BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI
----------------------------

NGUYỄN MINH ĐỨC

PHÁT TRIỂN DU LỊCH TÂM LINH
Ở TỈNH NINH BÌNH

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

HÀ NỘI, NĂM 2018


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC THƯƠNG MẠI
----------------------------

NGUYỄN MINH ĐỨC

PHÁT TRIỂN DU LỊCH TÂM LINH
Ở TỈNH NINH BÌNH
CHUYÊN NGÀNH

: QUẢN LÝ KINH TẾ

MÃ SỐ

: 60 34 04 10

LUẬN VĂN THẠC SĨ KINH TẾ

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới TS. Nguyễn Thị Tu, giáo viên hướng
dẫn đã tận tình giúp đỡ để tôi hoàn thành luận văn này.
Tuy đã có nhiều cố gắng trong việc đầu tư thời gian và công sức nghiên cứu
hoàn thành luận văn, nhưng chắc chắn không thể tránh khỏi những khiếm khuyết,
kính mong các thầy giáo, cô giáo và các bạn đọc thông cảm.
Xin trân trọng cám ơn!
Hà Nội, ngày … tháng … năm 2018
Tác giả luận văn

Nguyễn Minh Đức


3

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN.....................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN..........................................................................................................ii
MỤC LỤC............................................................................................................... iii
DANH MỤC BẢNG BIỂU, HÌNH VẼ...............................................................viii
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT........................................................................ix
1. Tính cấp thiết của đề tài......................................................................................1
2. Tình hình nghiên cứu..........................................................................................3
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu......................................................................6
4. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu..........................................................................7
5. Phương pháp nghiên cứu....................................................................................7
6. Ý nghĩa của đề tài................................................................................................8
7. Kết cấu của đề tài................................................................................................9
CHƯƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ PHÁT TRIỂN DU
LỊCH TÂM LINH TẠI MỘT ĐỊA PHƯƠNG.....................................................10
1.1. Khái niệm phát triển du lịch tâm linh...........................................................10

2.2.1. Sự phát triển về khách du lịch tâm linh.......................................................52
2.2.2. Sự phát triển về số lượng điểm, tuyến du lịch tâm linh...............................60
2.2.3. Sự phát triển sản phẩm dịch vụ du lịch tâm linh.........................................62
2.2.4. Công tác bảo tồn di sản văn hóa, bảo vệ môi trường...................................66
2.2.5. Sự phát triển nguồn lực lao động.................................................................69
2.2.7. Về cơ chế, chính sách quản lý du lịch tâm linh...........................................71
2.2.8. Công tác quảng bá và xúc tiến du lịch tâm linh..........................................73
2.2.9. Những đóng góp du lịch tâm linh................................................................74
2.3. Đánh giá chung...............................................................................................75
2.3.1. Những thành tựu đạt được...........................................................................75
2.3.2. Những hạn chế và nguyên nhân..................................................................77
CHƯƠNG 3. ĐỀ XUẤT CÁC GIẢI PHÁP VÀ KIẾN NGHỊ NHẰM PHÁT
TRIỂN DU LỊCH TÂM LINH Ở NINH BÌNH ĐẾN NĂM 2020 VÀ NHỮNG
NĂM TIẾP THEO.................................................................................................79


5

3.1. Định hướng và mục tiêu phát triển du lịch tâm linh ở Ninh Bình đến năm
2020 và những năm tiếp theo................................................................................79
3.1.1. Định hướng phát triển du lịch tâm linh ở Ninh Bình đến năm 2020 và
những năm tiếp theo...............................................................................................79
3.1.2. Mục tiêu phát triển du lịch tâm linh ở Ninh Bình đến năm 2020 và những
năm tiếp theo..........................................................................................................81
3.2. Một số giải pháp nhằm phát triển du lịch tâm linh ở Ninh Bình................84
3.2.1. Phát triển sản phẩm du lịch tâm linh...........................................................84
3.2.2. Bình ổn chuỗi chi phí, giá bán và phân phối hiệu quả sản phẩm du lịch
tâm linh................................................................................................................... 89
3.2.3. Tăng cường truyền thông và quảng bá sản phẩm.......................................90
3.2.4. Phát triển nguồn nhân lực...........................................................................92


Từ nguyên nghĩa

Tiếng Việt
CSHT

Cơ sở hạ tầng

CSVCKT

Cơ sở vật chất kỹ thuật

DL

Du lịch

DLTL

Du lịch tâm linh

DN

Doanh nghiệp

DV

Dịch vụ

HDV


Tổng sản phẩm quốc nội (Gross Domestic Product)

IRCTC

Tổng công ty Du lịch và cung cấp thực phẩm đường sắt Ấn Độ


8

(Indian Railway Catering and Tourism Corporation)
UNWTO

Tổ chức du lịch thế giới (United Nations World Tourism
Organization)

UNESCO

Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc (United
Nations Educational Scientific and Cultural Organization)

SEO

Tối ưu hóa công cụ tìm kiếm (Search Engine Optimization)


PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Du lịch tâm linh (DLTL) là một loại hình du lịch văn hóa, lấy yếu tố tâm linh
là mục tiêu để thỏa mãn nhu cầu từ con người. Chính vì thế DLTL được diễn ra
bằng các hoạt động khai thác giá trị văn hóa phi vật thể, nhận thức của con người về

miếu, 148 phủ nằm rải rác tại tám huyện, thị xã, thành phố ở địa phương. Các giá trị
văn hóa - lịch sử, tại những công trình thờ tự có từ hàng trăm năm, được xếp hạng
di tích lịch sử quốc gia đặc biệt, như khu đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, Lê Đại
Hành, núi chùa Bái Đính (Bái Đính cổ) cùng hàng trăm di tích lịch sử được xếp
hạng quốc gia và cấp tỉnh, khiến Ninh Bình trở thành vùng đất có giá trị văn hóa
tâm linh phong phú.
DLTL là một thế mạnh của Ninh Bình, trong đó bao gồm cả hành trình tìm kiếm
các giá trị văn hóa tín ngưỡng truyền thống với thái độ trân trọng trước những di tích
lịch sử. Nhu cầu và DLTL ngày càng đa dạng không chỉ giới hạn trong khuôn khổ hoạt
động gắn với tôn giáo mà ngày càng mở rộng tới các hoạt động, sinh hoạt tinh thần, tín
ngưỡng cổ truyền của dân tộc và những yếu tố linh thiêng khác.
Trong những năm qua, DLTL ở Ninh Bình chưa phát triển tương xứng với vị
trí và tiềm năng, chưa thực sự đem lại hiệu quả như mong muốn. Sản phẩm DLTL
đơn điệu, mới chỉ thu hút chủ yếu là khách nội địa; lượng khách quốc tế đến với
DLTL ở Ninh Bình còn ít; hệ thống cơ sở lưu trú hạn chế khó phục vụ được những
đoàn khách lớn; hoạt động DLTL mang tính mùa vụ, tổ chức thiếu chuyên nghiệp,
vẫn còn có những biểu hiện tiêu cực; hiệu quả về văn hóa, xã hội và kinh tế còn hạn
chế. Điều đó đòi hỏi phải có những nghiên cứu nhằm xác định nguyên nhân cơ bản
của tình trạng này và đề xuất các giải pháp phát triển DLTL, góp phần đưa du lịch
của Ninh Bình trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của tỉnh. Những năm qua, mặc dù
đã có một số công trình và đề tài nghiên cứu về DLTL của các nhà khoa học trong
và ngoài nước, song chưa có đề tài nào đề cập các giải pháp phát triển DLTL ở tỉnh
Ninh Bình một cách hệ thống.
Xuất phát từ những lý do khách quan trên, cao học viên lựa chọn đề tài “Phát
triển DLTL ở tỉnh Ninh Bình” để nghiên cứu với hy vọng sẽ góp phần phát triển
DLTL của Ninh Bình trong giai đoạn tới.


2. Tình hình nghiên cứu
Thời gian qua, phát triển du lịch nói chung, phát triển DLTL nói riêng đã được

DLTL ở Việt Nam”, Viên Hàn lâm Khoa học Việt Nam. Bài nghiên cứu đã đi sâu
vào nghiên cứu về tiềm năng phát triển DLTL và những hạn chế DLTL Việt Nam
phát triển còn chưa tương xứng với tiềm năng vốn có. Qua đó đưa ra một số đề xuất
giải pháp phát triển DLTL Việt Nam. Những nội dung này chưa đầy đủ và cụ thể, sẽ
tiếp tục nghiên cứu trong đề tài.
Bài viết của PGS.TS. Lê Anh Tuấn (2016) “ Bàn về DLTL”, Bộ Văn hóa Thể
thao và Du lịch. Nội dung của bài viết này đã đề cập sâu sắc đến tính chất và nội
hàm của DLTL. Từ đó đưa ra sự phân biệt giữa hoạt động của DLTL với các hoạt
động tín ngưỡng, tôn giáo đơn thuần. Liệt kê một số loại hình sản phẩm DLTL.
Không những vậy, tác giả còn đề cập đến một số vấn đề đối với việc phát triển
DLTL ở Việt Nam hiện nay. Tuy tác giả đã đề cập đến một số loại hình sản phẩm
DLTL nhưng chưa đưa ra những đề xuất nhằm phát triển các hoạt động DLTL.
Những vấn đề này sẽ được tiếp tục phát triển khi nghiên cứu trong đề tài.
Về phát triển du lịch tâm linh
Về các công trình, đề tài nghiên cứu về phát triển DLTL ở Việt Nam, đã có
một số đề tài nghiên cứu được tiến hành như của tác giả Thạc sĩ Nguyễn Thị Huệ, “
Nghiên cứu Du lịch Phật giáo ở Bhutan và một số đề xuất đối với phát triển du lịch
Phật giáo ở Việt Nam hiện nay”, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội. Công trình
nghiên cứu đã giới thiệu tổng quát về Bhutan và làm rõ về mối quan hệ Phật giáo và
phát triển du lịch của Bhutan. Trong bài nghiên cứu tác giả đã đưa ra một vài đề
xuất đối với phát triển du lịch Phật giáo ở Việt Nam hiện nay. Đề tài đã kế thừa một
số kinh nghiệm qua một vài đề xuất trong công trình nghiên cứu này.
Công trình nghiên cứu của tác giả Nguyễn Thị Thu Duyên (2013), Luận văn
thạc sĩ “Nghiên cứu phát triển du lịch văn hóa tâm linh tỉnh Nam Định”, Đại học
Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội. Công trình nghiên cứu này
đã góp phần làm rõ một số vấn đề lý luận về du lịch văn hóa tâm linh. Từ đó, tác giả
đã khảo sát thực trạng khai thác sản phẩm du lịch văn hóa tâm linh của Nam Định
và có kết luận du lịch văn hóa tâm linh của Nam Định chưa phát triển tương xứng




tính bền vững trong phát triển du lịch tại quần thể chùa Bái Đính và đề xuất một số
giải pháp phát triển du lịch bền vững tại khu vực này.
Đề tài NCKH cao học viên “Quản lý đối với phát triển tâm linh ở tỉnh Ninh
Bình” của chính tác giả (Nguyễn Minh Đức) cùng nhóm nghiên cứu (Nguyễn Thùy
Linh, Nguyễn Thị Nhuận) đã tập trung nghiên cứu các nội dung quản lý cấp địa
phương đối với phát triển DLTL. Đề tài đã đánh giá thực trạng và đề xuất một số
giải pháp nhằm hoàn thiện quản lý đối với phát triển loại hình du lịch đặc thù này
tại tỉnh Ninh Bình. Một số vấn đề trong đề tài NCKH được tác giả tiếp tục phát triển
trong luận văn này.
Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn. “Phát triển sản phẩm DLTL tại quần
thể chùa Bái Đính, Ninh Bình” là công trình nghiên cứu dựa vào những khảo sát
thực tế về thực trạng khai thác tài nguyên, phục vụ và thu hút khách DLTL tới quần
thể chùa Bái Đính kết hợp với nghiên cứu nhu cầu và đánh giá mức độ hài lòng của
du khách đối với các sản phẩm DLTL hiện có của quần thể, từ đó đưa ra một số
khuyến nghị về phát triển sản phẩm DLTL nhằm thu hút khách đến với quần thể
chùa Bái Đính. Đề tài đề xuất chiến lược phát triển sản phẩm DLTL tại quần thể
chùa Bái Đính, từ đó đề ra các giải pháp tổng hợp trong cả ngắn hạn và dài hạn để
phát triển các nguồn lực du lịch, đồng thời nêu lên một số khuyến nghị nhằm thực
hiện chiến lược trên một cách đồng bộ, hiệu quả.
Tóm lại, những nghiên trên đã đề cập đến một số vấn đề lý luận và thực tiễn
có liên quan đến DLTL, phát triển du lịch bền vững tại khu DLTL, quản lý phát triển
DLTL. Tuy nhiên, trong số những nghiên cứu trên chưa có nghiên cứu cụ thể nào về
phát triển DLTL của tỉnh về Ninh Bình. Đề tài kế thừa những nội dung liên quan đến
phát triển DLTL và tiếp tục nghiên cứu đưa ra các giải pháp nhằm phát triển DLTL
Ninh Bình. Việc nghiên cứu đề tài tài “Phát triển DLTL ở tỉnh Ninh Bình” vì thế thể
hiện được tính mới và không trùng lặp với các công trình đã công bố.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu:
Mục đích nghiên cứu của đề tài là đề xuất các giải pháp và kiến nghị nhằm

triển du lịch Việt Nam, Tổng Cục Thống kê.
- Nguồn số liệu, thông tin đăng trên tạp chí sách báo, các công trình nghiên
cứu của các chuyên gia, báo cáo khoa học, thông tin trên website.


- Tài liệu công bố tại Sở Du lịch Ninh Bình, Cục Thống kê tỉnh Ninh Bình.
* Phương pháp thu thập dữ liệu sơ cấp
Để có được dữ liệu phục vụ cho việc phân tích thực trạng phát triển DLTL
Ninh Bình, ngoài những số liệu thứ cấp từ Phòng nghiệp vụ du lịch và các phòng
ban có liên quan, tác giả đã tiến phát phiếu điều tra khách du lịch tại một số điểm
DLTL trên địa bàn tỉnh đánh giá về sự hấp dẫn tài nguyên, về chất lượng các
chương trình DLTL. (mẫu phiếu được trình bày ở phần phụ lục)
Với tổng số 200 phiếu điều tra được phát trực tiếp cho 20 khách quốc tế và
180 khác nội địa trong thời gian 1/2/2018 đến 31/3/2018. Số lượng phiếu thu về là
195 phiếu, tỷ lệ 97,5%; trong đó số lượng khách du lịch nội địa là 176 phiếu chiếm
90,25% và còn lại 19 phiếu là số lượng khách du lịch quốc tế chiếm 9,75%.
Phương pháp khảo sát thực địa: Qua phương pháp này tác giả mong muốn
nắm bắt được thực trạng hoạt động tại các điểm DLTL từ đó có những căn cứ để
đánh giá tiềm năng, thực trạng phát triển DLTL ở Ninh Bình.
* Phương pháp phân tích và xử lý dữ liệu
- Phương pháp thống kê, so sánh: Trong khuôn khổ của đề tài, những thống kê
về số liệu có liên quan đến các hoạt động DLTL ở tỉnh Ninh Bình được thu thập,
thống kê trong khoảng thời gian từ năm 2014 đến năm 2017 theo quy chuẩn chung
của ngành Du lịch làm cơ sở cho việc xử lý, phân tích, đánh giá và để thực hiện
những nhiệm vụ đề ra.
- Phương pháp phân tích tổng hợp: Phương pháp này nhằm tổng hợp, phân
tích các tài liệu đã thu thập được về loại hình du lịch đang nghiên cứu.
- Phương pháp xử lý dữ liệu: Các ý kiến đánh của khách được tổng hợp và xử
lý bằng phần mềm Excel.
6. Ý nghĩa của đề tài

hành, tạm trú, trong mục đích thăm quan, khám phá và tìm hiểu, trải nghiệm hoặc
trong mục đích nghỉ ngơi, giải trí, thư giãn; cũng như mục đích hành nghề và những
mục đích khác nữa, trong thời gian liên tục nhưng không quá một năm, ở bên ngoài
môi trường sống định cư; nhưng loại trừ các du hành mà có mục đích chính là kiếm
tiền.
Theo điều 3, Luật DL Việt Nam năm 2017, DL là các hoạt động có liên quan
đến chuyến đi của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên trong thời gian không
quá 01 năm liên tục nhằm đáp ứng nhu cầu tham quan, nghỉ dưỡng, giải trí, tìm
hiểu, khám phá tài nguyên DL hoặc kết hợp với mục đích hợp pháp khác. Khái
niệm này có nội dung đồng nhất với khái niệm DL của UNWTO và được sử dụng
trong đề tài.
Theo điều 3 và 10, Luật DL Việt Nam năm 2017, “Khách DL là người đi DL
hoặc kết hợp đi DL, trừ trường hợp đi học, làm việc để nhận thu nhập ở nơi đến”.
Khách DL bao gồm khách DL nội địa, khách DL quốc tế (bao gồm khách quốc tế
đến Việt Nam và khách DL ra nước ngoài).
Khách DLTL trong một chuyến DL, bên cạnh nhu cầu đặc trưng xuất phát từ
mục đích thỏa mãn nhu cầu về tâm linh, còn có nhu cầu ăn uống, giải trí, mua sắm
hàng hoá, đồ lưu niệm, …


* Khái niệm tâm linh
Tâm linh là một “thuật ngữ không rõ ràng”, theo nhà nghiên cứu Daniel H.
Olsen, Trường Đại học Brandon, Canada thì: nói chung tất cả chúng ta đều hiểu thế
nào là “tâm linh”, nhưng rất khó để định nghĩa rõ ràng, thống nhất (Pals 1996). Ông
cũng đã tổng hợp và đưa ra một số khái niệm của các học giả phương Tây, trong đó
có khái niệm của Grof (1976): “Tâm linh” (Spirituality) gắn với các trải nghiệm dựa
trên quan hệ giữa con người với thế giới xung quanh như cảm nhận trực giác, tâm
lý, trải nghiệm mang tính chất thần bí và sự mở rộng ý thức của con người vượt qua
các khuôn khổ cá nhân và các giới hạn về không gian và thời gian.
“Có thể coi tâm linh là một khái niệm tâm lý nói lên sự gắn kết ba phạm trù

thể gắn với lịch sử hình thành nhận thức của con người về thế giới, những giá trị về
đức tin, tôn giáo, tín ngưỡng và những giá trị tinh thần đặc biệt khác. Theo đó,
DLTL mang lại những cảm xúc và trải nghiệm thiêng liêng về tinh thần của con
người trong khi đi DL” .
Tác giả Dương Văn Sáu lại cho rằng: “DLTL là loại hình DL văn hóa đưa du
khách tới những nơi có các cơ sở và điều kiện đặc thù để du khách có cơ hội được
chiêm bái và thực hành các nghi thức tôn giáo, tín ngưỡng, giúp họ thỏa mãn các
nhu cầu tâm linh, tinh thần của mình”.
DLTL là loại hình DL nhằm thỏa mãn nhu cầu tâm linh (cầu cúng, lễ bái) của
những người theo một tôn giáo, tín ngưỡng đến những nơi/địa điểm thờ cúng của
các tôn giáo, tín ngưỡng đó; hoặc nhằm thỏa mãn nhu cầu tri ân những người có
công với dân với nước trong các nghĩa trang liệt sĩ theo truyền thống đạo lý “Uống
nước nhớ nguồn”, “Ăn quả nhớ kẻ trồng cây”, “Đền ơn đáp nghĩa” của các cá nhân
hay một tập thể. (Nguyễn Minh San, 2015)
“DLTL được hiểu là hình thức DL dựa trên các giá trị văn hóa tâm linh tốt đẹp
của dân tộc, và đặt ra vấn đề tôn trọng và bảo tồn các giá trị văn hóa đó để giúp cho
du khách hướng đến cái thiện, hòa hợp với thiên nhiên, cộng đồng, nâng cao được
giá trị tâm hồn và giá trị chân thực của cuộc sống”(Bùi Thanh Thủy, 2015).
Từ những tiếp cận trên, có thể hiểu: DLTL là loại hình DL khai thác những
yếu tố văn hóa tâm linh trong quá trình diễn ra các hoạt động DL, dựa vào những


giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể gắn với lịch sử hình thành nhận thức của con
người về thế giới, những giá trị về đức tin, tôn giáo, tín ngưỡng và những giá trị
tinh thần đặc biệt khác; từ đó, nó mang lại những cảm xúc và trải nghiệm thiêng
liêng về tinh thần của con người trong khi đi DL.
Như vậy, DLTL là loại hình DL gắn với yếu tố linh thiêng, những điều huyền
bí, khai thác những yếu tố văn hóa tâm linh như nguồn tài nguyên DL và đem lại
những trải nghiệm, cảm giác về sự thiêng liêng trong tinh thần của con người trong
khi tham gia hoạt động DL này. Xét về bản chất, DLTL gắn với yếu tố tôn giáo-tín

- Tính thiêng: Tính thiêng của loại hình DLTL thể hiện du khách được thỏa mãn
nhu cầu tiếp cận với không gian thiêng, thời gian thiêng, con người thiêng, ngôn
ngữ thiêng và hành động thiêng tại điểm đến và đó chính là yếu tố tạo nên mong
muốn khát khao của con người, là động lực kích thích khách DL tới đó.
- Tính hướng thiện: Nhìn chung các tín ngưỡng và tôn giáo đều mang tính nhân
văn, triết lý nhân bản: yêu con người, tính thần nhân ái, khoan dung, cầu mong
“quốc thái dân an”, mở rộng lòng bác ái, công bằng, từ bi, hỷ xả, yêu thiên nhiên,
đồng loại…
- Tính hoà hợp và tính liên kết: Khi tham gia chương trình DLTL, “du khách
không chỉ được quay về với cội nguồn tâm linh, khám phá những thánh tích hay
không gian thiêng quý giá” mà còn là tìm đến/thấy sự hoà hợp về tâm hồn; hướng
tâm hồn, tâm trí đến những điều tốt đẹp; tạo sự gắn bó giữa các thành viên về sau.
Điều này sẽ tạo nên chiều sâu, sức sống cho nền văn hoá cộng đồng, dân tộc, gắn
kết con người với con người. Sau mỗi chuyến đi họ thường sống tốt hơn, tâm được
thanh lọc, hoà hợp, cảm thông và tôn trọng lẫn nhau.
- DLTL diễn ra quanh năm, tập trung vào mùa lễ hội. Đặc điểm này khác biệt so
với các loại hình DL khác (thường ảnh hưởng theo mùa, nhất là mùa đông rất ít khách
DL). Tuy nhiên, mùa lễ hội lượng du khách lớn tập trung đến các điểm DLTL.
1.1.2. Khái niệm phát triển du lịch tâm linh
Phát triển DLTL là khai thác có hiệu quả những giá trị tiềm năng của tài
nguyên DLTL kèm theo các điều kiện về CSHT, về CSVCKT và lao động DL, để từ