G IÁ O T R lN H
LU Ậ T D Â N S ự V l Ệ T N A M
T ^ n


4 5 4 -2 0 0 9 /C X B /5 2 -152/C A N D


TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

Giáo trình

LUẬT DÂNSựVIỆT NAM
•

•

•

T Ả P II

NHÀ XUẤT BẢN CỔNG AN NHÂN DÂN
HÀ NÔI - 2009


( hu bién
PGS TS. ĐINH VAN THANH
TS. NGI YỄN MINH TUẤN


A. NGHĨA VU DÂN s ự
1. KHÁI NIÊM VỀ NGHĨA v ụ DÂN s ự
1, K h ái niệm vẻ nghĩa vụ dán sự
N ghĩa vụ. ihco cách hiếu ihông thưcTng là những gì m à
một người phái làm hoậc không được làm đối với người
khác. T h e o cách hiếu nàv. nghĩa vụ là mối liên hệ giữa hai
hay nhiều người với nhau, trong đó một bên phải thực hiện
những h àn h vi nhất định.
Đó hiếu mội cách đầy đủ về nghĩa vu. ihuật ngữ này cần
phải được xem xéi theo các phưcTng diện sau đáv;
Thuật ngữ nghĩa vụ được dùng irong đời sỗng hàng ngày
à sự xử sự m à mót người phái thực hiện vì mội hoặc nhiều
người khác nhưng sự thực hiện đó khóng được đặt dưới sự
bảo đam cúa N hà nước băng pháp luật. Pháp luậi không buộc
Mgươi đ ó phái Ihực h iện , h ọ ihực hiện ngỉiTa vụ h oà n toàn

theo lưímg tâm của mình đế làm iròn bổn phận làm người, ơ
phưcmg diện này. nghĩa vụ dược điéu chính bời các quy
phạm đạo đức.

5


\ I (lu: Pháp luái mrov la kh('iii: cám nhưng cũng khóiiii
hiHK mõi ĩiịiưiíi phai ih('r cuiii: lo Iicn. Việc ihờ cúng này là
mdi Ĩiiihĩa vu luán lí. \'ì \ ’í\\ nóLi Iiịíin^i (!(' k h ỏ n g i h ờ c ú n g sẽ
hi MI c h c trach c u a g i a đìnỉ i. cloĩiị! ho.

Nghĩa vụ irong quan liẹ phitỊi luạl dán sự dược hiôu là
niDl ho phận kliórig lách iò'i ircmg nội dung cùa mọi q uan
việc kììác hoặc klióng íliựí

hiẹii ( õiìi> việt' Iiliủl (ỉịiili vi lơi í( lì ( líu mộ! hoặc lìlìiéii ( hú
i h i ' k l ì á c ị s a i í í ỉ â y ÍỊỌÌ ( l ì i i i n ỉ l ủ h e n c ó l Ị n y é i ì ) . "

Như vậv. nêu so sánh định nghĩa về nghĩa vụ dán sự của
rílJ3S nước la hiện nav với các bộ dân luậl trước đây. chúng
la tháy ràng dù có khác nhau vé ngôn từ nhưng các bộ luật
tiêu có sự ihông nhất khi nhìn nhận nghĩa vụ dán sự vé các
khía canh sau đáy (cũng chính Ici những đặc diêm cứa nghĩa
\ ụ d á n sự):

bén kia sẽ cỏ bấy nhiêu nghĩa vụ tương ứng. T h ò n g ihường.
các chủ ihế phải thưc hiên đúng quyền, n^hui vu của mình.
Tuy nhién, có những trưcTng hợp pháp luật q u y dinh người
thứ ba phái Ihực hiện nghĩa vu dó. V’/ (In: C h a mẹ phải hôi
ihưctng Ihav cho con chưa thành niên gây thiẽt hại.

8


ỌuyxMi dán sư cua các ben chú ihế là inộl quyén dói nhân.
Néu iHMig quan hệ pháp luật vc S(’í hCai. quyên của chủ
ilié maiiịi q u y é n (chu S('i' hĩru) được ihực hicn báng hành vi

cua chinh họ thì irong quan hẽ nghĩa vu dân sự. quycn của
tx'ii nay lai đươc thưc hiẹn ihỏng qua hành vi cua chủ thể
phía hén kia. Mật khác, nêu việc ihưc hiện quyền irong quan
hc só' hữu là việc người có quvên lác động trực liếp đến vậi
(\ái quyên) ihì irong quan hệ nghĩa vụ. người mang quyén
khóng lác động trực liếp dên tài sán cùa người m ana nghĩa
vu. Khi người m ang nghĩa vu khóng ihưc hiên nghĩa vụ đó.
ntíười m ang quỵén dược sứ dụng các phương ihức mà pháp
liiậi cho phép đế lác động và yéu cầu người đó ihực hiện
nghía \'Ị1 dòi VỚI m ình (trái quyên).
Nghĩa vụ là mội quan hệ pháp luậi dán sự, irong đó mội
hòn chu ihê là mội hoặc nhiéu người phái làm hoậc không
được làm inỏi h o ặ c m ột s ố c ó n g việc nhấi định VI lợi ích củ a

chú ihé bén kia. Bên phai làm hoặc không được làm những
cóng \'iéc được gọi là nmrời cổ nshla vụ (ihụ trái). Bén được
hươne lợi ích có q u yến véu cáu bén kia thực hiện hoặc không

Iiiỉlũ d

VII ( l ú i i

sự

là

cóng

v iệ c

k lió ii;i

ihùu lliiù liiẹii
('ó n g \iộ c không dưực làin là đối iượng cúa nghĩa vụ
irong những irưcĩng hợp. các bén ihoá ihuận mà theo đó
nịiưcri có nghĩa vụ không được thực hiện công việc theo nội
(iuriịi m à các bên dã xác định. Nêu các bén đã thoả ihuận
mội hen không ihực hiện inôi cóng việc đã xác định m à bẽn
(.('■) nghĩa vụ lại ihực hiẹn cóng việc đó thi được coi là vi
pham nghĩa vụ.
V i dụ: Hai người có đấl ơ liền ké nhau, mộl bén nhận cua
hón kia mộl khoản lién và cam kêì không xáv dựng nhà ớ dối
diẹn với nhà ớ cúa người hàng xóm đế không che lấp nhà ờ
cua hén kia.
Đỏi lượng cúa nghĩa vụ có nhĩmg đặc điểm sau:
- Phai đáp ứiig dược một Uri ích nào đó cho chu ihê có quyén;
Thông thường, lợi ích m à chứ thé có quyén hướng lới là
mội lợi ích vật chái {mội vậi cụ ihế, mội khoản tién v .v.)

Trong quan hệ nghĩa vụ, mục đích mà các bên muôn đạt
đươc là mộl lợi ích vậi chái hoặc lợl ích linh thán, do vậy nếu
đỏi tưcỊíng cúa nghĩa không thực hiện được sẽ ảnh hướng đến
quvén lợi của các bên. Trường hc;p đối iưcmg cúa nghĩa vụ
dân sự là mội cóng việc thì công việc đó phải thực hiện được.
T io n g ihực lế t ỏ iihữiig cóng việc kViOng lìic ihực liiện đưtx
hoặc hiện tại chưa cỏ điéu kiện dc ihực hiện. Vi dụ: Làm
mưa nhân lạo. làm tan những cctn b ã o... Nếu đối tưmig của
nghĩa vụ là mội tài sản thì phải đem giao dịch được. Ngược

12


ai. doi iưcmg của nghĩa vu là vật cấni lưu ihỏng ihì khõiiị’
ihé ch uyến giao dươc. cld \'í\\ nghĩa vụ dán sự này không
đươc phép lổn tại.
Những tài sán inà pháp luãt cấĩĩi giao dịch, những công
\ iẽc m à pháp luậi câm làm hoặc những việc nếu làm sẽ trái
\ớ i đạo đức xã hội cũng là những đối iưc;ng không thế ihực
ỉiiện dược. Vì vậy. nó không bao giờ được coi là đối iưcmg
cua nghĩa vụ dân sự. Vi dụ: Thuốc phiện là mộl vật có ihực
nhinig không ihể dem giao dịch được vì đã bị pháp luật cấm
!iai thông.
N hư vậv. đối Iircmg cúd nghĩa vụ dán sự là những cóng
việc được xác định và thưc hiện dược irong ihực lế hoặc là
những vật được phép giao dịch mà bên có nghĩa vụ phải lạo
ra hoặc phải chuyển giao...
II.

C Á C Y ẾU TỐ C Ủ A Q U A N HỆ P H Á P LUÂT DÂN

ihế vừa là người cổ quycn. vừa là người có nghĩa vụ. V'i \ậ y .
điếu cần thiết và quan irọng là phái xem xét để xác định mối
chủ thể có những quvén nàn và phải thực hiện những hành vi
gì. Từ đó, xác định phư(íng thức ihực hiện nghĩa vụ và irách
nhiệm dán sự của các chủ thế.
\ ’/ Jụ: N ghĩa vụ phái sinh từ hợp đổng m u a bán lài san.
bén bán có qu yén véu cầu bên m ua irả tién và có nghía vụ
giao vật bán. Ngược lại. bẽn m ua lại là người có nghĩa vu trả
lién và có quyền yêu cẩu bên bán chuvển v ậ t . ..
Vậy. chủ thể của nghĩa vụ là những người được phép tham
gia (cả hai bên) vào một quan hệ nghĩa vụ và họ có các quyén,
nghĩa vụ do pháp luật quy định đồng ihời phải chịu irách
nhiệm dân sự về việc thực hiện các quyền và nghĩa vụ đó.
2. N ội du n g của nghĩa vụ
Khi iham gia quan hệ nghĩa vụ dân sự, các bên luôn
hướng lới một lợi ích vật chất hoặc lợi ích tinh thần. Lợi ích
đó chỉ đạt được khi các bén thực hiện đầy đủ các nghĩa vụ

14


cua mình đế ihiiií mãn \ c u câu cứa bén kia. M uốn ihực hiện
toi nghĩa vụ cứa các bon thì phai xác dinh rõ các quyén và
L';ic nghĩa vụ của các hên iham gia quan hé nghĩa vụ. Vì vậy.
cac q uyén dân sự và các nghía vu dán sư là yếu lô cấu ihành
Iini d u n g c ủ a quan hẹ nghla vụ dán sự.

Nội d u n g cúa quan hệ pháp luạt dân sự về nghĩa vụ là
lóng tnTp các quvén và nghĩa vụ cứa các bên chú ihế trong
quan hệ nghĩa vu. Các quyến và nghĩa vụ của chủ ihc phụ

3. K hách thể cùa quan hệ nghĩa vụ
Khách thế của quan hệ pháp luậi là cái mù các chu ihẽ
uỏn hưtVng lới \ ’à nhăm đai dược. Nghĩa \'Ị1 là một quan hệ
pháp luậl dân sự. cho nén khách thế cúa nổ là cách xư sư của
các chủ thế nhằm lác dộng lẫn nhau đế đại dược inục đích
của mình. Tuy nhién. quan hệ nghĩa vụ có đậc irimg cư bàn
là quyền và nghĩa vụ của các bẽn luôn đỏi láp nhau mội cách
iươrig ưng. Vì vậv, irong các quan hệ nghĩa vụ. chú thê có
quyén luôn hướng tới hành vi ihực hiện nghĩa vụ của chu ihé
bén kia. Nếu các bên đéu thực hiện lốt nghĩa vụ cúa mình thì
lợi ích của các chú ihê đéu được ihoá mãn.
Khách thê của quan hệ nghĩa vụ là những xứ sự của các
bén chủ thế mà chi thõng qua dó. q uvền vêu cầu cũng như
nghĩa vụ của các chú ihế mới đưực thực hiện.
H ành vi thực hiện nghĩa vụ là một phưctiig tiện inà ihõng
qua đó, quyền lợi của các chú ihê được đáp ứng. Vì vậv.
trong các quan hệ nghĩa vụ. hành vi là cái m à các chủ the
đều hưtmg tứi, là khách ihê của ưiọi quan hệ nghĩa vụ. Hành
vi của chủ thể bao giờ cũng lác động vào mộl lài sán hoãc là
hành vi thực hiện một cóng việc nào đ ó ... Nói cách khác,
hành vi của các chủ ihế gán liốn với một vậi nhâi đ Ị i i h inà
nếu không có vật dó sẽ khỏng có hành vi. V’/ dụ: Nếu khỏng
có vật bán sẽ không có hành vi giao vật bán.

16


Vát đudV can lici) \oi lì.inh \ 1 irdiiiĩ quan họ Iii^hìa \u .
i U i \ v iioi hi d o i uriíĩii: c u a Iiiiỉiia \ u. Đ o i i ượn ị i c u a n g h u i vụ


quaii lam đen \ạ i ma ni:tr
ư . ỉ i ơ p ( Ỉ o i i i ỉ (1(111 .\u'

Nghĩa \ ụ dán sự được phát sinh khi các chu ihẽ ihiéi lập
với nhau mót hợp đ ó n g dán sự. V'/' cỉii: n
lí dơn phưíTng iliì chưa x á c dịnh dược chứ ihế béii kia và CC)

ihế khõng hiiih ihành quan hộ nghĩa vụ. Nhimg ihirc hicii
cong việc cua Iigươi khác h;u) m ờ cung phai sinh qiian hc
nghĩa xụ đôi với các chú lỉic dirợc xác (.lịnh.
Sự kiện ircn ỉà cán cứ làm phát sinh quan hộ nghĩa \ ụ dán
sự giữa người thực hiẹn cõiig việc với ngirừi tlược thực hiẹn

20


con;: MCC. Ngưííi ihưc hioii c o i i ẹ \'iéc d ó phai đcni lại két qua
c h o nguừi dươc lỉiirc ỉiicn Iiiihĩa \ u . N g ư ơ c lại. iigười đươc
ihuv hicn co n i 2 vioc C(i nuỉiTa \'L1 thanh Idán các chi phi hợp lí
ma Iiiiưin iliưc hicn coiis: \'icc k h o n g c ó uy q u y ê n đã bó ra đê
ihưc hién c ó n g \' 1ỌC đ ó n g ihời phai ira thù lao c h o neười thưc
ỉiicn Cdiiịi \ iệc. T uy n h ien . nêu người đã ihực hiện c ò n g VIÕC
khõiiịi y ẽ u cáu thanh loán cũníi như k h ô n g y éu câu Ira thù
ao thì ngirời (lươc thưc hién c ó n g \'iệc k h ỏ n g phái ihực hiẹn

cac nghĩa vu n à \ .
Nou mọi nuười ihực hien một cõng việc \'i lựi ích cua
niỉirời khác nhưng c ón g \ iec đ(') khỏng phù hợp với mong
muón cua naười điroc ihưc hiẹn cóng viéc sẽ khốna làm phái
sinh nghĩa vụ thanh loán. ira ihù lao ớ người được thưc hièn
Ldiig \ lẹc.

NllữllỊỈ củii cư khái do pháp liuii CỊU\ cÍỊIlll
Đa phán, n ghĩa \ ’ụ dãn sự được phai sinh lừ m ộ i liành vi
pháp lí (hơp pháp h d ặ c k h ó n g hợp pháp) cú a c á c ch ủ ihé.

điéin gứi giữ. nghĩa \ ụ được xem là đã hoàn ihành.
h. 'ỉ lieo ll (hi liìiiạiì của cức hen
Xuất phát lừ ngiiyén tắc lự do. lự nguyện cam kci. ih(ia
thuận irong việi. thiếl lập và thực hiện các quvền. nehĩa vu
dân sự cúa các chù ihê. pháp luật cho phép các bén có ihc
thoả thuận dé chấm dứt nghía vụ dán sự. Tuy nhién. việc thíia
thuận đó khóng được gây thiệt hại đến lợi ích cua Nhà nước,
lợi ích cóng cộng, quyền, lợi ích h(tp pháp của người khác
(Điéu 377 à . D S ) .
Việc thoa ihuận chấm dún nghĩa vụ thường được áp dụng
trong những quan hệ nghĩa vụ m à Irong đỏ các hôn chú thế
đều có nghĩa vụ đỏi V(7Ì nhau. Toàn bộ mối liên hệ về quvền và
nghĩa vụ giữa các bén được coi là chấm dứl lại ihcTÌ điếm mà
các bén đã thoá ihuặn xong việc không thực hiện nghĩa vụ.
<•. Bẽn có iỊUxén miễn việc ĩliựr lỉiệiì fií>liĩii vụ
Căn cứ nàv thiàmg được áp dụng irong những quan hệ
nghĩa vụ mà một bcn chủ thể chi có q u v ề n còn bèn kia có

99


U ! : h ì a \ u.

Do

cl(i. \ ICC n i i c n h a \

không,

tr ư ớ c l i c n là (io \ c h i

\'U cua người vav ironti hợp dõiig cho vay). Mạt khác, có ihê
các bẽn chi ihoá ihuán vo viẹc ihay ihế dôi iưmig cúa nghĩa
\'L1 (.tã đirợc xác định iruức hane mói dôi tương khác. Vì vậy.
neu ngirưi co qu yen da đong ý và liếp Iiliận inọi lai sán huạc
mõl cóng viẹc kliiíc tliav ihê cho tài sàn hoặc cóng việc đã
ihoá ihuận trước thì lai ih(ti diêm tiếp nhận, nghĩa vụ được
coi là chám clih (khoan 2 Điêu 379 BLDS).

23