Xét trên phương diện kinh tế học, giáo dục là một loại dịch vụ lợi ích công 
cộng, tạo ra ngoại lai tích cực cho xã hội, phục vụ lợi ích cho cả  xã hội, do đó, 

cạnh tranh toàn cầu trong giáo dục. Bên cạnh đó, giáo dục là loại hàng hóa công 
cộng không thuần túy, có khả năng loại trừ thông qua giá, do đó, khu vực tư nhân 
có thể lựa chọn cung cấp dịch vụ và thu hồi chi phí thông qua học phí, tạo ra sự 
cạnh tranh giữa khu vực tư  nhân và khu vực Nhà nước. Từ  đặc điểm này, để 
đảm bảo hiệu quả  trong cung cấp dịch vụ công giáo dục, Nhà nước có thể thực 
hiện đấu thầu/đặt hàng/giao nhiệm vụ cho các cơ  sở  đáp ứng được yêu cầu về 
chất lượng dịch vụ, không phân biệt khu vực tư nhân hay nhà nước; thúc đẩy các 
đơn vị  sự  nghiệp GDCL quan tâm đổi mới chất lượng giáo dục để  cạnh tranh 
với các cơ sở giáo dục ngoài công lập.


16

Thứ ba, việc lựa chọn cung cấp dịch vụ công giáo dục phụ thuộc vào mục  
tiêu của Nhà nước trong việc duy trì các lợi ích xã hội trong từng thời kỳ cụ thể.  
Giáo dục có tính chất của một loại hàng hóa công cộng không thuần túy, có tính  
cạnh tranh và khả  năng loại trừ. Trong khi đó, nhận thức của người dân về  lợi 
ích của giáo dục và khả  năng chi trả  của họ   ở  các vùng miền, khu vực là khác 
nhau dẫn đến sự lựa chọn khác nhau trong việc sử dụng dịch vụ, ảnh hưởng đến  
mục tiêu phát triển xã hội nói chung của Nhà nước, của địa phương. Chính vì 
vậy, chính quyền địa phương cần căn cứ  vào đặc điểm về  trình độ  dân trí, khả 
năng thu nhập… của người dân ở các vùng, các khu vực để có những quyết định 
đúng đắn trong lựa chọn cung cấp hàng hóa công giáo dục. Chẳng hạn, đối với 
giáo dục tiểu học, khi người dân (đặc biệt là khu vực nông thôn, miền núi, vùng 
đặc biệt khó khăn…) không nhận thức được lợi ích của việc đến trường, Nhà  
nước muốn nâng cao trình độ dân trí để góp phần thúc đẩy phát triển KT­XH thì  
cần thực hiện cung cấp dịch vụ giáo dục miễn phí ở cấp tiểu học (thực hiện phổ 
cập tiểu học). Ở Việt Nam, Hiến pháp 2013 quy định “Nhà nước ưu tiên đầu tư 
và thu hút các nguồn đầu tư khác cho giáo dục; chăm lo giáo dục mầm non; bảo 
đảm giáo dục tiểu học là bắt buộc, Nhà nước không thu hoc phi; t