Chương 4
TỔ CHỨC VÀ HÀNH VI CUNG ỨNG ĐẦU RA
CỦA DOANH NGHIỆP
Sau khi đã xem xét cách thức mà người tiêu dùng lựa chọn các
hàng hóa khan hiếm như thế nào để tối đa hóa độ thỏa dụng của mình,
chúng ta đã có cơ sở để phân tích các khía cạnh có liên quan đến cầu về
các loại hàng hóa trên thị trường. Giờ đây, chúng ta sẽ làm rõ các yếu tố
còn ẩn chứa đằng sau các đường cung. Nói đến cung về một loại hàng
hóa là nói đến hành vi lựa chọn của các doanh nghiệp. Câu hỏi trung tâm
ở đây là: Doanh nghiệp lựa chọn các mức sản lượng đầu ra mà nó muốn
cung ứng như thế nào? Tại sao và do nguyên nhân gì mà doanh nghiệp
thay đổi mức đầu ra đã lựa chọn? Chương này đưa ra một khuôn khổ
chung để trả lời các câu hỏi trên.
4.1. Tổ chức doanh nghiệp
Khái niệm doanh nghiệp
Doanh nghiệp trước hết là một tổ chức kinh tế có chức năng tổ
chức, sử dụng các đầu vào để sản xuất ra các sản phẩm đầu ra thích hợp.
Việc tổ chức quá trình sản xuất thông qua hình thức doanh nghiệp
chỉ có lợi về mặt kinh tế khi nhờ nó, người ta có thể tiết kiệm được các
khoản chi phí giao dịch do việc “nội bộ hóa” nhiều khâu giao dịch thị
trường. Khi người ta có thể tổ chức việc sản xuất một loại sản phẩm đầu
ra nhờ việc thuê tạm thời các yếu tố đầu vào (ví dụ, một nhà sản xuất
phim có thể thuê diễn viên, thuê máy móc, thiết bị quay phim, thuê phim
trường và các địa điểm hay bối cảnh quay để sản xuất ra một bộ phim),
thì theo một nghĩa nào đó, doanh nghiệp, với tư cách là một thực thể kinh
tế riêng biệt, độc lập với các cá nhân và các hộ gia đình, không tồn tại.
Tuy nhiên, việc tổ chức sản xuất theo kiểu nói trên thường làm phát sinh
những chi phí giao dịch lớn. Các quan hệ làm việc giữa những nhóm lao
động (những người quản lý, các nhà chuyên môn, những người công nhân
131
trực tiếp sản xuất) trở nên thiếu ổn định. Nhiều hợp đồng thuê mướn phải

hội cao cả: làm ra những chiếc ô tô hay những chiếc bút bi phục vụ các
nhu cầu của xã hội. Đành rằng những chiếc ô tô hay bút bi là những sản
phẩm hữu dụng, có ích đối với xã hội, song ẩn chứa đằng sau chúng là
những khoản lợi nhuận mà các công ty này mong đợi. Nói cách khác, với
tư cách là những doanh nghiệp điển hình trong nền kinh tế thị trường,
mục tiêu mà các công ty này tìm kiếm là lợi nhuận. Trong trường hợp nói
132
trên, các loại hàng hóa cụ thể như ô tô, bút bi chỉ là các phương tiện để
các doanh nghiệp thực hiện mục tiêu lợi nhuận của mình. Vì thế, dù xã
hội vẫn cần đến những chiếc ô tô, bút bi…, song giả sử vào một lúc nào
đó, các hàng hóa này không còn tạo ra lợi nhuận lâu dài cho các công ty
trên, nếu không bị phá sản, chúng gần như chắc chắn sẽ chuyển sang lĩnh
vực sản xuất hay kinh doanh khác. Trên thực tế, khi nhà máy sản xuất xe
đạp Xuân Hòa trước đây không còn kinh doanh xe đạp mà chuyển sang
sản xuất bàn ghế, thì nó đã xử sự đúng như vậy. Ở đây, xe đạp hay bàn
ghế không phải là mục tiêu đích thực của doanh nghiệp. Giờ đây, doanh
nghiệp sản xuất bàn ghế vì đối với nó, đó là phương cách kiếm lợi nhuận
hiệu quả hơn. Cho nên, khi phân tích về hành vi cung ứng sản phẩm của
các doanh nghiệp trên thị trường, sẽ là hợp lý khi chúng ta giả định rằng:
mục tiêu của doanh nghiệp là tối đa hóa lợi nhuận. Khi một doanh nghiệp
hoạt động như một tổ chức phi lợi nhuận, thì đó không phải là trường hợp
điển hình mà chúng ta muốn chú ý đến.
Đương nhiên, lợi nhuận không phải là mục tiêu duy nhất của doanh
nghiệp. Khi tiến hành các hoạt động của mình, doanh nghiệp thường theo
đuổi một hệ mục tiêu phức tạp: tối đa hóa lợi nhuận, mở rộng thị trường
nhằm cải thiện vị thế của doanh nghiệp trên thị trường (thường gắn với
việc tối đa hóa doanh thu), tăng giá trị cổ phiếu của công ty, nâng cao uy
tín của doanh nghiệp trong cộng đồng, giảm thiểu rủi ro nhằm ổn định
hóa mức lợi nhuận… Trong số các mục tiêu này, nhiều mục tiêu có thể
xung đột với mục tiêu tối đa hóa lợi nhuận, đặc biệt nếu xét trong ngắn

Để tiến hành hoạt động sản xuất, kinh doanh về một loại hàng hóa
hay dịch vụ nào đó, doanh nghiệp phải có được những yếu tố đầu vào
thích hợp. Nó phải có một lượng máy móc, thiết bị nhất định, có một hệ
thống nhà xưởng, văn phòng, cửa hàng ở một quy mô nào đó, có một số
lượng lao động với một cơ cấu thích hợp xác định. Ngoài ra, hoạt động
của nó được duy trì nhờ một hay nhiều nguồn cung cấp nguyên, nhiên,
vật liệu tương đối ổn định nào đó. Vậy là, để có thể tạo ra một khối lượng
hàng hóa đầu ra nhất định, doanh nghiệp luôn phải sử dụng một khối
lượng đầu vào tương ứng. Nói cách khác, nó phải bỏ ra hay gánh chịu
một khoản chi phí đầu vào nào đó. Trong số các khoản chi phí này, cái
mà người ta dễ nhận ra trước tiên là các khoản chi phí kế toán.
134
Chi phí kế toán là những khoản chi phí trực tiếp mà doanh nghiệp
thực tế phải bỏ ra khi sản xuất hàng hóa. Nó bao gồm những khoản chi
phí như: khấu hao máy móc, thiết bị, nhà xưởng, mua sắm nguyên, nhiên,
vật liệu; trả tiền thuê nhân công hay thanh toán các khoản lãi vay… Các
chi phí này luôn luôn gắn với một khối lượng hàng hóa đầu ra cần sản
xuất nhất định.
Chi phí kế toán luôn luôn thể hiện dưới dạng những dòng tiền mà
người chủ doanh nghiệp thực sự phải chi trả, thanh toán khi thuê, mua các
yếu tố đầu vào. Về nguyên tắc, những khoản chi này có thể dễ dàng ghi
chép trong các sổ sách kế toán, mà người khác có thể kiểm chứng được.
Đương nhiên, các khoản chi phí kế toán là bộ phận chi phí quan
trọng mà doanh nghiệp luôn luôn phải tính đến khi ra các quyết định. Tuy
vậy, nếu chỉ dựa vào những thông tin thuần túy về chi phí kế toán, doanh
nghiệp có thể có những nhận định sai lầm về một hoạt động kinh doanh,
do đó, có thể đưa ra những quyết định không hiệu quả. Vấn đề là ở chỗ:
dù đã tính đến một cách chính xác và đầy đủ toàn bộ các chi phí kế toán
có liên quan, doanh nghiệp vẫn có thể bỏ qua một số chi phí quan trọng.
Chẳng hạn, khi xác định chi phí thuê nhân công, theo quan điểm của

doanh của doanh nghiệp là có lãi. Nhưng với một cách nhìn toàn diện
hơn, ta cần phải cộng thêm 30 triệu đồng mà người chủ doanh nghiệp
phải hy sinh do phải điều hành doanh nghiệp vào các khoản chi phí. Khi
ấy, hóa ra công việc kinh doanh mà người này đang tiến hành hoàn toàn
không hiệu quả. Thay vì lãi 20 triệu đồng, anh ta (hay chị ta) đang gánh
chịu một khoản thua lỗ tương đương với 10 triệu đồng.
Ví dụ trên cho thấy chi phí kế toán không phản ánh đầy đủ và
chính xác các khoản tổn thất hay mất mát của doanh nghiệp khi tiến hành
sản xuất một khối lượng hàng hóa nào đó. Nó còn bỏ qua các khoản chi
phí cơ hội ẩn, giống như khoản 30 triệu đồng mà ta vừa nêu trong ví dụ
trên.
Chi phí cơ hội: Ở chương một, chúng ta đã biết chi phí cơ hội của một
thứ chính là cái mà chúng ta buộc phải từ bỏ để có được nó. Liên quan
đến quá trình sản xuất hàng hóa, do doanh nghiệp phải sử dụng các nguồn
lực đầu vào theo một cách nào đó, nên có thể quy chi phí cơ hội của việc
sản xuất một khối lượng hàng hóa về những thứ mà doanh nghiệp phải từ
bỏ do không thể sử dụng các nguồn lực trên theo cách khác. Thực tế, có
thể có nhiều phương án thay thế nhau trong việc sử dụng một nguồn lực
xác định. Chỉ có điều khi ta đã sử dụng nguồn lực theo một phương án
136
nào đó thì không còn có thể sử dụng nó theo những phương án khác. Vì thế, tổn
thất cơ hội đối với việc sử dụng nó theo một cách thức nhất định
nào đó chỉ là
cái mà ta phải hy sinh khi không sử dụng nó trong một
phương án thay thế
tốt nhất.
Chi phí cơ hội của việc sử dụng một nguồn lực theo phương án A chính
là giá trị hay lợi ích của phương án thay thế tốt nhất mà chúng ta không thực
hiện được nữa do phải thực hiện phương án A.
Trong ví dụ đã nêu ở trên, sử dụng lao động của bản thân để điều

tâm đến chi phí kinh tế chứ không phải là chi phí kế toán.
Chi phí kinh tế của việc sản xuất một khối lượng hàng hóa nào đó
chính là toàn bộ các chi phí cơ hội có liên quan. Nó là tổng cộng của các
khoản chi phí cơ hội của việc doanh nghiệp sử dụng các nguồn lực để sản
xuất khối lượng hàng hóa trên. Có một số chi phí cơ hội là rõ ràng, được
thể hiện ngay trong chi phí kế toán. Một khoản chi phí kế toán, chẳng hạn
như khoản tiền 50 triệu đồng dùng để thuê nhân công hay mua nguyên,
vật liệu nếu được sử dụng theo các phương án thay thế khác (dùng để
mua hàng hóa hay vật dụng khác) cũng chỉ có giá trị là 50 triệu đồng.
Như thế, chi phí kế toán là một bộ phận của chi phí kinh tế. Tuy nhiên,
như đã phân tích ở trên, ngoài chi phí kế toán, chi phí kinh tế còn bao
gồm những khoản chi phí cơ hội ẩn có liên quan. Đó là những khoản chi
phí mà doanh nghiệp không phải trực tiếp chi trả song lại là những khoản
mất mát hay thiệt hại thực sự mà doanh nghiệp phải gánh chịu hay hy
sinh khi thực hiện quyết định sản xuất kinh doanh của mình. Vì thế, các
khoản chi phí cơ hội ẩn vẫn được doanh nghiệp tính đến khi lựa chọn các
quyết định. Nói cách khác, nếu giả định rằng, doanh nghiệp có khả năng
ra những quyết định hợp lý trong việc sử dụng các nguồn lực khan hiếm,
hành vi của nó bị chi phối bởi chi phí kinh tế chứ không phải bởi chi phí
kế toán. Vì vậy, trong kinh tế học, trừ những trường hợp được nêu rõ, khi
nói đến chi phí người ta ngầm định rằng, đó là chi phí kinh tế.
4.2.2. Các thước đo chi phí
* Tổng chi phí (TC)
Tổng chi phí để sản xuất ra một khối lượng hàng hóa nhất định là
toàn bộ chi phí tối thiểu mà doanh nghiệp phải bỏ ra hay gánh chịu khi
138
sản xuất khối lượng hàng hóa trên, trong một điều kiện kỹ thuật hay công nghệ
nhất định.
Khi đề cập đến chữ “toàn bộ” trong khái niệm “tổng chi phí”,
người ta muốn gộp tất cả các chi phí riêng biệt, bộ phận có liên quan đến

Hình dung đường tổng chi phí như một đường cong bậc ba, các nhà
kinh tế muốn nhấn mạnh đặc tính chung của các đường tổng chi phí là:
139
Thứ nhất, có một quan hệ đồng biến giữa TC và q; khi sản lượng thấp,
mức tổng chi phí sẽ thấp và ngược lại, khi cần tăng sản lượng lên cao
hơn, tổng chi phí cần bỏ ra cũng cao hơn. Điều này chúng ta đã đề cập.
Thứ hai, khi sản lượng còn thấp, mặc dù khi gia tăng sản lượng, tổng chi
phí sẽ tăng theo, song tốc độ tăng của tổng chi phí sẽ thấp hơn tốc độ tăng
của sản lượng. Về mặt đồ thị, nếu biểu thị sản lượng trên trục hoành và
biểu thị mức tổng chi phí trên trục tung, thì điều nói trên có nghĩa là: khi
ta di chuyển sang bên phải (tăng sản lượng), thì đồng thời ta phải di
chuyển lên trên (tăng mức tổng chi phí), song đường tổng chi phí có xu
hướng di chuyển sang phải với tốc độ cao hơn là lên phía trên. Nói cách
khác, trong phạm vi này, tỷ số ∆(TC)/∆q ngày càng giảm khi q tăng hay
độ dốc của đường tổng chi phí có xu hướng giảm dần. Thứ ba, xu hướng
vừa nói trên chỉ phù hợp trong pham vi một khoảng sản lượng nào đó.
Khi sản lượng được sản xuất ra đã tương đối cao, tình hình sẽ thay đổi.
Lúc này, nếu tiếp tục tăng sản lượng, sự gia tăng trong tổng chi phí sẽ
nhanh hơn sự gia tăng trong sản lượng. Nói cách khác, tỷ số ∆(TC)/∆q sẽ
ngày càng tăng theo chiều tăng của sản lượng q. Độ dốc của đường tổng
chi phí giờ đây có xu hướng tăng dần. Đường tổng chi phí có xu hướng
vươn nhanh lên trên hơn là vươn sang phải. Như vậy, đường tổng chi phí
điển hình được hình dung là có hai khoảng, thể hiện hai xu hướng khác
nhau trong sự thay đổi của độ dốc. Theo chiều tăng của sản lượng, thoạt
đầu độ dốc của đường TC giảm dần. Tuy nhiên, quá một ngưỡng sản
lượng nào đó, độ dốc của đường TC lại tăng dần. Điểm ranh giới của sự
thay đổi này chính là điểm uốn của đường TC. Một đường cong bậc ba
chính là một sự mô tả khá tốt những đặc tính trên của đường tổng chi phí.
Tại sao tổng chi phí lại có xu hướng vận động như thế? Về mặt
ngắn hạn (thuật ngữ này sẽ được giải thích ở phần dưới) chẳng hạn, giả

(ví dụ, trong phạm vi q nhỏ
hơn q* như trên đồ thị hình
4.1, tăng sản lượng sẽ làm
chi phí tăng song với một
nhịp độ chậm hơn so với
tốc độ tăng của sản lượng).
Tuy nhiên, quá trình
như vậy không tiếp diễn
TC
0
TC
q* q
Hình 4.1: Đường tổng chi phí
Khi sản lượng còn nhỏ hơn sản lượng q*, tốc
độ tăng của sản lượng sẽ lớn hơn tốc độ tăng
của tổng chi phí. Khi sản lượng lớn hơn q*, tốc
độ tăng của sản lượng sẽ nhỏ tốc độ

tăng của
tổng chi phí.
mãi. Quá một ngưỡng nào đó về sản lượng, chẳng hạn, khi sản lượng
vượt quá mức q*, việc tiếp tục tăng sản lượng sẽ đòi hỏi doanh nghiệp
phải bỏ ra những khoản chi phí lớn, khiến cho mức gia tăng về chi phí sẽ
cao hơn mức gia tăng về sản lượng. Một cách giải thích đơn giản về vấn
141
đề này là: khi sản lượng đã đủ lớn, sự dư thừa các năng lực sản xuất của
các yếu tố đầu vào cố định không còn nữa. Vả lại, quá một giới hạn nhất
định, sự chuyên môn hóa sâu hơn trong quá trình sản xuất không còn phát
huy hiệu quả và trở nên không cần thiết. Quy mô sản xuất lớn hơn khiến
cho bộ máy quản lý trở nên cồng kềnh hơn và chi phí quản lý tăng nhanh.

Với q < q*, tăng q sẽ làm ATC giảm xuống. Ngược lại,
với q > q*, tăng q lại làm ATC tăng lên
Hình dạng chữ U của đường chi phí bình quân ATC có quan hệ
chặt
chẽ với hình dạng đường tổng chi phí TC. Khi mà tổng chi phí tăng
chậm hơn
tốc độ tăng của sản lượng khi doanh nghiệp muốn sản xuất
nhiều đầu ra hơn,
tỷ số TC(q)/q hay ATC(q) sẽ có xu hướng giảm dần.
Đường chi phí bình quân
sẽ đi xuống. Ngược lại, khi tăng sản lượng cũng đồng thời làm cho tổng chi phí
gia tăng nhanh hơn, chi phí bình quân sẽ tăng dần. Đường chi phí bình quân sẽ
đi lên.
Chi phí biên (MC)
Chi phí biên biểu thị phần chi phí tăng thêm khi sản xuất thêm một
đơn vị
sản lượng đầu ra. Nó cho chúng ta biết mức phí tổn mà doanh
nghiệp phải
bỏ ra hoặc hy sinh thêm để đánh đổi lấy việc có thêm được một đơn vị đầu ra.
Ví dụ, nếu tổng chi phí cho việc in 300 cuốn sách là 15.000 nghìn
đồng (tức 15 triệu đồng), còn tổng chi phí của việc in 301 cuốn sách là
15.030 nghìn đồng, thì trong trường hợp này, để có thêm cuốn sách thứ
301, người ta phải bổ sung thêm một khoản chi phí là 30 nghìn đồng.
143
Điều đó có nghĩa là chi phí biên của việc in cuốn sách thứ 301 là 30 nghìn đồng.
Nói một cách khác, chi phí biên của đơn vị sản phẩm thứ q là:
MC
q
= TC
q

sản lượng ban đầu đòi hỏi. Chi phí biên của mỗi đơn vị sản lượng gia
tăng về sau nhỏ hơn các đơn vị sản lượng trước đó. Chi phí biên giảm dần
theo đà tăng của sản lượng. Về sau, khi những lợi thế nói trên được khai
144