Sang thu
của Hữu Thỉnh
Mùa thu quả nhiên là mùa nhạy cảm bậc nhất trong năm. Con ngời cùng
Tạo vật thảy đều nhạy cảm. Tuy nhiên, cái thời điểm mà sự nhạy cảm của hồn
tạo vật luôn thách thức với sự nhạy cảm của hồn ngời vẫn là thời khắc giao
mùa - chớm thu. Các kênh cảm giác và cả tâm cảm nữa của mỗi hồn thơ dờng
nh đều đợc huy động tối đa để nắm bắt những làn sóng, những tín hiệu mơ hồ
nhất từ những giao chuyển âm thầm trong vạn vật. Chả thế mà, bao đời nay
luôn có sự đua ganh giữa hồn thơ với hồn tạo vật. Chỉ cần điểm sơ qua những
tín hiệu từng đợc hồn thơ từ cổ chí kim nắm bắt trong những thi ảnh không
thôi, cũng khó đủ giấy mực rồi. Gọn nhẹ hơn, chỉ điểm qua những thi tứ nổi
bật dành cho nhịp chuyển mùa thôi, chắc cũng không xuể. Cho nên, tôi sẽ
không nấn ná làm cái việc rút tỉa những thi ảnh và thi tứ tiêu biểu về thời điểm
nhạy cảm ấy của thơ ca các thời, nghĩa là không tái hiện lại một truyền thống,
một tiền đề nữa. Mà cùng Hữu Thỉnh, bớc ngay Sang thu
Bỗng nhận ra hơng ổi
Phả vào trong gió se
Sơng chùng chình qua ngõ
Hình nh thu đã về
Sông đợc lúc dềnh dàng
Chim bắt đầu vội vã
Có đám mây mùa hạ
Vắt nửa mình sang thu
Vẫn còn bao nhiêu nắng
Đã vơi dần cơn ma
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi
Thu, 1977
Tôi mừng cho Hữu Thỉnh và bài thơ, nó vừa giành đợc một chỗ xứng
đáng trong chơng trình Văn và Tiếng Việt của nhà trờng. Kể từ nay, hơng ổi

cũng là điều sinh tử để một sản phẩm nghệ thuật hiện ra nh một sinh thể !
Nhng, cả ngời khờ khạo nhất cũng phải thấy rằng : thơ thiên nhiên
không đơn thuần chỉ có cảnh. Cùng với cảnh, bao giờ cũng là tình, dù đậm hay
nhạt, dù kín hay lộ. Tình trong cảnh, cảnh trong tình. Cho nên, đồng hành với
mạch cảnh sắc trên đây, là tâm t của thi sĩ. Cụ thể là mạch cảm nghĩ trớc mùa
thu. Sự đan xen các mạch này là một khía cạnh phức tạp không thể thiếu của
cấu trúc. Sau một thoáng ngỡ ngàng ở khổ một ( Hình nh thu đã về), là đến
niềm say sa ở khổ hai (Có đám mây mùa hạ/ Vắt nửa mình sang thu), và
kết lại ở khổ ba với vẻ trầm ngâm( Sấm cũng bớt bất ngờ / trên hàng cây
đứng tuổi). Không chỉ có thế. Tơng ứng với những cung bậc của mạch cảm, là
các cấp độ của mạch nghĩ. Khổ đầu : bất giác, khổ hai : tri giác, khổ ba : suy
ngẫm. Mạch cảm và mạch nghĩ bao giờ cũng song hành và chuyển hoá sang
1
Sách giáo viên chia bài thơ làm hai phân : Phần 1 chỉ có khổ đầu ; phần 2 gồm cả hai khổ sau. Phân chia
nh thế vừa thiếu cân đối vừa không phân hoá đợc ý thơ
2
nhau trong cùng một dòng tâm t . Chúng đan bện với nhau khiến cấu trúc nghệ
thuật càng tinh vi phức tạp. Rõ ràng, từ khổ một đến khổ ba, thi phẩm là sự
đồng hành và hoá thân vào nhau của ba mạch nội dung vừa rõ nét vừa sống
động. Có thể nôm na hoá qua sơ đồ sau :Thế đấy, cấu trúc của thi phẩm này, bề ngoài, có vẻ dính, nhng bề
sâu, đâu phải là thiếu rành mạch. Trái lại là đằng khác ấy chứ ! Rõ ràng, qua
phân tích trên đây cũng đủ thấy rằng : một tiếng thơ dù bình dị hồn nhiên thế
nào đi nữa, vẫn là một kiến trúc ngôn từ với một cấu trúc thật tinh vi.
2. đến điệu tâm hồn
Cảm nhận tạo vật lúc sang thu, đa phần các thi sĩ nghiêng về vẻ biến
suy một chiều của cảnh. Vì thế, thần thái của cảnh thu thờng hiện lên qua vẻ
tiêu sơ. Ví nh bài Thu cảm, tiếng thơ khá tinh tế của một thi sĩ đơng thời : M-

3
SANG THU
mạnh bao gồm những động thái, sắc thái dơng tính (mạnh, nhanh, nhiều) :
hơng ổi phả - chim vội vã - vẫn còn bao nhiêu nắng Nhịp nhẹ thì nghiêng
về âm tính (êm, chậm, ít) : sơng chùng chình, sông dềnh dàng, ma vơi
dần Lúc bất giác nhận ra hơng ổi phả vào trong gió se, thì cũng là lúc bắt
gặp sơng chùng chình qua ngõ. Chính lúc sông dềnh dàng là lúc chim
vội vã. Khi nắng còn cũng là khi ma vơi. Đừng nghĩ thi sĩ cố ý đặt bày
hai mạch tơng phản nhằm chơi trò lạ hoá. Nó chính là hiện tợng trái chiều mà
cùng hớng ta vẫn thờng thấy trong mỗi cuộc đổi thay. Chẳng phải thế sao ?
Chẳng phải bao mạch sống đang cần mẫn chuyển lu trong lòng tạo vật làm nên
cõi sống trờng cửu này vốn vẫn tơng sinh tơng khắc nh vậy sao ? Và chẳng
phải những vận động trái chiều mà cùng hớng vẫn thờng đem đến cho sự sống
thế quân bình ngay trong lòng mỗi nhịp biến thiên hay sao ? Cho nên, thật thú
vị mà cũng thật hiển nhiên là hai nhịp mạnh - nhẹ với hệ thống hng - suy, tiêu
- trởng kia lại đan dệt trong nhau khá nhuần nhuyễn tạo nên cái bản giao hởng
gợi cảm của đất trời thu. Có thể xem đó là nét phức điệu trong cảm nhận ngoại
giới của hồn thơ Hữu Thỉnh. Toàn cảnh thu trong bớc chuyển mùa, nhờ lối
cảm ấy, đã hiện ra không chỉ có biến thiên, mà đây đó còn cả thế quân bình.
Luôn thấy đợc thế quân bình ngay giữa những biến thiên thì ít bất ngờ chao
đảo. Trong thiên nhiên đã vậy. Trong cuộc đời cũng thế. Và, tôi ngờ rằng cảm
quan quân bình về đời sống đã ngấm ngầm xui thi sĩ tìm đến cái kết điềm tĩnh
trớc ba động, giấu cơng sau nhu này :
Sấm cũng bớt bất ngờ
Trên hàng cây đứng tuổi ?
Nói đến câu kết kia, không thể không thêm vài lời về cách lập tứ dẫn tới
kết. Nó rõ nhất ở khổ ba : Vẫn còn bao nhiêu nắng /Đã vơi dần cơn ma /Sấm
cũng bớt bất ngờ /Trên hàng cây đứng tuổi. Để ý một chút, sẽ thấy rằng đến
đây, tâm thế thi sĩ không còn ngỡ ngàng bất giác nh khổ một, say sa tri giác
nh khổ hai, mà lòng đã nặng hơn, đã ra chiều trầm ngâm với suy ngẫm rồi.

Mà đâu chỉ trong quan sát, ở thi phẩm này, Hữu Thỉnh còn tỏ ra tinh
hơn nữa trong sự đồng điệu với nhịp chuyển mùa. Những hiện tợng riêng lẻ thì
gồm cả hai hệ thống tín hiệu trái chiều, có chậm có nhanh. Nhng cái nhịp luân
chuyển chung chi phối vạn vật thì bao giờ cũng khẩn trơng và mau lẹ. Nhịp
luân chuyển ấy dờng nh đã nhập vào mấy chữ tởng rất không đâu mà lại thần
tình này: Sông đợc lúc dềnh dàng/Chim bắt đầu vội vã ; Vẫn còn bao nhiêu
nắng/Đã vơi dần cơn ma. Mấy chữ ấy đi với nhau thành cặp, hô ứng và tiếp
ứng nhau làm hiển thị cái nhịp luân chuyển trong tạo vật vốn mải mê mà vô
hình.
Ngời đọc cũng dễ say với những nét tài hoa trong việc sử dụng nhuần
nhuyễn yếu tố cổ điển của thi sĩ. Đọc Hữu Thỉnh, có một chất rất dễ nhận :
dân gian. Còn có một chất khác, luôn cặp kè, mà xem ra lại khó thấy : Đờng
thi. Sao lại cặp kè ? Thì một trong những chiêu rất Hữu Thỉnh chẳng phải là
chế tác thi liệu dân gian bằng thi pháp Đờng ? Cố nhiên, anh không chỉ có
chiêu này. ở Sang Thu, cái súc tích Đờng thi kết hợp với chất hồn nhiên thơ
trẻ cứ loáng thoáng đâu đó trong cách nhìn tạo vật, trong cách kiệm lời, mà
hiển lộ nhất là ở phép đối ngẫu đợc dùng khá nhuyễn : Sông đợc lúc dềnh
dàng-Chim bắt đầu vội vã ; Vẫn còn bao nhiêu nắng-Đã vơi dần cơn ma. Có
lẽ khi đọc các cặp ấy, tâm trí ta bị trôi theo lời thơ bình đạm, ít ai để ý đến
nghệ thuật tổ chức, chỉ lúc chợt ngoái lại, thì mới vỡ lẽ: ồ, ra là phép đối ! Thế
là nhuyễn, là tinh chứ sao !
Tuy nhiên, đó vẫn là những tinh tế tiểu tiết và dễ viết.
5