Kỹ năng lập công thức hợp chất hoá học hữu cơ lớp 9 – Trường THCS Lao Bảo –Hướng Hoá
KỸ NĂNG LẬP CÔNG THỨC HOÁ HỌC HP CHẤT HỮU CƠ HOÁ 9
I. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI :
Là một GV dạy môn hoá học chắc hẳn ai cũng hiểu bộ môn hoá là bộ môn mới
và khó đối với HS bậc THCS. Số tiết phân bố trong chương trình còn ít song yêu cầu
lượng kiến thức lại quá nhiều và rộng, lượng bài tập phong phú đa dạng song SGK
và sách bài tập lại chưa phân dạng từng loại bài tập cũng như chưa nêu lên cách
thiết lập phương pháp giải cụ thể cho từng dạng toán. Đó chính là cái khó cho người
học và cũng là nội dung mà mỗi GV dạy hoá phải trăn trở tìm tòi, biên soạn nội
dung giảng dạy làm thế nào để HS rèn luyện kỹ năng giải tốt các dạng bài tập theo
yêu cầu của chương trình .
Trong những năm học trứơc tôi tiến hành biên soạn các dạng bài tập hoá vô cơ đã
áp dụng vào giảng dạy tại trường bước đầu đã đem lại kết quả khả quan, các dạng
bài tập của hoá vô cơ và hoá học hữu cơ bậc THCS có điểm chung gần giống nhau
chỉ khác nhau ở dạng toán lập công thức phân tử các HCHC đây là dạng toán mới và
khó đối với HS lớp 9 hơn nữa sách bài tập lại không thiết lập cách giải cho từng
dạng cụ thể do vậy trong quá trình khảo sát cuối năm chúng tôi nhận thấy hầu hết
HS lớp 9 còn yếu về các dạng toán này, do vậy qua khảo sát cuối năm gần 60% HS
không làm được bài tập dạng xác đònh công thức hợp chất hữu cơ, đó cũng chính là
lý do mà chúng tôi chọn nội dung đề tài mới :
" RÈN LUYỆN KỸ NĂNG GIẢI BÀI TẬP DẠNG LẬP CÔNG THỨC HP
CHẤT HỮU CƠ ”
II. CƠ SỞ THỰC NGHIỆM :
1. Khảo sát chất lượng lần 1 vào cuối tháng 1
* Nội dung : thực hiện các bài tập lập công thức các hợp chất hưũ cơ.
* Thời gian : 45 phút kết quả như sau:
SLHS
GIỎI KHÁ T.BÌNH YẾU KÉM
SL 31 0 10 21 0 0
36 22 13 1 0 0
% 67 32.8 34.4 32.8 0 0

Tháng 01/ 2010 02/ 2010 -Tổng hợp nội dung nghiên cứu
Tháng 05/ 2010 - Báo cáo đề tài trước tổ chuyên môn
* Tiến hành khảo sát chất lượng 02 đối tượng:
Tháng 01 / 2010 Lần1 khảo sát chất lượng ban đầu HS lớp 9A,G
Tháng 04 / 2010 Lần 2 khảo sát chất lượng HS lớp 9A,G sau khi áp dụng đề tài
Tháng 05/ 2010 - Tổng hợp kết quả áp dụng, tổng kết kinh nghiệm
2. Phối hợp với GVCN các lớp thực nghiệm để có thời gian thực hiện công việc khảo
sát chất lượng và bố trí thời gian phụ đạo đồng thời thông qua các tiết dạy trên lớp.
3. Phối hợp với bộ phận chuyên môn nhà trường nhằm thực hiện tốt đề tài .
4. Bố trí thời gian thực hiện nội dung đề tài :
a. Sử dụng tốt thời gian dặn dò, bài tập của tiết dạy để hướng dẫn thiết lập
cách giải từng dạng.
b. Biên soạn vào nội dung chuyên đề môn tự chọn để giảng dạy các nội dung
của đề tài .
c. Thông qua hệ lớp phụ đạo, luyện thi cho HS khối 9
5. Phân đối tượng thực hiện : HS khối 9
IV. NỘI DUNG ĐỀ TÀI
* Dạng toán xác đònh công.thức phân tử hợp chất hữu cơ (HCHC) là dạng bài tập
rất phong phú của bộ môn hoá học, đối với chương trình hoá học hữu cơ lớp 9 dạng
bài tập này trong SGK hầu hết tập trung vào phản ứng cháy. Do đó, đề tài này
chúng tôi chỉ giới hạn ở phạm vi : " Rèn luyện kó năng giải bài tập dạng lập công
Người thực hiện: Lê Văn Hoàng
2
Kỹ năng lập công thức hợp chất hoá học hữu cơ lớp 9 – Trường THCS Lao Bảo –Hướng Hoá
thức hợp chất hữu cơ dựa vào kết quả phản ứng đốt cháy " Vì vậy, để HS có cơ sở
luyện giải dạng bài tập cơ bản này đạt kết quả tốt, trước hết chúng tôi trang bò cho
HS nắm vững các kiến thưc cơ bản về lý thuyết và phng pháp giải sau:
IV.1. Những kiến thức cơ bản về lý thuyết cần trang bò cho học sinh :
1. Công thức tổng quát của các loại HCHC nhằm giúp HS xác đònh được số nguyên
tử của từng nguyên tố trong hợp chất khi gặp dạng cụ thể và để xác đònh công thức

≥
)
Hydrocacbon không no(Họ ANKIN:C
n
H
2n - 2
với n
2
≥
)
Hydrocacbon thơm ( Họ AREN: C
n
H
2n - 6
với
n
6
≥

)
Dẫn xuất
hydrocacbon
( Ngoài C và H
còn có nguyên tố
khác như: O, N...)
CTTQ: C
X
H
Y
O

O
6
Saccarozơ: C
12
H
22
O
11
Tinh bột và xenlulozơ: ( -C
6
H
10
O
5
-)
n

với : n = 1200
→
6000 : Tinh bột
n = 10000
→
14000 : Xenlulôzơ
2. Phương trình tổng quát các phản ứng cháy của hợp chất hữu cơ (HCHC) gồm
hiđrôcacbon và dẫn xuất hiđrôcacbon (hợp chất hữu cơ có chứa ôxy và nitơ ) trong
phạm vi chương trình hoá học lớp 9 như sau :
a) Hiđrôcacbon :
* Họ Ankan: C
n
H

n CO
2
+ n H
2
O
* Họ Ankin: C
n
H
2n -2
+ (
2
13
−
n
)O
2

 →
0
t
n CO
2
+ (n - 1) H
2
O
* Họ Aren: C
n
H
2n -6
+ (

t
xCO
2
+
2
y
H
2
O
- Dựa vào số mol CO
2
và số mol H
2
O trong sản phẩm cháy suy ra loại hiđrôcacbon
(A) đem đốt :
Người thực hiện: Lê Văn Hoàng
3
Kỹ năng lập công thức hợp chất hoá học hữu cơ lớp 9 – Trường THCS Lao Bảo –Hướng Hoá
Nếu nCO
2

〈
nH
2
O hay x
〈
2
y

⇒

2n + 1
OH +
2
3n
O
2

 →
0
t
n CO
2
+ (n +1) H
2
O
* Axit đơn chức no :
C
n
H
2n + 1
COOH + (
2
13
+
n
)O
2

 →
0

+
2
y
H
2
O
- Dựa vào số mol CO
2
và số mol H
2
O trong sản phẩm cháy suy ra loại dẫn xuất
hiđrôcacbon (A) đem đốt :
Nếu nCO
2

〈
nH
2
O hay x
〈
2
y

⇒
A có thể là Ankanol (Rượu)
Nếu nCO
2
= nH
2
O hay x =

+
2
y
H
2
O +
2
t
N
2

IV.2 Phân loại và phương pháp giải dạng toán xác đònh công thức phân tử hợp
chất hữu cơ dựa vào kết quả phản ứng đốt cháy :
1. Bài toán dạng cơ bản: ( áp dụng cho mọi đối tượng học sinh )
a) Sơ đồ phân tích đề bài toán:
m (g) + O
2
m
CO2
(g) ( hay n
CO2
(mol) , V
CO2
(lít) ở đktc )
HCHC m
CO2
(g) hay n
H2O
(mol)
(A) V

H
( trong A ) = m
H
(trong H
2
O) =
18
2
.
OH
m
2
=
OH
n
2
2

m
N
( trong A ) =
4,22
.28
2
N
V
=
2
.28
N

m
A
(đem đốt) => A có chứa ôxy
=> m
O
( trong A ) = m
A
- ( m
C
+m
H
+ m
N
)
* Cách xác đònh thành phần % các nguyên tố trong hợp chất hữu cơ (A)
%C =
A
C
m
m 100.
; %H =
A
H
m
m 100.
; %N =
A
N
m
m 100.

M
A
(g)................................. 22,4 (lít).........
)(
.4,22
lítV
m
M
A
A
A
=

Bước 3 : Xác đònh công thức phân tử hợp chất hữu cơ (A)
Cách 1 : Dựa trên công thức tổng quát hợp chất hữu cơ (A) : C
x
H
y
O
z
N
t

A
A
NOHC
m
M
m
t

* Trường hợp 1 : Đề cho biết khối lượng của các chất trong phản ứng cháy:

C
x
H
y
O
z
N
t
+ (
4
y
x
+
-
2
z
)O
2

 →
0
t
x CO
2
+
2
y
H

===
222
14944
=> x , y , t
Từ M
A
= 12x + y + 16z + 14t => z =
16
)1412( tyxM
A
++−
=> Xác đònh công thức phân tử của hợp chất hữu cơ A
* Trường hợp 2 : Đề cho biết thể tích và hơi của các chất trong phản ứng cháy (ở
cùng điều kiện nhiệt độ và áp suất ) .
- Trường hợp này ở cùng điều kiện nhiệt độ và áp suất, tỷ lệ thể tích của chất khí và
hơi cũng chính là tỷ lệ số mol . Do đó khi giải nên áp dụng các thể tích trên trực tiếp
vào phương trình phản ứng cháy tổng quát .
c) Bài tập minh hoạ :
Người thực hiện: Lê Văn Hoàng
5
M
A
= 22,4. D
A
M
A
= M
B
. d
A/B