DAI HOC QUÓC GIÀ UÀ NOI
TRl/ÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HÓl VÀ NHÀN VÀN

PHAM VIETLONG

TUC NGl7, CA DAO
VÀ VIÈC FHÀN ANH
PHONG TUC TAP QUÀN NGUÒI VIÈT
(TRONG QUAN HE GIÀ DÌNII)

LUAN ÀN TIÉN SÌ NGl7 VÀN

A

f*

HA NOI - NAM 2002


*^

A

DAI HOC QIJOC GIÀ HA NOI
TRlTÒNG DAI HOC KHOA HOC XÀ HOI VÀ NHÀN VÀN

Pham Viét Long

TUC NGtT, CA DAO
VÀ VIÈC FHÀN ÀNH
PHONG TUC TAF QUÀN NGUÒI VIÈT


i

1. Ly do chon de lai.

1

2. Dói tugng, pham vi nghién cu:u.

3

2.1. Dó'i tucmg nghién cuu

3

2.2. Pham vi nghién ciiu.

3

3. Miic dfch, nhiém vu nghién ciiu

5

3.1. Miic dfch

5

3.2. Nhiem vii

5


CA DAO

14

1.1. NhiJng quan niem chfnh ve già dình Viét Nam truyén thòng

14

1.2. Khài niem tue ngù, ca dao, phong tue tàp quàn

19

1.3. Nhùng y kiéh chfnh xung quanh mò'i quan he trong già dình
nguòi Viet dugc phàn ành qua tue ngiì, ca dao

21

1.4. Nhàn lo' làc già cùa tue ngù, ca dao ve phong tue, tàp quàn trong
quan he già dình.

•

Tiéu kél

36
38

CHUONG 2: NHÙNG QUAN HE CfflNH TRONG GIÀ DÌNH
NGUÒI VIÈT THE HIEN QUA TUC NGff


81

3.2. Quan he cha me con

109

3.3. Quan he nàng dàu va già dình nhà chÓng

114

3.4. Quan niém ve hón nhàn

120

Tiéu ké't

142

CHUONG 4. SO S A N H SU PHÀN ÀNH PHONG TUC TÀP
QUÀN G I U A TUC NGÙ VÀ CA DAO

146

4.1. Nhiìng diém chung

146

4.2. Nhiìng diém khàc nhau



Pham Viét Long


M Ó DAU

l.LYDOCHONDÈTÀI
Nhiéu nuac, nhiéu i6 ehùc trén thè' giói dà nhàn thùc dugc tàm quan
irong ciìa già dình dói vói su phàt trién cùa xà hói loài nguài nén dà co
nhiéu hành dòng nhàm xày diing va cting co già dình.
"Ngày 8 thàng 12 nam 1989 Dai Hói dóng Lién hgp quÓc
tuyén bó nam 1994 là nàm quÓc tè' ve Già dình (lYF) vói chii de
"Già dình, càc nguón lue, va càc tràch nhiém trong the giói dang
thay dói" va bìéu tuorng mot mài nhà ap ù nhùng Irai tim.
Tu tuang chia dao cùa nàm (|u6c té' ve già dình là: su thay dói
cùa thè' giói phài tao nén sii lié'n bò va làng cucmg càc phùc lofi elio
eà nhàn cùng nhu su phàt Irién Ón dinh cùa già dình. Nàm quóc le've
già dình nhàn manh dén viéc dàm bào càc quyén cof bàn cùa con
ngirói, dac bici chù y dén quyén cùa phu nù va tre em, kéu goi càc
chfnh phù, càc lo choc xà boi quan làm giùp dà càc già dình làm
tròn tràch nhiém dói vai càc ihành vién va là hai nhàn cùa su phàt
Irién tié'n bò càc còng dóng, dàn toc, quÓc gia."[96:3].
Dàng va Nhà nuóc la cùng dà som co su quan tàm dac bici dé'n và'n de
già dình va co càc bién phàp ihié'l ihuc chàm lo cho già dình. Ben canh càc
diéu luàt trong bò LuAt dàn su, ngày 29 thàng 12 nàm 1986, Quóc bòi niróc
Còng hòa xà bòi chù nghla Vièl Nam dà ban hành Luàt hòn nhàn va già
dình, trong dò khang dinh:
"Già dình là le' bào cùa xà bòi. Già dình lól Ibi xà hòi mói tòt,
xà bòi tòt thì già dình càng lól;
Trong già dình xà bòi chù nghla, vof chÓng bình dàng, ihuang

2.2. Pham vi nghién cùru
Pham vi nghién eùu cùa còng trình này là tue ngù, ca dao phàn ành
phong tue tàp quàn cùa ngUÒi Viét trong quan he già dinh. Chùng tòi giói han
de fìi này nhu vày bòi hai ly do sau:


- Ly do thù nhàt, day là mot de lai lòn mang ifnh lién ngành (khoa
Nghién ctJu vàn hoc dàn gian - còng nghé thòng tin, Vàn hòa hoc, Xà hòi
hoc...). Phàn tue ngù, ca dao co mot khói lugng lòn (7.040 dan vi tue ngù,
11.825 don vi ea dao), vói rat nhiéu loai chù de, khòng ihc.giài quyét tà't cà càc
chù de trong mot de lai, do dà phài chon ra mot vài vàn de de nghién eùu. Mat
khàc, nhu Phó giào su, tié'n si Ma Giang Làn dà viét trong Tue ngù ca dao Viét
Nam, thì "Ca dao phàn ành lich su, miéu tà khà ehi tié't phong tue tàp quàn
trong sinh boat vài chat va tinh Ihàn cùa nhàn dàn lao dòng nhung truòc hél là
bòc lo tàm hón cùa dàn toc trong dai song riéng tu, dòi song già dình va dòi
song xà bòi." [60:5]. Nhu thè', chon chù de già dình là chon dugc mot trong so it
nói dung quan trong nhàt cùa lue ngù, ca dao, va khòng vu(n qua sue cùa luàn
àn tié'n sT.
- Ly do thù hai, nhu nhà nghién eùu Toan Anh dà viét trong Tim hieu
phong tue Viét Nam qua né'p cu già dình thì:
"Già dình là nén làng cùa xà hòi, co già dình mói eò xa bòi, nhàt là già
dình Viét Nam lai càng là mot nén làng vùng chàc cùa xà bòi Viét Nam.
Khào xél ve phong lue Viét Nam, phài bài dàu tu già dình Viét Nam vói
nhùng tue le dà ehi phói già dình: sinh, tu, già thù, de dàn dàn di tòi phong tue
ve xà bòi... Muón biét khu rùng phài di tu bui eày, muón hiéu xà hòi phài di tu
già dình. Chfnh vi le dò, muón hiéu phong tue Viét Nam, phài bài dàu lù phong
tue già dình." [3:281.
Nhùng y kiè'n trén cho ihà'y viéc nghién eùu ve phong tue tàp quàn trong
quan he già dình là mot huòng ehgn dung, trong diéu kién chua the khào eùu
toàn bó càc vàn de thuòc ve phong tue tàp quàn cùng nhu moi chù de dugc phàn

càc tinh chat.
- Khào sàt ky nói dung dà dugc phàn loai, dành già, rùt ra nhùng ké't luàn.
4. TÌNH HÌNH NGHIÉN ClìU lUC NGfJ, CA DAO VE GIÀ DÌNH.
4.1. Viéc suu tàm, chù giài tue ngù, ca dao nói chung dà dugc lién hành tu
nùa cuòi thè ky thù XVII1, nhung cliua co còng trình nào di sàu nghién eùu
riéng ve phong me lap quàn trong quan he già dình nguòi Viét ma chi co mot so
tàc phàm de càp dén vàn de này trong mòl so chuang, muc.


Nàm 1940, qua Kinh thi Viét Nam, Nguyén Bach Khoa (Truang Tùu) nói
ve Già toc phu he va Chóng nam quyén de phàn tfch ve già dình Viet Nam the
hién qua ca dao. Nàm 1960, à tàc phélm Chóng hòn nhàn già dình phong kién
trong ca dao Viét Nam, Hàng Phuong néu lén nhùng nói dung eó Ifnh chat
chó'ng dói trong cadao. Tu nàm 1956dé'n nàm 1978, qua viéc phàn ifch eadao,
Vù Nggc Phan néu lén su dó'i xù bài cóng dói vói nguòi phu nù, màu ihuàn me
chóng - nàng dàu, che dò da thè, cành kho le mon, dao tam tòng tròi buòe nguòi
phu nù.
Tu nhùng nàm 90 dén nay, càc nhà nghién eùu dà chù y nghién eùu ve
lue ngù, ea dao theo chuyén de. Co nhùng cóng irình dugc xuà't bàn hoàc tài
bàn dàng chù y nhu: Thi phàp ca dao cùa Nguyén Xuàn Kfnh, Ca dao tue ngù
vài khoa hoc nóng nghiép cùa Bùi Huy Dàp, Tim hiéu thi phàp tue ngù Viét
Nam cùa Phan Thi Dào, Nghé thuàt choi chù trong ca dao nguài Viét cùa
Triéu Nguyén, Tue ngù Viet Nam, eàu trite va thi phàp cùa Nguyén Thài Hòa,
Tiép càn ca dao bang phuang thùe xàii chuòi tlieo mó hình eàu trùc cùa
Triéu Nguyén... Co hai tàc phàm di sàu vào nói dung tue ngù, ea dao, dac biét là
khào sàt khà ky càc mói quan he cùa con nguòi trong xà hói, dò là Thi ca bình
dàn Viét Nam cùa Nguyén Tà'n Long, Phan Canh va Dao làm nguài trong tue
ngù, ca dao Viét Nam cùa Nguyén Nghla Dàn.
4.2. Nghién eùu ve phong tue, làp quàn trong già dình nguòi Viét, eó mot
so tàc pham mang tinh chat chuyén sàu, hoae eó nhùng chuang muc chuyén sàu

5.1. Phuong p h à p nghién ci'ni
Trong còng trình này, chùng tói vàn dung ké't hgp nhiéu phuong phàp
nghién eùu: Phuang phàp nghién eùu cùa càc ngành vàn hoc dàn gian, xà hói
hoc vàn hòa, vàn hóa hoc, phuang phàp nghién eùu lién ngành (vàn hoà dàn
gian, vàn hoc, xà bòi hoc...), phuang phàp ihóng ké, quy nap, phmmg phàp he
thóng.
Van dung phU(]fng phàp he thóng, chùng tòi quan niem ràng tue ngù, ea
dao nàm trong he thóng vàn hoc dàn gian, dóng ihòi mói the loai là mot he
thóng riéng, va di sàu han nùa, mói chù de lai là mot he thóng con, eó eàu trùc
vói nhùng nhàn tó nói lai, lao nén nhùng chat lich hgp cùa chùng... Nghién eùu


lue ngù, ca dao, ben canh viéc tìm hiéu nói dung cùa tùng don vi, chùng tòi co
gang tìm ra nhùng chat tfch hgp tu he thóng càc chù de va ehà'l tfch hgp cùa
toàn ' ò he thóng lue ngù, ea dao.
Vàn dung phuang phàp thóng ké, chùng tói ké't hgp giùa Ihao làe dinh
Ifnh là thao tàc thòng thuòng cùa ngành nghién eùu khoa hoc xa bòi va nhàn
vàn, vói thao làc dinh lugng là ihao làe thóng thuòng cùa ngành nghién eùu
khoa hoc tu nhién, de eó gang dal dugc su chfnh xàc trong nhan djnh, dành già
dói lugng nghién eùu. Phuang phàp thóng ké ò day phù hgp vói dói lugng
nghién eùu, vi thuòng lue ngù, ca dao là nhùng don vi nhò. bau bel eó cùng mot
kiéu eàu trùc. Chùng tòi dà ùng dung còng nghé thòng tin de ihue hién phuang
phàp ihò'ng ké dugc Iriél de, chfnh xàc. Day là phutmg phàp hien dai, yéu eàu
nguòi su dung phài eó mot so kién thùe tói ihiéu ve tin hoc, dóng thòi phài còng
tàc vói nhùng nhà chuyén mòn ve tin hoc thuóe Trung tàm Cóng nghé thòng tin
(Vàn phòng Bó Vàn hoà Tliòng tin) de xày dung hai phàn mém chuyén biét ve
lue ngù, ca dao. Hai phàn mém này quàn ly tue ngù, ca dao theo nhiéu liéu chf
do nguòi nghién eùu quy dinh, trong dò quan Irong nhàl là càc tiéu chi ve thè
loai, chù de, nói dung va ghi chù. Phàn ghi chù hét sue quan trong, ghi dàm dà'u
àn cùa nguòi nghién eùu, giùp nguòi nghién eùu phàn loai chi tié't han tue ngù,

12

thóng, giùp vièc tìm hiéu vò'n vàn hoc dàn gian dugc sàu sàc hcm, qua dò góp
/
«

phàn phàt huy vón vàn hóa co truyén, bàn sàc vàn hóa dàn toc, xày dung nép
song vàn hóa, già dình vàn hóa.
Còng trình nghién eùu này cùng cung cà'p ea so ly luàn, kién thùe va
phuang phàp cóng làe cho càn bó làm còng tàc vàn hóa ò ca sa hién nay, nhàl
là càc ca so nóng thón, hién dang thuc hién xày dung càc hình màu làng vàn
hòa, già dình vàn hòa, quàn ly càc sinh ht>at vàn hòa dàn gian, le bòi, di lich
lich su va vàn hóa.
Su dóng góp dàng ké cùa cóng trình này là ve phuang phàp nghién eùu va
cóng cu thuc hién phuang phàp ày. Ve phuang phàp, làc già thuc hành tuang
dói day dù phucmg phàp nghién eùu dugc goi là "toàn hoc hóa ngón ngù" cùa
khoa hoc xà bòi. Dò là phm^ng phàp dinh lugng ké't hgp yàì dinh tfnh, khào sàt
dói tugng mòl càch sàng rò qua viéc thóng ké, do dém, mó hình hoà dòi lugng,
khién cho càc kél luàn eò ehó dua vùng chàc tu tu liéu, dàng tin eày. Ve cóng
cu, chùng tòi tao ra mot phàn mém quàn ly lue ngù, ca dao vói 7.040 don vi tue
ngù, 6.995 don vi ca dao dà dugc phàn loai buòe dàu de lù dò nguòi nghién ciru
eó the tu phàn loai, sàp xép phue vu càc de lai eùa minh co lién quan dén tue
ngù, cadao.
Kél hgp vói phàn mém qiuin ly tue ngù, ca dao va thu muc tham khào
(dàu muc va trfch nguyén vàn), cóng trình eó the dugc xuàl bàn thành sành in,
sàch dién tu (CD-ROM) làm tài liéu nghién eùu khà day dù chuyén sàu lue ngù,
ca dao ve phong tue, làp quàn cùa nguòi Viét, dóng thòi mò ra khà nàng xù ly
tu liéu theo nhiéu chù de, giùp nhùng nguòi nghién eùu tié'n hành càc còng trình
nghién eùu khàc ve tue ngù, ea dao theo huòng ké't hgp thao làc dinh Ifnh vói
thao tàc dinh luc;ng.

hòa cùa còng dóng va lóc nguòi, góp phàn nuòi duòng nhàn càch con nguòi,
phàt trién kinh té - xà bòi, phàn ành su van dóng cùa cóng dóng va quóc già
trong tién trình lich su.
1.1.2. Già dình Viét Nam truyén thóng
Già dình là dó'i lugng nghién eùu eùa nhiéu nhà nghién eùu ve vàn hóa
Viét Nam. Mòi tàc già tìm càch tiép càn khàc nhau ve già dình. Phan Ké Bfnh
trong Viét Nam phong tue khào sàt già dình thóng qua phong lue trong già toc,
góm càc muc: Cha me vói con, anh em, chi em, thàn thuóe, phung su tó tóng,
dao làm con, thugng tho, sinh nhàt, thàn hoàng. lang ma, cài tàng, ky nhut, lù
thòi tié't lap, già thù, vg chóng, vg le, eàu tu, nuòi nghla lù.
Dàng chù y là trong khi giói ihiéu phong tue tàp quàn, làc già thuòng dcìn
tue ngù de minh chùng. Phan Ké Bfnh dà dua ra nhàn xél nhu sau: Irong quan
he già dình nguòi Viét, hòa muc là diéu hél sue quan trong, dao làm con pliài
trong chù hié'u, vg chóng phài giù chù tié't nghia vói nhau. Òng cùng phé phan
mot so bicu hién tiéu cuc dà thành làp lue tn)ng quan he già dình nhu trong nani
khinh nù, da thè...
Trong Tim hiéu phong tue Viét nam qua nép eù già dinh, làc già Toan
Ành di sàu vào dòi song già dình, theo càch hiéu eùa hoc già Dào Duy Anh:


15

Già dình chi "nhùng nguòi thàn thuòc trong mot nhà." [3:8]. Òng giói ihìèu tóm
tàt ve thành phàn già dình Viét Nam va viét: "Qua càc thành phàn trèn cho thà'y
ràng già dình Viét Nam bao quàl rà't róng, va moi nguòi déu eó tình thàn thuóe
vói nhau qua moi thè he, khòng ké bòi ho nói, ngoai, nhiéu khi bòi cà hai ben
nói ngoai." [3:24-25]. Tàc già néu lén mot so và'n de dàng chù y là:
- "Bón phàn cùa òng bà cha me là phài ràn day con ehàu, va chiù
tràch nhièm ve hành vi cùa con ehàu. Con chàu khòng chiù vàng lai,
òng bà cha me eó quyén dành màng."
)i, khòng dugc ra a riéng
ncu khòng dugc òng bà cha me cho phép va phài lo làm àn de phung
duòng òng bà cha me.
Néu con chàu luòi biéng dén nói òng bà cha me phài tu sàt Ihì
phài tòi.
Khi òng bà cha me tuoi già sue yéu, hénh tal, con chàu khòng
nuòi cùng eò tói.
Dò là bón phan dói vói ké trén, lai con nhùng bón phàn dói vai
nguòi duòi phài lo day dò, gay dung con em. Con cm co lói phài trùng
phat.


16

Ngoài ra vg chóng àn a vói nhau con co nhiém vu va bón phàn
dùng vói le tòng phu. Bó chóng ra di, can tói bòi phu, hi phàp luàt trùng
phat.
Dàn òng eó ò gùi ré, vg cùng phài kfnh chóng. Dành chóng, gié't

17

huòng Nho giào trong dò, cùng chi mot vài loai già dình thuc su eó y
nghTa". [57:315]
Tàc già dà phàn tfch càc diéu kién kinh té, chfnh tri, xà bòi cùa nuóc la
truòc day de ehi ra eó bón bang nguòi trong dàn là sT, nóng, cóng, thuang,
nhung quan trong nhà't là nóng va si. Tu dò, òng "Phàn biét già dình truyén
thóng Viét Nam thành hai loai lòn: quan ho va dàn ho."[48:320]. Tàc già viéì:
"Trong xà bòi truòc day, nóng dàn va nhà nho eò vai trò xà bòi lòn
nhàt, già dình nóng dàn va già dình nhà nho cùng là tiéu biéu nhat. Già
dình nóng dàn, dac biét là già dình trung nóng, tiéu biéu cho càch tó
chùc làm àn san xuàl nóng nghiép nhàm tu tue va dóng góp cho làng
nuòc. Già dình nhà nho liéu biéu cho càch dùng le nghTa xày dung nén
né'p trong nhà va àn ò vói ho hàng làng xóm." [57:320],
GS. Nguyén Tu Chi nghién eùu sàu vào ca cà'u tó chùc làng xóm va nhan
xél buòe dàu ve già dình nguòi N'ièt, ma dia bàn chù yé'u là vùng dóng bang va
trung du Bàe Bò. Vói già dình nguòi Viet co truyén, Nguyén lù Chi nhàn manh
dén loai lo hình già dình nhò, già dình hai nhàn: "Già toc Viet, tu nóng thón
dén thành thi, ò dóng bang va trung du Bàe Bó, eà trén khàp dà't nuòc, lù làu
cùng dà giài the dé'n mùc già dình nhò ròi, Ihàm chi trong luyét dai da so càc
truòng hcpfp, là già dình hai nhàn."[15:181. òng nhìn sàu vào ifnh chat cùa già
dình Viét co truyén nhu sau:
"Tfnh chat phu quyén cùa già toc Viél là diéu dà dugc nhiéu làn
nhàn manh, vói càc nguyén ly chfnh làm khung cho nò: quyén uy lói
cao cùa nguòi cha vói con cài, eùa nguòi chóng dói vói nguòi vg, dac
quyén Ihùa ké cùa con Irai, dac biét cùa con trai truang, vai trò quàn
Iriét. co khi bau nhu dòc lòn cùa dàn òng chù bó trong moi tó chirc
ngoai già dình... Tfnh chat phu quyén à'y con dugc tó dàm bòi nhiéu thè
ky giào due nhà Nho. Trén bình dién sinh boat cóng dóng cùa làng - xà,
su vàng mal qua "lo liéu" cùa phu nù trong ca cà'u lo chùc càng nói lén

bòi. Diéu này dugc phàn ành rò irong càc mói quan he trong già dình ma chùng
tòi sé phàn tfch ò càc chuang sau qua tue ngù, ca dao.
1.2. KHÀI NIÉM TUC NGÙ; CA DAO, PHONG TLC, TÀP QUÀN
Già dình là dó'i tugng phàn ành cùa nhiéu loai hình vàn hoà nghé thuat.
Tn^ ngù, ea dao cQng co dói tugug phan ành là già dình. Trong pham vi eùa mot
luàn àn, chùng lói xin de càp lói bò piiàn tue ngù, ca dao ve phong tue tap quàn
irong già dình.
Dà eó nhiéu nhà nghién eùu dua ra càc khài niém ve lue ngù, ca dao,
phong lue tàp quàn. Tuy tùng góc dò chuyén mòn, mÓi nhà nghién eùu quan
tàm dé'n nhùng dac tfnh này bay dac tfnh khàc eùa dói tugng de dinh nghTa khài
niém, nhung nói chung dà tuang dói ihò'ng nhàt ò nhùng diém ea bàn. Kélhùa
quan niém cùa càc nhà khoa hoc di tiuóe, chùng tói néu lén nhùng khài niem
sài vói huòng nghién eùu cùa chùng lói nhu sau:
1.2.1. Khài niém tue ngù
Tue ngù là mot the loai van hoc dàn giun, dugc hình ihành va su dung
trong lòi nói hàng ngày, due kéì tri thùe, kinh nghiém song, ihuòng ngàn gon,
co vàn dièu, thành eàu hoàn chinh, co chùc nàng thóng bào, duge phó bién rong
rài trong nhàn dàn.
1.2.2. Khài niém ca dao