A. MỞ ĐẦU
Trong suốt chiều dài lịch sử dân tộc, văn hóa truyền thống các dân tộc thiểu
số (DTTS) luôn là di sản quý giá; góp phần làm nên sự phong phú, đa dạng và
thống nhất của nền văn hóa Việt Nam. Văn hóa truyền thống các DTTS là những
giá trị vật chất, tinh thần được tích tụ, gìn giữ trong toàn bộ quá trình lịch sử phát
triển các DTTS. Trong dòng chảy toàn cầu hóa, bảo tồn văn hóa truyền thống các
DTTS nhằm lưu giữ tính đa dạng của văn hóa Việt Nam, làm phong phú kho tàng
văn hóa thế giới; giúp tăng cường khai thác nguồn tài nguyên văn hóa, thúc đẩy
phát triển kinh tế đất nước.
Bên cạnh đó, làm tốt công tác này còn góp phần nâng cao lòng tự hào, tự tôn
dân tộc; chống lại những âm mưu phá hoại, chia rẽ của các lực lượng thù địch. Tuy
nhiên, trong bối cảnh cuộc sống hiện đại, song song với cơ hội được giao lưu, hội
nhập là nguy cơ nhiều giá trị văn hóa truyền thống, nhất là của các DTTS bị mai
một, lãng quên. Đứng trước những thách thức ấy, việc khôi phục, bảo tồn, phát triển
giá trị văn hóa các DTTS Việt Nam riêng trở thành nhiệm vụ cấp bách, vừa mang
tính trước mắt, vừa mang tính lâu dài, để phát triển bền vững đất nước.
Hiện nay, đứng trước những thay đổi và yêu cầu mới của thời đại, những giá
trị văn hoá truyền thống của đồng bào DTTS Bình Định cũng có những mặt bộc lộ
tiêu cực, gây cản trở công cuộc “công nghiệp hoá, hiện đại hoá” ở vùng nông thôn,
miền núi. Tuy nhiên, những bản sắc văn hoá tiến bộ, tích cực rất cần được bảo tồn,
phát huy, nhân rộng và phát triển hơn nữa theo hướng hiện đại để góp phần vừa tạo
nên nét đặc sắc đa dạng riêng có của nền văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc Việt
Nam, vừa hướng đến hội nhập sâu rộng vào văn hóa quốc tế nhằm xây dựng thành
công “Nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc” như tinh thần của
Nghị quyết TW 9 (khoá XI) của Đảng đã đề ra.
Xuất phát từ tính cấp thiết trên, tôi chọn vấn đề “Bảo tồn và phát huy các giá
trị văn hóa tiêu biểu của các dân tộc thiểu số ở tỉnh Bình Định - Thực trạng và
giải pháp phát triển” làm bài thu hoạch môn Văn hóa và phát triển của Lớp hoàn
chỉnh Chương trình cao cấp lý luận chính trị Khóa 4.

1

hơn. Suy cho cùng, mọi hoạt động của con người trước hết đều “vì lẽ sinh tồn cũng
như mục đích của cuộc sống”, những hoạt động sống đó trải qua thực tiễn và thời
2


gian được lặp đi, lặp lại thành những thói quen, tập quán, chắt lọc thành những
chuẩn mực, những giá trị vật chất và tinh thần được tích lũy, lưu truyền từ đời này
qua đời khác thành kho tàng quý giá mang bản sắc riêng của mỗi cộng đồng, góp
lại mà thành di sản văn hóa của toàn nhân loại.
Tựu trung lại, văn hóa là sản phẩm của loài người, văn hóa được tạo ra và
phát triển trong quan hệ qua lại giữa con người và xã hội. Song, chính văn hóa lại
tham gia vào việc tạo nên con người, và duy trì sự bền vững và trật tự xã hội. Văn
hóa được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác thông qua quá trình xã hội hóa.
Văn hóa được tái tạo và phát triển trong quá trình hành động và tương tác xã hội
của con người. Văn hóa là trình độ phát triển của con người và của xã hội được
biểu hiện trong các kiểu và hình thức tổ chức đời sống và hành động của con người
cũng như trong giá trị vật chất và tinh thần mà do con người tạo ra.
1.2. Khái niệm giá trị
Giá trị là khái niệm được nghiên cứu và sử dụng rộng rãi trong nhiều ngành
khoa học, kể cả khoa học tự nhiên. Khái niệm giá trị trong tiếng Anh (value) có
nhiều nghĩa. Một trong những nội hàm được hiểu đó là: tính chất có ích hay đáng
giá hoặc quan trọng; tiêu chuẩn ứng xử đạo đức hoặc nghề nghiệp; nguyên lý nghệ
thuật, pháp luật, khoa học…1
Từ điển Tiếng Việt định nghĩa: “Giá trị là cái làm cho một vật có ích lợi, có ý
nghĩa, là đáng quý về một mặt nào đó”2.
Như vậy, trong ngôn ngữ của mọi dân tộc, khái niệm giá trị thường được dùng
với hàm nghĩa chỉ mặt tích cực. Nói đến giá trị là nói cái có ý nghĩa được đa số người
trong xã hội thừa nhận. Giá trị là hệ thống những đánh giá của con người về bất cứ
một hiện tượng tự nhiên, xã hội và tư duy theo hướng những cái đó là cần, là tốt, là
hay, là đẹp, có ý nghĩa. Nhận thức có tính phổ biến về giá trị, trước hết đó là cái có ý

cho sự phát triển văn hóa - xã hội hiện tại và tương lai của cá nhân và cộng đồng.
Đảng ta đã khẳng định tầm quan trọng của nhiệm vụ bảo tồn, kế thừa các giá trị
văn hóa dân tộc ở nước ta hiên nay: “Di sản văn hóa là tài sản vô giá, gắn kết cộng
đồng dân tộc, là cốt lõi của bản sắc văn hóa dân tộc, cơ sở để sáng tạo những giá trị
mới và giao lưu văn hóa. Hết sức coi trọng bảo tồn, kế thừa, phát huy những giá trị
văn hóa truyền thống (bác học và dân gian), văn hóa cách mạng, bao gồm cả văn
hóa vật thể và phi vật thể”4. Bảo tồn các giá trị văn hóa phải vì mục tiêu phát triển.
Bảo tồn các giá trị văn hóa phải gắn với phát triển, phát huy các giá trị văn hóa.
Phát huy các giá trị văn hóa dân tộc được nhận thức là trên cơ sở sàng lọc, duy
trì và làm phong phú thêm những nét đẹp văn hóa vốn có. Phát huy giá trị văn hóa là
những hành động hướng đích nhằm đưa các giá trị văn hóa vào trong thực tiễn xã hội,
3

Hoàng Phê (Chủ biên): Từ điển Tiếng Việt, Nxb.Đà Nẵng - Trung tâm từ điển học, 1998, tr.37; tr.742.
Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII, Nxb.Chính trị quốc
gia, H.1998, tr.63.
4

4


trở thành tiềm năng và nội lực góp phần thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, mang
lại những lợi ích cả về phương diện vật chất và tinh thần cho cá nhân và cộng đồng
dân tộc. Hay nói cách khác, phát huy giá trị văn hóa là những hành động hướng đích
nhằm đưa các giá trị văn hóa vào trong thực tiễn xã hội với tư cách vừa là môi trường,
vừa là năng lực nội sinh góp phần thúc đẩy phát triển bền vững xã hội.
Khái niệm phát huy thường gắn liền với truyền thống, nghĩa là phát huy các
giá trị văn hóa dân tộc, là phát huy các giá trị di sản văn hóa vật thể và văn hóa phi
vật thể của cộng đồng dân tộc. Suy đến cùng, khái niệm phát huy là làm cho những
giá trị văn hóa, nghệ thuật truyền thống lan tỏa trong cộng đồng xã hội.

sinh tồn và phát triển của mình, người H’rê mang nhiều tên gọi khác nhau. Đồng bào
H’rê tự gắn tên mình theo tên sông, suối nơi đồng bào cư trú. Ví như ở Minh Long
(tỉnh Quảng Ngãi) có con nước Rvá, gọi là “người Rvá”, ở Ba Tơ có con sông Liên
gọi là “người nước Liên” … H’rê là tên gọi của một đoạn thượng nguồn sông Trà
Khúc, chảy qua vùng đồng bào cư trú và đã trở thành tên gọi chính thức của dân tộc
này. Ở miền núi Bình Định, người H’rê cư trú tập trung chủ yếu ở huyện An Lão.
Người Chăm: Người Chăm (Chăm Hroi) ở Bình Định cư trú tập trung ở
huyện Vân Canh. Ở huyện Vân Canh, người Chăm sống xen cư với người Bana và
người Kinh. Có khá nhiều tên gọi và tên tự gọi khác nhau: Chăm Hroi, Hroi, A roi,
Chăm ĐắcRây, Chăm Hơđang, Chăm Đèo … Theo đồng bào Chăm ở Vân Canh,
Chăm Hroi (hay Hroi, A roi) chỉ là những người Chăm ở vùng cao, là người Chăm
ở vùng núi. Chăm ĐắcRây hay Chăm Hơđang là Chăm phía mặt trời mọc… Hiện
nay trong giới khoa học chưa có một kết luận chắc chắn về nguồn gốc người Chăm
ở Bình Định và ở Phú Yên. Giới khoa học khẳng định ngưới Chăm (Chăm Hroi) ở
Bình Định, Phú Yên là một bộ phận trong cộng đồng Chăm (Chàm) ở Việt Nam.
Các dân tộc Chăm, Bana, H’rê ở Bình Định trong quá trình tồn tại và phát
triển đã hình thành nên những bản sắc văn hoá vừa mang đặc trưng riêng của cộng
đồng dân tộc, vừa mang đặc trưng chung của khu vực, của quốc gia đa tộc người.
Những bản sắc văn hoá riêng của người Chăm, người Bana, người H’rê ở Bình
Định rất phong phú và đa dạng được thể hiện trên các lĩnh vực văn hoá sản xuất,
văn hoá đảm bảo đời sống, văn hoá chuẩn mực xã hội và văn hoá phi vật thể.
Những bản sắc văn hoá riêng đó đã trở thành nếp sống, trở thành các chuẩn giá trị
được đồng bào giữ gìn và lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác. Đó là những
nét đẹp trong truyền thống sản xuất, trong cách ăn, ở, mặc, trong cách đối nhân xử
6


thế, trong đời sống tâm linh hay trong văn học nghệ thuật,… được thể hiện trên
một số nét sau:
Trong văn hoá sản xuất: Người Chăm từ lâu đã biết đến nông nghiệp dùng cày,

qua gia đình, hay cụ thể và bao trùm là qua mối quan hệ giữa con người với con
người. Đó là lòng yêu quê hương, yêu lao động, là sự gắn bó với núi rừng, với dân
tộc. Đó là sự mến khách, là tình cảm chân thành, mộc mạc, là truyền thống tôn trọng
người già (truyền thống lão quyền). Đó là tính bình đẳng, tính dân chủ, tính cộng
đồng trong đối nhân xử thế, tính bền vững trong đời sống hôn nhân gia đình,…
Trong văn hoá phi vật thể: Giá trị văn hoá phi vật thể của đồng bào người
Chăm, Bana, H’rê tỉnh Bình Định được thể hiện qua sự đa dạng tín ngưỡng, cổ
truyền, qua hệ thống lễ hội và nhất là qua sự phong phú của các loại hình nghệ thuật.
Những lễ hội đặc sắc của các dân tộc Chăm, Bana, H’rê ở Bình Định như lễ hội đâm
trâu, lễ hội đầu xuân, lễ cúng liên quan đến chu kỳ sản xuất nương rẫy, lễ cúng máng
nước hay các lễ nghi liên quan đến một đời người…, là những sinh hoạt văn hoá tinh
thần không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của đồng bào mà còn có tác dụng củng cố
ý thức cộng đồng, giáo dục truyền thụ những kinh nghiệm liên quan đến sản xuất.
Đặc biệt hiện nay trong đời sống văn hoá tinh thần các dân tộc Chăm, Bana, H’rê
tỉnh Bình Định còn lưu giữ được nhiều vốn văn nghệ dân gian quý báu. Đó là các
loại chuyện kể, các loại khan, H’amon, thơ ca dân gian, các hình thức và thể loại
múa, các hội hoạ điêu khắc. Đó còn là sự phong phú của các loại hình nhạc cụ, của
dàn nhạc cồng chiêng,… Những giá trị văn hoá tinh thần trên đây đã trở thành niềm
tự hào và cần phải được giữ lại không phải chỉ riêng cho con cháu người Chăm,
Bana, H’rê ở Bình Định mà còn cho cả cộng đồng dân tộc Việt Nam.
2.2. Những kết quả đạt được
Trong những năm gần đây, Bình Định đã có sự quan tâm đến công tác bảo tồn
và phát huy văn hóa các dân tộc thiểu số. Công tác nghiên cứu, giới thiệu văn hóa,
văn nghệ dân gian của các dân tộc thiểu số được đẩy mạnh; đã tổ chức biên soạn
sách dạy và học tiếng 3 dân tộc thiểu số trong tỉnh (Chăm, Bana, H’rê); hoàn thành
các dự án văn hóa phi vật thể: Lễ mừng cốm mới của dân tộc Bana, Lễ hội mừng
mưa của dân tộc Chăm H’roi, Lễ cưới và sinh hoạt âm nhạc dân gian của dân tộc
H’rê, Ngày hội cồng chiêng của người Chăm, Bana…; duy trì nghề thủ công
truyền thống, khôi phục các làn điệu dân ca, dân vũ, các loại nhạc cụ, trang phục
truyền thống và các loại dụng cụ lao động sản xuất, sinh hoạt của đồng bào các dân

hóa dân tộc ở Bình Định.
- Công nghiệp văn hóa đang có chiều hướng phát triển mạnh, tạo ra nhiều sản
phẩm mới nhưng nếu không quản lý chặt chẽ sẽ dẫn đến các hiện tượng không lành
9


mạnh, ảnh hưởng đến bảo tồn và phát huy di sản văn hóa các dân tộc thiểu số ở Bình
Định (sự truyền bá các sản phẩm văn hóa độc hại, phim ảnh, băng đĩa, sách báo…).
- Sự bùng nổ thông tin sẽ lôi cuốn đồng bào các dân tộc theo một xu hướng
chung, tạo ra các thách thức như áp lực từ bên ngoài sẽ ảnh hưởng đến đời sống
ngôn luận, triệt tiêu các thông tin, xóa mòn hệ giá trị về chân, thiện, mỹ; tác động
bất lợi đến lớp thanh thiếu niên là người các dân tộc thiểu số, hình thành lối sống
bạo lực, phi luân, thực dụng, tách cá nhân ra khỏi cộng đồng.
- Quá trình công nghiệp hóa - hiện đại hóa sẽ làm cho xã hội có nhiều thay đổi
sâu sắc và toàn diện, các khu đô thị mới hình thành, dân số tăng nhanh ở các khu
thành thị. Từ đó, có những thay đổi về nếp sống, lối sống, tập tục, lễ hội, các trò
chơi… cư xử thiếu đúng đắn với di sản văn hóa dân tộc. Lớp trẻ thích các sản
phẩm mới, ca nhạc, sân khấu hiện đại, bỏ rơi các sản phẩm văn hóa truyền thống.
Ở nông thôn, thiết chế cổ truyền bị lung lay, văn hóa buôn có nguy cơ bị đe dọa.
3. Một số giải pháp nhằm tiếp tục bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa
tiêu biểu của dân tộc thiểu số tỉnh Bình Định trong thời gian đến
Trong thời gian đến, để tiếp tục bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tiêu
biểu của dân tộc thiểu số ở tỉnh Bình Định theo tôi cần thực hiện tốt một số giải
pháp sau:
Thứ nhất, tiếp tục tuyên truyền sâu rộng các Nghị quyết của Trung ương về
công tác bảo tồn phát huy giá trị di sản văn hóa dân tộc để nâng cao nhận thức của
các ngành, các cấp và toàn thể xã hội về công tác bảo tồn và phát huy các di sản
văn hóa dân tộc; đưa công tác này vào các chương trình công tác của tỉnh, của các
ngành, các địa phương; tiếp tục tuyên truyền Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII,
Nghị quyết Trung ương 9 khóa XI đến đồng bào các dân tộc nói chung, trong đó có

đến di sản văn hóa dân tộc.
Thứ sáu, phối hợp với các địa phương, các nghệ nhân trong toàn tỉnh tổ chức
phục dựng một số lễ hội truyền thống tiêu biểu; đồng thời mở lớp truyền dạy đánh
chiêng, sử dụng nhạc cụ dân tộc cho con em đồng bào dân tộc, phấn đấu đến năm
2020, 100% các làng đều có đội chiêng trẻ.
C. KẾT LUẬN
Tóm lại, bảo tồn và phát huy bản sắc văn hoá truyền thống của các dân tộc
thiểu số ở Bình Định là bảo tồn và phát huy những thế mạnh trong kinh tế, trong ứng
xử với môi trường tự nhiên và xã hội. Đó chính là sức mạnh về những giá trị văn
11


hoá vật chất và văn hoá xã hội, văn hoá tinh thần mà người Chăm, người Bana,
người H’rê đã sáng tạo nên và sống bền lâu cùng các dân tộc. Tuy nhiên, trong cuộc
sống xây dựng xã hội mới hiện nay, bên cạnh bảo tồn và phát huy những giá trị văn
hoá đã được sàng lọc qua thời gian, chúng ta còn phải biết tiếp thu những tinh hoa
của văn hoá thời đại, của những tiến bộ khoa học kỹ thuật. Có như vây chúng ta mới
xây dựng thành công “một nền văn hoá Việt Nam tiên tiến, hiện đại, đậm đà bản sắc
dân tộc” như tinh thần của Nghị quyết lần thứ 5 (khoá VIII) mà Đảng ta đã đề ra.

12