Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
ĐẶT VẤN ĐỀ
1.Lý do chọn đề tài:
Văn học dân gian là một tài sản tinh thần vô giá của dân tộc Việt Nam, là
nơi lưu giữ những nét đẹp của đời sống tinh thần người Việt song hành cùng
các giai đoạn lịch sử của dân tộc. Niềm hạnh phúc đầu đời bình dị mà đầy ý
nghĩa nhân văn cao đẹp của mỗi người là được lớn lên trong lời ca dao của mẹ,
trong thế giới những câu chuyện cổ tích của bà. Những ông Bụt, bà Tiên trong
câu chuyện cổ, những cái Bống, cái Cò trong ca dao là hình ảnh của quê hương
thân thuộc, là những ước mơ khát vọng về hạnh phúc . Văn học dân gian chính
là chiếc nôi nuôi dưỡng tinh thần của mỗi người từ lúc chào đời và trở thành
nhịp cầu nối giữa cá nhân mỗi người đi đến tình yêu quê hương đất nước.
Trong các thể loại văn học dân gian, truyện cổ tích và ca dao là những thể
loại có lợi thế nhất trong việc thể hiện trí tưởng tượng phong phú cũng như bộc
lộ tình cảm, suy nghĩ của con người một cách tự do nhất. Văn học bắt nguồn từ
cuộc sống hay nói như M.Gorki “Văn học là tấm gương phản chiếu thời đại”,
hiện thực cuộc sống chính là mảnh đất màu mỡ để văn học dân gian đâm chồi
nảy lộc. Hiện thực đó chính là các mối quan hệ gia đình và xã hội phản ánh
chiều dài lịch sử trong hành trình tư tưởng của người Việt xưa. Cổ tích, ca dao
đã phản ánh những mối quan hệ này một cách sâu rộng và vô cùng phong phú.
Tìm hiểu mối quan hệ gia đình, xã hội trong ca dao, cổ tích chính là hành
trình đi ngược dòng lịch sử để tìm về nguồn gốc dân tộc, để tìm hiểu đời sống
của người xưa trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên, với xã hội, với chính
mình để hoàn thiện và phát triển.
Tìm hiểu mối quan hệ gia đình, xã hội trong ca dao, cổ tích chính là thái
độ trân trọng những giá trị văn hóa, những truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân
tộc để từ đó có thái độ sống xứng đáng hơn với lịch sử, với những gì mình đang
hưởng của cuộc sống hôm nay.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Chính vì lí do trên, người viết bài xin được đi vào tìm hiểu mảnh đất trù

người.
Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên và Từ điển tiếng Việt do Minh
Tân, Thanh Nghi, Xuân Lãm biên soạn đều giải thích “truyện cổ tích là truyện
cổ dân gian phản ánh cuộc đấu tranh trong xã hội, thể hiện tình cảm, đạo đức,
mơ ước của nhân dân, về hình thức thường mang nhiều yếu tố thần kì, tượng
trưng và ước lệ”. Theo giáo sư Hoàng Tiến Tựu trong giáo trình Văn học dân
gian Việt Nam (NXB Giáo dục, năm 2001), truyện cổ tích gồm 3 bộ phận
chính: truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích thế sự và truyện cổ tích loài vật.

Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
1.3. Quan hệ gia đình: là những mối quan hệ tác động qua lại giữa
những người cùng trong một gia đình như quan hệ cha con, mẹ con, vợ chồng,
anh chị em trong đời sống hàng ngày.
1.4. Quan hệ xã hội: là những mối quan hệ tác động qua lại giữa những
người, những giai cấp, tầng lớp trong xã hội thông qua quá trình giao tiếp.
Nói chung, các mối quan hệ gia đình và xã hội được đề cập trong ca dao,
cổ tích là vô cùng phong phú.
2.Mối quan hệ xã hội trong cổ tích, ca dao:
Hiện thực trong cổ tích dù là cổ tích thần kỳ hay cổ tích hiện thực, cổ tích
sự tích thì vẫn chính là những bức tranh cuộc sống xã hội thời phong kiến cùng
với sự đối lập hai hạng người tiêu biểu là người nghèo và người giàu có, người
bất hạnh và những người có quyền thế, người hiền và người ác. Đó chính là
những mối quan hệ của xã hội có giai cấp –xã hội phong kiến. Giai cấp thống
trị trong cổ tích là vua chúa, trưởng bản, nhà quan, địa chủ, phú hộ… - những
người có quyền lực và có của cải. Giai cấp bị trị trong cổ tích là người dân
nghèo, người mồ côi, người đầy tớ… - họ không có ruộng vườn, cô thế nên bị
giai cấp thống trị bóc lột sức lực, trí tuệ phục vụ cho nhu cầu của giai cấp thống
trị. Truyện cổ tích thường kết thúc có hậu với việc giai cấp bị trị vùng lên đấu
tranh, lật đổ giai cấp thống trị đó chính là môtýp đổi đời thường gặp.Trong lịch

kháng của người dân nghèo đối với sự bóc lột, đàn áp của giai cấp thống trị. Có
khi họ chỉ đích danh thủ phạm:
Bộ Binh, Bộ Hộ, Bộ Hình
Ba bộ đồng tình bóp vú con tôi
Hay phản ánh chế độ bắt lính của vua quan đẩy người dân vào tình cảnh
dở khóc dở cười;
Lệnh quan bắt lính đàn ông
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Mười sáu tuổi rưỡi đứng trong công đường
Ai trông thấy lính cũng thương
Đứng trong công đường nước mắt như mưa
Hay phản ánh sự bóc lột sức lao động của bọn trọc phú:
Từ nay tôi cạch đến già
Tôi chẳng dám cấy ruộng bà nữa đâu
Ruộng bà vừa xấu vừa sâu
Vừa bé hạt gạo, vừa đau đồng tiền
Tôi về cấy ruộng quan điền
Bát gạo đã lớn quan tiền trao tay.
2.2.Với quyền lực của kẻ bề trên, giai cấp thống trị công khai thể hiện
sức mạnh của mình với nhiều thủ đoạn áp bức bóc lột khác nhau.
Kiểu loại nhân vật này là các phú ông, trưởng giả, quan lại và cả vua
chúa. Đặc trưng chung của họ là giàu sang, quyền thế nhưng cũng rất tham lam,
háo sắc, hách dịch và khinh người. Trong truyện cổ, các nhân vật này thường
lợi dụng quyền lực và sự giàu có của mình để chèn ép, bóc lột những người lao
động nghèo. Lão trưởng giả trong “Cây tre trăm đốt” là điển hình cho kiểu
nhân vật này. Hắn vốn là một tên gian ác, xảo trá. Hắn dùng đủ mọi thủ đoạn để
bóc lột người ở và người làm thuê. Hắn hứa gả con gái để lợi dụng sự thật thà
hiền lành của anh Khoai biến anh thành kẻ làm không công cho hắn. Thế nhưng
cuối cùng hắn lại tính gả con cho nhà tên cai tổng. Nhân vật ông quan trong

Trong ca dao, mối quan hệ trên- dưới, sang – hèn mang nặng tính phân
biệt giai cấp được nhắc đến rất nhiều :
-Vắn tay với chẳng tới kèo
Cha mẹ anh nghèo cưới chẳng được em
-Trách ai đặt ra lễ cưới
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Oán ai đặt ra tục cheo
Để cho kẻ có người nghèo
Yêu nhau chẳng lấy được nhau
Bắc Nam cách biệt ngậm sầu đôi nơi
Có thể nói rằng khi nói về các mối quan hệ xã hội thì những mâu thuẩn
xã hội trên chính là sự phản ánh chính xác hiện thực của cuộc sống của xã hội
phong kiến nhưng phần kết thúc của các truyện cổ tích thường theo một môtýp
quen thuộc là người tốt luôn được sự gíup đỡ của Tiên, Bụt, thánh thần hoặc
gặp một may mắn mà được đổi đời, được hưởng hạnh phúc – phần kết thúc thì
không hoàn toàn khớp với hiện thực cuộc sống mà đó chỉ là ước mơ, khát vọng
tốt đẹp của quần chúng nhân dân mà thôi.
Tuy nhiên, ngay trong cảnh phân biệt giai cấp với nhiều tư tưởng bảo thủ
đó, quần chúng nhân dân vẫn thể hiện vẻ đẹp của tính cách, tâm hồn người lao
động. Đó chính là vẻ đẹp con người trong các quan hệ cộng đồng, quan hệ xã
hội. Mặc dù nền tảng xã hội là bất công, những xung đột giữa các giai cấp đối
kháng – kẻ thống trị và người bị trị nhưng ca dao vẫn đầy ắp tinh thần đấu
tranh, sức phản kháng mạnh mẽ của người bình dân. Sức sống con người bộc lộ
ở nét cứng cỏi trong nhân cách, không chịu khuất phục trước hoàn cảnh , luôn
tìm cách vượt lên những áp lực, định kiến xã hội, chiến thắng số phận, tin tưởng
tương lai và đứng về phía lẽ phải. Chất nhân văn bộc lộ rõ nhất trong lao động
sản xuất và đấu tranh xã hội: cần cù, bền bỉ, nhẫn nại, luôn ý thức rõ giá trị của
chính mình. Đó là tầm vóc vĩ đại của những con người bình thường:
-Chị như hoa gạo trên cây

của Thiên trả về cho Địa, Ất và vợ phải ra pháp trường, Nhân vật Tứ thì bị quỷ
bóp cổ chết… Bên cạnh đó, truyện cổ tích cũng có những câu chuyện ca ngợi
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
tình cảm bạn bè gắn bó kéo sơn như “Sự tích chim quốc” nhưng cốt truyện
như vậy thì không phải là nhiều.
3.Mối quan hệ gia đình trong ca dao, cổ tích:
Nói về mối quan hệ gia đình thì cổ tích và ca dao lại vô cùng phong phú.
Nhìn chung, các mối quan hệ trong gia đình có thể chia thành hai dạng:
3.1.Những mối quan hệ gia đình tốt đẹp thì thường gắn liền với việc
ngợi ca những truyền thống , đạo lý gia đình như tình cảm vợ chồng thuỷ
chung, tình anh em gắn bó, đạo hiếu của con cái đối với cha mẹ.
Trong truyện cổ tích khi đề cập đến dạng quan hệ gia đình này thì
thường là không có tuyến nhân vật ác. Truyện “Sự tích trầu cau” từ sự hiểu
nhầm mà dẫn đến ba cái chết của ba nhân vật là sự ngợi ca vẻ đẹp của tình cảm
vợ chồng, tình anh em kéo sơn gắn bó. Truyện “Sự tích núi Vọng Phu” với
hình ảnh người vợ bồng con hóa đá trông chồng , “Sự tích ông đầu rau” kể về
người vợ thương chồng cũ mà cùng nhảy vào đám lửa chết theo chồng, người
chồng mới vì thương vợ mà cũng đâm đầu vào lửa chết theo vợ là những hình
ảnh đẹp ngợi ca tình cảm vợ chồng thuỷ chung son sắt, sống chết có nhau. Còn
trong ca dao, thì đây lại là một đề tài lớn làm nên giá trị văn hoá của thể loại
này:
Con cái hiếu thảo với cha mẹ:
-Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra
Một lòng thờ mẹ kính cha
Cho tròn chữ hiếu mới là đạo con
-Mẹ già hai đứa lo chung
Đứa lo cơm nước, đưa phần thuốc thang
Anh chị em trong gia đình phải thuận hoà, yêu thương lẫn nhau:

Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
hữu của xã hội phong kiến. Nhân vật bất hạnh trong các truyện này thường là
người em út như người em trong truyện “Cây khế”, người em trong truyện “Hà
rầm hà rạc”. Còn mâu thuẩn giữa chị em gái thường là vì ghen tuông, tranh
giành hạnh phúc như truyện “Tấm Cám”, truyện “Sọ Dừa”. Còn mâu thuẩn
giữa vợ và chồng xuất phát từ sự ghen tuông hoặc sự phụ bạc của một trong hai
người. Truyện “Người thiếu phụ Nam Xương” kể về cái chết của người vợ
thuỷ chung do người chồng quá đa nghi, ghen tuông mù quáng. Truyện “Đồng
tiền Vạn Lịch”, “Sự tích con muỗi” nói về người vợ bất nghĩa tham giàu phụ
khó.Cách giải quyết mâu thuẩn trong các mối quan hệ này theo nguyện vọng
của nhân dân thì vẫn đề cao người tốt và người xấu phải trả giá – đề cao sự
chiến thắng của đạo lý.
Một loại quan hệ gia đình khá phổ biến trong truyện cổ tích là quan hệ
mẹ ghẻ - con chồng. Đa phần họ sợ người con riêng lớn lên sẽ thừa kế tài sản
hoặc do ghen ghét với vẻ đẹp, sự may mắn của người con nên tìm cách giết hại.
Tuy nhiên, đa phần những đứa con ấy đều thoát chết và khi trở về thì hoặc
người mẹ ghẻ sợ quá mà chết như truyện “Tấm cám”, “Sự tích con dế” hoặc
xấu hổ mà trốn đi biệt tích như trong “Mụ dì ghẻ độc ác”.
Còn với ca dao, với lợi thế là tiếng nói trữ tình nên khi nói về các mối
mâu thuẩn trong quan hệ gia đình thì ca dao có hàng loạt bài về đề tài than thân
trách phận và thường nghiêng về người con gái. Trong xã hội phong kiến, với
quan niệm trọng nam khinh nữ, với những quy tắ lê giáo phong kiến hà khắc
như tam tòng tứ đức thì người phụ nữ thường là lớp người thấp bé nhất, đau khổ
nhất, là nạn nhân của chế độ nam quyền. Dù ở phương diện là người con, người
mẹ, người vợ họ vẫn chịu nhiều thiệt thòi, cam chịu:
Người con gái thường bị cha mẹ ép duyên, là nạn nhân của nạn tảo hôn
và bất hạnh với hôn nhânbị ép buộc của mình:
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam

Chồng một thì lấy, chồng chung thì đừng
Thân phận người phụ nữ thường chịu nhiều bất hạnh, nhìn chung họ ý
thức được giá trị nhân phẩm của mình nhưng đành cam chịu không một chút
phản kháng. Trong ca dao, sự than thân trách phận của người phụ nữ thường
gắn với cụm từ “Thân em” đầy tủi hờn, chua xót:
-Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai
-Thân em như giếng giữa đàng
Người khôn rửa mặt, người phàm rửa chân
-Thân em như lá đài bi
Ngày thì dải nắng đêm thì dầm sương
-Thân em như miếng cau khô
Kẻ thanh tham mỏng người thô tham dày
Có thể nói các mối quan hệ gia đình và xã hội được phản ánh vô cùng sâu
sắc trong ca dao và truyện cổ tích. Các mối quan hệ đó góp phần tái hiện một
giai đoạn dài của lịch sử dân tộc với những nếp sống phong tục tập quán, với
những tư tưởng tình cảm phong phú của con người Việt Nam. Đây chính là một
kho tàng tư liệu có giá trị văn hóa quý giá của đời sống tinh thần dân tộc Việt
Nam.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
KẾT LUẬN
Cổ tích và ca dao là hai thể loại văn học dân gian có lợi thế trong việc
phản ánh bức tranh hiện thực xã hội. Cổ tích với lợi thế về trí tưởng tượng vô
cùng tự do, phong phú đã sáng tạo nên rất nhiều những cốt truyện phản ánh các
mối quan hệ đa dạng từ gia đình đến xã hội. Nhưng cổ tích cũng như các loại
truyện kể dân gian khác cũng có hạn chế là thiên về diễn biến sự việc, hành
động nhân vật mà ít khả năng thể hiện tâm trạng tư tưởng của nhân vật. Còn ca
dao lại là tiếng nói trữ tình với phương thức biểu đạt chủ yếu là biểu cảm nên có
thể đề cập đến tất cả những góc khuất trong tư tưởng, tình cảm của con người.

Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
ĐẶT VẤN ĐỀ
1.Lý do chọn đề tài:
Văn học dân gian là một tài sản tinh thần vô giá của dân tộc Việt Nam, là
nơi lưu giữ những nét đẹp của đời sống tinh thần người Việt song hành cùng
các giai đoạn lịch sử của dân tộc. Niềm hạnh phúc đầu đời bình dị mà đầy ý
nghĩa nhân văn cao đẹp của mỗi người là được lớn lên trong lời ca dao của mẹ,
trong thế giới những câu chuyện cổ tích của bà. Những ông Bụt, bà Tiên trong
câu chuyện cổ, những cái Bống, cái Cò trong ca dao là hình ảnh của quê hương
thân thuộc, là những ước mơ khát vọng về hạnh phúc . Văn học dân gian chính
là chiếc nôi nuôi dưỡng tinh thần của mỗi người từ lúc chào đời và trở thành
nhịp cầu nối giữa cá nhân mỗi người đi đến tình yêu quê hương đất nước.
Trong các thể loại văn học dân gian, truyện cổ tích và ca dao là những thể
loại có lợi thế nhất trong việc thể hiện trí tưởng tượng phong phú cũng như bộc
lộ tình cảm, suy nghĩ của con người một cách tự do nhất. Văn học bắt nguồn từ
cuộc sống hay nói như M.Gorki “Văn học là tấm gương phản chiếu thời đại”,
hiện thực cuộc sống chính là mảnh đất màu mỡ để văn học dân gian đâm chồi
nảy lộc. Hiện thực đó chính là các mối quan hệ gia đình và xã hội phản ánh
chiều dài lịch sử trong hành trình tư tưởng của người Việt xưa. Cổ tích, ca dao
đã phản ánh những mối quan hệ này một cách sâu rộng và vô cùng phong phú.
Tìm hiểu mối quan hệ gia đình, xã hội trong ca dao, cổ tích chính là hành
trình đi ngược dòng lịch sử để tìm về nguồn gốc dân tộc, để tìm hiểu đời sống
của người xưa trong quá trình đấu tranh với thiên nhiên, với xã hội, với chính
mình để hoàn thiện và phát triển.
Tìm hiểu mối quan hệ gia đình, xã hội trong ca dao, cổ tích chính là thái
độ trân trọng những giá trị văn hóa, những truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân
tộc để từ đó có thái độ sống xứng đáng hơn với lịch sử, với những gì mình đang
hưởng của cuộc sống hôm nay.
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam

và cả những câu chuyện kể về các con vật nói năng và hoạt động như con
người.
Từ điển tiếng Việt do Hoàng Phê chủ biên và Từ điển tiếng Việt do Minh
Tân, Thanh Nghi, Xuân Lãm biên soạn đều giải thích “truyện cổ tích là truyện
cổ dân gian phản ánh cuộc đấu tranh trong xã hội, thể hiện tình cảm, đạo đức,
mơ ước của nhân dân, về hình thức thường mang nhiều yếu tố thần kì, tượng
trưng và ước lệ”. Theo giáo sư Hoàng Tiến Tựu trong giáo trình Văn học dân
gian Việt Nam (NXB Giáo dục, năm 2001), truyện cổ tích gồm 3 bộ phận
chính: truyện cổ tích thần kì, truyện cổ tích thế sự và truyện cổ tích loài vật.

Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
1.3. Quan hệ gia đình: là những mối quan hệ tác động qua lại giữa
những người cùng trong một gia đình như quan hệ cha con, mẹ con, vợ chồng,
anh chị em trong đời sống hàng ngày.
1.4. Quan hệ xã hội: là những mối quan hệ tác động qua lại giữa những
người, những giai cấp, tầng lớp trong xã hội thông qua quá trình giao tiếp.
Nói chung, các mối quan hệ gia đình và xã hội được đề cập trong ca dao,
cổ tích là vô cùng phong phú.
2.Mối quan hệ xã hội trong cổ tích, ca dao:
Hiện thực trong cổ tích dù là cổ tích thần kỳ hay cổ tích hiện thực, cổ tích
sự tích thì vẫn chính là những bức tranh cuộc sống xã hội thời phong kiến cùng
với sự đối lập hai hạng người tiêu biểu là người nghèo và người giàu có, người
bất hạnh và những người có quyền thế, người hiền và người ác. Đó chính là
những mối quan hệ của xã hội có giai cấp –xã hội phong kiến. Giai cấp thống
trị trong cổ tích là vua chúa, trưởng bản, nhà quan, địa chủ, phú hộ… - những
người có quyền lực và có của cải. Giai cấp bị trị trong cổ tích là người dân
nghèo, người mồ côi, người đầy tớ… - họ không có ruộng vườn, cô thế nên bị
giai cấp thống trị bóc lột sức lực, trí tuệ phục vụ cho nhu cầu của giai cấp thống
trị. Truyện cổ tích thường kết thúc có hậu với việc giai cấp bị trị vùng lên đấu

Còn trong ca dao, mối quan hệ này được thể hiện qua tiếng kêu phản
kháng của người dân nghèo đối với sự bóc lột, đàn áp của giai cấp thống trị. Có
khi họ chỉ đích danh thủ phạm:
Bộ Binh, Bộ Hộ, Bộ Hình
Ba bộ đồng tình bóp vú con tôi
Hay phản ánh chế độ bắt lính của vua quan đẩy người dân vào tình cảnh
dở khóc dở cười;
Lệnh quan bắt lính đàn ông
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Mười sáu tuổi rưỡi đứng trong công đường
Ai trông thấy lính cũng thương
Đứng trong công đường nước mắt như mưa
Hay phản ánh sự bóc lột sức lao động của bọn trọc phú:
Từ nay tôi cạch đến già
Tôi chẳng dám cấy ruộng bà nữa đâu
Ruộng bà vừa xấu vừa sâu
Vừa bé hạt gạo, vừa đau đồng tiền
Tôi về cấy ruộng quan điền
Bát gạo đã lớn quan tiền trao tay.
2.2.Với quyền lực của kẻ bề trên, giai cấp thống trị công khai thể hiện
sức mạnh của mình với nhiều thủ đoạn áp bức bóc lột khác nhau.
Kiểu loại nhân vật này là các phú ông, trưởng giả, quan lại và cả vua
chúa. Đặc trưng chung của họ là giàu sang, quyền thế nhưng cũng rất tham lam,
háo sắc, hách dịch và khinh người. Trong truyện cổ, các nhân vật này thường
lợi dụng quyền lực và sự giàu có của mình để chèn ép, bóc lột những người lao
động nghèo. Lão trưởng giả trong “Cây tre trăm đốt” là điển hình cho kiểu
nhân vật này. Hắn vốn là một tên gian ác, xảo trá. Hắn dùng đủ mọi thủ đoạn để
bóc lột người ở và người làm thuê. Hắn hứa gả con gái để lợi dụng sự thật thà
hiền lành của anh Khoai biến anh thành kẻ làm không công cho hắn. Thế nhưng

nhưng tốt bụng đều được đền bù xứng đáng.
Trong ca dao, mối quan hệ trên- dưới, sang – hèn mang nặng tính phân
biệt giai cấp được nhắc đến rất nhiều :
-Vắn tay với chẳng tới kèo
Cha mẹ anh nghèo cưới chẳng được em
-Trách ai đặt ra lễ cưới
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang
Mối quan hệ gia đình, xã hội trong cổ tích, ca dao Việt Nam
Oán ai đặt ra tục cheo
Để cho kẻ có người nghèo
Yêu nhau chẳng lấy được nhau
Bắc Nam cách biệt ngậm sầu đôi nơi
Có thể nói rằng khi nói về các mối quan hệ xã hội thì những mâu thuẩn
xã hội trên chính là sự phản ánh chính xác hiện thực của cuộc sống của xã hội
phong kiến nhưng phần kết thúc của các truyện cổ tích thường theo một môtýp
quen thuộc là người tốt luôn được sự gíup đỡ của Tiên, Bụt, thánh thần hoặc
gặp một may mắn mà được đổi đời, được hưởng hạnh phúc – phần kết thúc thì
không hoàn toàn khớp với hiện thực cuộc sống mà đó chỉ là ước mơ, khát vọng
tốt đẹp của quần chúng nhân dân mà thôi.
Tuy nhiên, ngay trong cảnh phân biệt giai cấp với nhiều tư tưởng bảo thủ
đó, quần chúng nhân dân vẫn thể hiện vẻ đẹp của tính cách, tâm hồn người lao
động. Đó chính là vẻ đẹp con người trong các quan hệ cộng đồng, quan hệ xã
hội. Mặc dù nền tảng xã hội là bất công, những xung đột giữa các giai cấp đối
kháng – kẻ thống trị và người bị trị nhưng ca dao vẫn đầy ắp tinh thần đấu
tranh, sức phản kháng mạnh mẽ của người bình dân. Sức sống con người bộc lộ
ở nét cứng cỏi trong nhân cách, không chịu khuất phục trước hoàn cảnh , luôn
tìm cách vượt lên những áp lực, định kiến xã hội, chiến thắng số phận, tin tưởng
tương lai và đứng về phía lẽ phải. Chất nhân văn bộc lộ rõ nhất trong lao động
sản xuất và đấu tranh xã hội: cần cù, bền bỉ, nhẫn nại, luôn ý thức rõ giá trị của
chính mình. Đó là tầm vóc vĩ đại của những con người bình thường:

bằng việc chịu cảnh tán gia bại sản hoặc chịu cảnh chết thảm: toàn bộ gia sản
của Thiên trả về cho Địa, Ất và vợ phải ra pháp trường, Nhân vật Tứ thì bị quỷ
bóp cổ chết… Bên cạnh đó, truyện cổ tích cũng có những câu chuyện ca ngợi
Người thực hiện: Nguyễn Thị Bích Vân – Lớp Cao học K23 -VHVN Trang