ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

HÀ VĂN RIỄN
NGÔN NGỮ HỌC VỚI VIỆC DỊCH THUẬT VĂN BẢN
GIAO DỊCH THƯƠNG MẠI
(TRÊN TƯ LIỆU BIÊN DỊCH PHÁP – VIỆT)

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: TS. Đinh Trọng Lạc
TS. Nguyễn Văn Hiệp

Hà nội - 2001


M U C LUC
Trang
Trang phu bìa
Lai eam doan
Muc lue
Danh muc càc bang và hình
PHAN MÒ DAU
ì. Ly do ehon de tài
2. Y nghla eua luàn an
3. Dói tugng và pham vi nghién eùu
4. Phuang phàp nghién ciiu và tu liéu
5. Cà'u trùe luàn àn
PHAN NÓI DLTNG
CHLTONG 1: LICH SU*VAN DE VÀ CO SO NGÒN NOCTliOC CÙA
DICH THUAT

4.2.4. Tuang duang ve mue dieh giao tiép
4.2.5. Tuang duang ve phong eàeh bay già tri thàm my eùa vàn
bàn
1.5.
Tiéukét

i
il
v
1
1
-^
4
5
7
9
9
9
9
9
11
25
25
25
36
43
43
44
46
49

2.2.2.2.
2.2.2.3.
2.2.2.4.
2.2.2.5.
2.2.2.6.
2.3.

Nhthig dàe trung ve mòi truàng hành ebde và ehùe
nàng cùa vàn bàn giao dieh thuang mai
Dàc trung ve nói dung và hình thiic eùa vàn bàn giao
dieh thuang m^ii
Phàn loai vàn bàn giao dieh thuang mai
Nhiing yéu eàu chung cùa dieh vàn bàn giao dieh
thuang mai
Nhirng yéu eàu chung
Càe tuang duang ve ngii nghla trong dieh vàn bàn giao
dieh thuang mai
khài quàt chung
Tuang duang ve ibòng tin miéu tà
Tuang duang ve thóng tin tình thài
Tuang duang ve thóng tin ehù de
Tuang duang ve mue dieh giao tiép
Tuang duang ve phong eàeh, già tri thàm my
Tiéukét
'

CHUONG 3 : IVIOT VÀI TIIÙ PIIÀP DICH VÀN BÀN GIAO DICH
THU'ONG MAI PIIÀP - VIÈT VÀ VILT - PIIÀP
3 1^
Khài quàt ehung

Tìm kiém eàe eàu trùe cu phàp thieh hgp
3.3.3.
Dién dat thòng tin tình thài
3.4.
Tiéukét
CHl/ONG 4 : PHÀN TICH LÓI TRONG DICH THUÀT VÀ CÀC
PIIUONG ÀN DE XUAT XÙLY
4.1.
Càe lói và phàn tieh lói trong dieh thuàt
4.2.
Càc phuang àn de xuat xù ly lòi trong dieh

72
73
81
81
81
83
83
85
87
88
88
96
106

108
108
114
114

Tiéukét

PHAN KÉ'T LUÀN
1.
Ve ly thuyét
2.
Véthirctién
3.
Kién nghi de xuat huang nghién eiiu tiép trong tuang
lai
DANH MUC CÒNG TRÌNH DÀ CÒNG BO CÙA TÀC GIÀ
(eó lién quan dén luàn àn)
DANH MUC TÀI LIÉU TIIAM KIIÀO
TRICH DAN TRONG LUÀN ÀN
PHU LUC

177
180
182
184
184
186
187
189
190
202
203


DANH IVIUC CÀC BANG VA HINH TRONG LUAN AN


10 nàm

10 nàm

Tàng gà'p

(1981-1990)

(1991-2000)*

(làn)

4.161,8

40.507,6

9,7

Tong xuà't

995,9

20.554,2

20,6

T6ng nhàp

3.091,3

vién nguài Viét, eung nhu day tiéng Viét eho nguài nuóc ngoài nói ehung, và li luàn
day dieh Phàp - Viét eung nhu li luàn day djeh Viét - Phàp nói riéng, dàe biet trong
llnh vue kinh té thuang mai.
- Viée phàn tieh mò hình djeh theo hai ehiéu Phàp - Viét và Viét - Phàp ed
thè eó nhùng dóng góp vào li luàn dieh nói ehung, bài le ngoài tiéng Phàp, tiéng
Viét nhiéu thù tiéng khàe eung bi chi phói và tuàn theo eàe qui tàe chung ve ehuyén
dieh.
- Luàn àn hy vgng sé góp phàn vào xày dung ea sa li thuyét eho viée dieh càc
thuàt ngu kinh té thuang mai, góp mot phàn nào dò vào viee xày dung phong càci
hge tiéng Viét, dàe biet là ve phong eàeh càe vàn bàn thuang mai.


- Luàn àn cùa ehùng tòi eùng hy vgng dóng góp mot phàn vào eòng eugc xà)
dung he thuàt ngu kinh té thuang mai tiéng Viét, qua dò góp phàn vào viée thùe dà)
phàt trién cùa tiéng Viét hién dai.
3. tìòi tugng và pham vi nghién cùu
Dò'i tugng nghién eùu eùa luàn àn là eàe vàn bàn giao djeh thuang mai tién^
Phàp, tiéng Viét và eàe vàn bàn dieh cùa eàe vàn bàn này. Luàn àn vàn dung nhun^
thành tuu eùa li luàn ngòn ngii, cùa li thuyét giao tiép, li thuyét vàn bàn và li luài
phong eàeh hge de di sàu nghién eiiu eàe vàn bàn giao djehthuang mai, tìm hiéu ani
huang eùa phong eàeh ngòn tu tiéng Phàp dói vói eàe vàn bàn djeh tiéng Viét, th^
hién trong mot qua trình phàt trién làu dai ve mat tir virng, cu phàp.
Vói tài liéu dugc cbgn làm dói tugng iighién eùu là eàe vàn bàn dieh thuang
mai do nguài Viét thue hién (vàn bàn dieh tiéng Viét ra tiéng Phàp và vàn bàn tiénj
Phàp djeh ra tiéng Viét), và vói viée dói ehiéu tìm ra nhùng net dj biet, tuang dón^
trong ngòn ngu Phàp và ngòn ngiì Viét trong càc vàn bàn kinh té thuang mai, luài
àn kbàng djnh nhung dàe diém do su tiép xùe ngòn ngii giùa bai lot7Ì hình ngòn ngi
này mang lai.
Trong viée làm ro khài niem "tuang duang" trong djeh thuàt, luàn àn vài
dung nhClng thành tuu eùa li luàn ngòn ngii hge dai euang, li thuyét giao tiép, 1

Luàn àn su dung phuang phàp dói ehiéu làm sang tó su gióng nhau và khàe
nhau giiia tiéng Phàp và tiéng Viét ve eàe phuang dién eàu trùe ngti nghla giiia hai
ngòn ngii* qua eàe bàn djeh vàn bàn kinh té thuang mai. Phuang phàp so sành dói
ehiéu sé giùp sinh vién tìm ra nhiing quan he tuang ùng giiia tiéng Phàp và tiéng
Viét. Chi co lién hành so sành dói ehiéu càc bàn dieh vói nguyén bàn, ehùng ta mai
khàm phà dugc nhung thay dói ngu: nghla cùa tu, vón khó eó thè tìm duge day dù
dàn ehùng và giai thieh trong eàe tu dién song ngii eung nhu dan ngii.
Tuy nhién viée so sành dói ehiéu chi eó thè tién hành duói su dàn dàt eùa
nhùng tién de ehung. Dò là nhùng tién de lién quan dén su tuang duang ve nghla
hge và dung hge eùa eàe don vj duge dem ra so sành, dói ehiéu. Luàn àn dua vào
luàn diém nói tiéng eùa F. de Saussure "mot don vj vài chat tón tai là nhà nghìa".


Viée so sành dò'i ehiéu nhu vay sé trành duge eàeh nhìn tu bién hoàe àp dàt eho càc
hién tugng vón khòng eàn bang ve tu loai và eàu trùe giùa tiéng Viét và tiéng Phàp.
Trong qua trình so sành dói ehiéu, eàn két hgp nhiéu thao tàe khàe, chànj
han nhu thay thè, bó sung, tinh hrge, cài bién, phàn tieh ngù eành...Trén ca se
nhùng thao tàe dò, mot mal ehùng tòi eó thè xàe djnh nhùng khó khan ma sinh viéi
và nguài dieh vàn thuang gap, mal khàe ehùng tòi eùng eó thém ea sa de khànj
djnh nhùng két qua eùa vice phàn tieh so sành - dói ehiéu eàu trùe ngòn ngù gó(
(langue de départ) và eàu trùe phàt ngòn tuang ùng trong ngòn ngù dugc dieh r;
(langue d'arrivée).
Vói nhùng mue dieh thue tién nhu dà trình bay trén day, ehùng tòi tàp trunj
nghién eùu hai ngòn ngù là tiéng Viét và tiéng Phàp, a giai doan hién dai.Day là 1
do giai Ihieh lai sao ehùng tòi ehù y lini cbgn ngù liéu là càc vàn bàn, thu tin kinli U
thuang mai nhùng nàm gàn day eùa eàe ea quan kinh té thuang mai, eàe àn phàn
mai duge xuà't bàn. Ben eanh dò, ehùng tòi con su dung nhùng bài tàp eùa sinh viéi
ehuyén ngành kinh té thuang mai eó lién quan dén và'n de ehuyén djeh. Chung tò
eho ràng bang eàeh dua vào nhùng eàu trùe eó thue, trich ehgn tu nhùng vàn bài
góe và vàn bàn dieh tuang ùng, càe àn pham song ngù thuang mai dà duge xuà't bàn

eùa li thuyét djeh và làm rò khài niem tuang duang ve nghìa trong dieh thuàt. Khài
niem tuang duang ve nghìa dugc trình bay duói ành sang eùa ngòn ngù hge hién
dai.
Chuoìig 2: Nhùng dàc trung và nhùng yéu eàu eùa djeh vàn bàn giao dieh
thuang mai.
Trong ehuang này ehùng tòi phàn tieh eàe dàe trung eùa vàn bàn giao djeh
thuang mai vói tu eàeh là mot phong eàeh ehùe nàng. Qua dò ehùng tói ehi néu ra
nhùng yéu eàu eùa dieh vàn bàn giao djeh thuang mai.
Chuang 3: Mot vài thù phàp djeh vàn bàn giao dieh thuang mai Phàp - Viét
và Viét - Phàp.


8

Chuang này là ehuang eó tinh thue hành. Chùng tòi trình bay eàe thù phàp
dieh vàn bàn thuang mai qua hai giai doan: Hiéu và Dién dat lai. Mòi giai doan eó
nhung dàc thù riéng, co thù phàp riéng.
Chuang 4: Phàn tieh lói trong dieh thuàt và càe phuang àn de xuàt.xù ly.
Chuang này dành eho viée phàn tieh eàe lòi thuang gap trong djeh vàn bàn
giao dieh thuang mai Phàp - Viét, Viét - Phàp. Trén ca sa ehi ra nhùng nguyén nhàn
gay lòi, ehùng tòi de xuat eàe phuang àn cu thè de chùa lòi.
PHAN KET LUÀN
DANH MUC CÒNG TRÌNH DÀ CÓNG BÓ CÙA TÀC GIÀ (eó lién quan dén
luàn àn)
DANH MUC TÀI LIEU THAM KHÀO
PHU LUC


PHAN NÓI DUNG
CHl/ONG I



13

Ò nhùng thè ki truóe, dieh ehù yéu ehi là phuang tién giao tiép mot ehiéu
giùa nhùng hge già nói tiéng và a mùe dò thàp han giùa nhùng nhà triét hge và kboa
hoc vói càe dòe già co hge cùa hg a nuóc ngoài. Tình hình da thay dói vào nhùng
théki 17, 18 khi thuang mai duge tién hành bang ngòn ngù eùa quóe già thóng trj
và ngoai giao, truóe day dùng tiéng La tinh, thi bay già dùng tiéng Phàp, tiéng
Anh... Nhùng hiép djnh quóe té giùa eàe Nhà nuóe, bay già duge djeh ra ngòn ngù
eùa tàt cà eàe ben tham già bà't ehàp nhùng nguài ky eó biéu tiéng eùa nhau hay
khòng. Dàng tièe là eó rat it sàeh viét ve ành huang to lón eùa dieh thuàt nhu su
dòng góp eùa dieh thuàt vào ngòn ngù quóe già, mói quan he cùa nò vói nghìa, tu
duy và nhùng net phó quàt ngòn ngù. 0 giai doan này, mot so vàn de dieh thuàt
duge néu ra nhu (Goeth, 1826):
- Su màu thuàn giùa djeh tu do và dieh nghìa den
- Su màu thuàn giùa nhùng diéu khòng thè djeh duge và su eàn thiét

phài

djeh
Cicero là nguài dàu tién bào ve djeh nghìa ehóng lai kiéu djeh tu. Òng eho
ràng mot nhà bién djeh phài là mot nhà giài thuyét hoàe là mot nhà tu tu hge. Nhùng
bài viét co dién cùa St. Jerome, Luthen (1530), Dryden (1684) déu nghièng ve
ehuyén kh^u ngù mot eàeh tu nhién. Tytler viét quyén sàeh quan trgng ve dieh dàu
tién nàm 1790. Ong dà tuyén bó ràng "mot ban djeh tòt là bàn djeh ma già tri eùa
nguyén bàn duge truyén sang ngòn ngù khàe hoàn bào tói mùe nguài nói thù ngòn
ngù này eùng nàm bàt dugc rò ràng nhu nguài nói ngòn ngù nguyén bàn". Nhùng
bài viét và sàeh tham khào quan trgng cùa Goethe (1813,1814), Hum Boldt (1816),
Novalis (1798), Schleirmaeher (1813), Schopenhauer (1851) và Nietzsche (1882)

mai là muc dieh dieh thue cùa djeh thuàt.
Nhu vày, dieh là thao tàe vùa dóng cham dén ngòn ngù góe vùa dòng cham
dén ngòn ngù dieh. Vàn theo Nida, thao tàe djeh là qua trình phàn tieh, ehuyén dói
và tài tao càu trùe eùa cà hai ngòn ngù mot eàeh phùc tap ehù khòng phài chi là hình
thùe phùc tap han cùa nói và viét ma djeh già giài ma tu mot ngòn ngù rói nhàp ma
vào mot ngón ngù khàe, hoàe chi là nhùng thao tàe so sành dói ehiéu ngòn ngù
thuàn tuy.
Ben eanh nhùng vàn de ngòn ngù hge eò tình cót lòi lién quan dén djeh thuàt
dà dugc néu trén day, càc nhà ngòn ngù hge eùng bàn dén mot so khìa eanh khàe
cùa dieh thuàt nhu tình sàng tao trong djeh thuàt, su tiép xùe ngòn ngù, vàn de giao
thoa ngòn ngù, tiéu chi dành già chat lugng djeh phàm...
Dieh thuàt là mot eòng viée sàng tao. Càe yéu tó ngòn ngù và ngoài ngòn ngù
ành huang nhiéu dén qua trình và chat lugng bàn djeh. Mot djeh già Viét nam khà
nói tiéng (Duang Tuàng) da tùng nói mot eàeh hình ành "djeh là 100% trung thành
và 100% sàng tao".
Dieh là su tiép xùe ngòn ngù (contact linguistique), là su kién song ngù
(bilinguisme). Hién tugng song ngù này là rà't dàc biét. Martinet dà phàt biéu: "và'n
de ca ttàn cùa ngòn ngù hge dói vói song ngù là xem xét cho dén diém nào, hai càu