CHỦ TRƯƠNG VÀ SỰ CHỈ ĐẠO CỦA ĐẢNG VỀ XÂY DỰNG VÀ PHÁT
TRIỂN THÀNH PHẦN KINH TẾ NHÀ NƯỚC TRONG THỜI KỲ ĐẨY
MẠNH CÔNG NGIỆP HOÁ, HIỆN ĐẠI HOÁ ĐẤT NƯỚC
1.1. Chủ trương của Đảng về xây dựng và phát triển thành phần kinh tế
nhà nước
1.1.1. Quan điểm của Đảng Cộng sản Việt Nam về thành phần nhà nước
và vai trò của thành phần kinh tế nhà nước trong nền kinh tế thị kinh tế trường
định hướng xã hội chủ nghĩa.
Các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác - Lênin đã luận giải một cách khoa
học về tính tất yếu phải thay thế hình thái kinh tế tư bản chủ nghĩa bằng hình thái
kinh tế xã hội chủ nghĩa. Xuất phát từ quan niệm duy vật lịch sử, các nhà sáng lập
học thuyết về phương thức sản xuất cộng sản chủ nghĩa đều cho rằng mọi sự biến
đổi của các chế độ xã hội trong lịch sử là sự biến đổi của quan hệ sản xuất. Quan
điểm này xuất phát từ luận điểm: "Sản xuất và tiếp theo sau sản xuất là trao đổi sản
phẩm của sản xuất, là cơ sở của mọi chế độ xã hội, rằng trong mỗi xã hội xuất hiện
trong lịch sử, sự phân phối sản phẩm, và cùng với sự phân phối ấy là sự phân chia
xã hội thành giai cấp hoặc đẳng cấp đều được quyết định ở chỗ. Người ta sản xuất
cái gì, sản xuất bằng cách nào và cái đó được trao đổi như thế nào, do đó phải tìm
nguyên nhân của tất cả những biến đổi xã hội và những đảo lộn chính trị không
phải trong đầu óc của người ta, không phải ở nhận thức ngày càng tăng thêm của
người ta về chân lý vĩnh cửu và chính nghĩa vĩnh cửu, mà là trong biến đổi của
phương thức sản xuất và phương thức trao đổi, cần phải tìm những nhân tố không
phải trong triết học, mà là trong kinh tế của thời đại tương ứng" [17, 376]
Kế thừa và phát triển lý luận của Mác - Ăngghen trong thời đại mới, Lênin
đã chỉ ra tính tất yếu phải có thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, tức là phải có giai
đoạn chuyển tiếp nhằm cải biến những bộ phận tàn dư của chế độ cũ để lại để tiến
lên chủ nghĩa cộng sản. Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, nền kinh tế tất
yếu còn tồn tại nhiều "mảng", nhiều thành phần kinh tế và tương ứng với nó là
nhiều hình thức sở hữu. Tuy nhiên, trong nền kinh tế nhiều thành phần đó, thành
phần kinh tế nhà nước phải giữ vai trò chủ đạo nhằm định hướng xã hội chủ nghĩa
cho toàn bộ nền kinh tế. Bởi lẽ, khi nói tới thành phần kinh tế nhà nước là nói tới

thành phần kinh tế "chủ nghĩa xã hội" coi đó là "xương sống" của nền kinh tế. Tuy
nhiên, do trình độ sản xuất còn thấp, nên phải sử dụng các hình thức quá độ trung
gian. Sự sắp xếp thứ tự các thành phần kinh tế của Lênin có chủ định và hàm chứa
ý nghĩa phương pháp luận. Điều này phản ánh trình độ sản xuất, các hình thức vận
động sở hữu trong tiến trình lịch sử, từ thấp đến cao. Thứ tự đó thể hiện mức độ
gần gũi của các thành phần kinh tế khác so với thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa.
Trong một nước tiểu nông, muốn tiến lên chủ nghĩa xã hội phải trải qua một thời kỳ
quá độ lâu dài, qua nhiều nấc thang quá độ, trung gian. Chủ nghĩa tư bản nhà nước
chính là nấc thang cụ thể đó. Từ kinh tế tiểu nông xuyên qua chủ nghĩa tư bản nhà
nước lên chủ nghĩa xã hội là tư tưởng nhất quán trong quan niệm xây dựng chủ nghĩa
xã hội của Lênin.
Quan điểm về cơ cấu kinh tế nhiều thành phần cũng như về thành phần kinh
tế nhà nước của chủ nghĩa Mác - Lênin đã được Đảng ta vận dụng sáng tạo vào
thực tiễn nước ta.
Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương khoá IV họp tháng 8 - 1979
mở đầu cho công cuộc đổi mới từng phần trong đó nêu lên quan điểm về sử dụng
cải tạo đúng đắn các thành phần kinh tế quốc doanh và tập thể để phát triển sản
xuất. Duy trì các thành phần kinh tế, kết hợp ba lợi ích là tập thể, cá nhân và xã
hội, trong đó tiếp tục khẳng định vai trò chủ đạo của thành phần kinh tế quốc
doanh.
Đến Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VI của Đảng, Đảng chủ trương thực
hiện đường lối đổi mới toàn diện trên tất cả các lĩnh vực, trong đó đổi mới kinh tế
làm trọng tâm, chuyển từ cơ cấu tập trung quan liêu bao cấp sang cơ chế thị
trường, đồng thời thừa nhận nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa,
thừa nhận trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn tồn tại nhiều thành phần
kinh tế. Đối với thành phần kinh tế xã hội chủ nghĩa, Đảng ta chỉ rõ "trong những
năm tới, trước mắt, để tiến hành vững chắc công tác cải tạo xã hội chủ nghĩa, phát
huy tác dụng tích cực của cơ cấu kinh tế nhiều thành phần, điều quan trọng nhất là
củng cố và phát triển kinh tế xã hôi chủ nghĩa, trước hết là làm cho kinh tế quốc
doanh thật sự giữ vai trò chủ đạo, chi phối được các thành phần kinh tế khác" [2,

phần kinh tế trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. Vì thế, không thể thay thế
việc phân định các thành phần kinh tế bằng việc phân định theo các loại hình địa
phương hay theo quy mô doanh nghiệp. Thành phần kinh tế tồn tại ở những hình
thức tổ chức kinh tế nhất định. Căn cứ vào loại hình quan hệ sản xuất mà trước hết
là tính chất sở hữu để xác định những tổ chức kinh tế ấy thuộc thành phần kinh tế
nào. Tổ chức kinh tế là những đơn vị, tổ chức có tư cách pháp nhân, có thực mà ở
đó các thành phần kinh tế được thể hiện.
Qua 10 năm thực hiện công cuộc đổi mới, Đại hội VIII của Đảng khẳng
định, chúng ta đã hoàn thành chặng đường đầu tiên của thời kỳ quá độ lên chủ
nghĩa xã hội. Tạo tiền đề vững chắc để chuyển sang một thời kỳ mới, thời kỳ đẩy
mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước, xác định ở nước ta có 5 thành phần
kinh tế là:
Kinh tế nhà nước; kinh tế hợp tác mà nòng cốt là hợp tác xã; kinh tế tư bản
nhà nước; kinh tế cá thể; kinh tế tư bản tư nhân. Trong đó Đảng ta đã nêu ra những
đặc trưng cơ bản của từng thành phần kinh tế, có thể xem đó là khái niệm về từng
thành phần kinh tế. Đối với thành phần kinh tế nhà nước được khái quát như sau:
Kinh tế nhà nước là thành phần kinh tế bao gồm các doanh nghiệp nhà nước;
các tài nguyên quốc gia và tài sản thuộc sở hữu nhà nước như đất đai, hầm mỏ,
rừng, biển, ngân sách, các quỹ dự trữ, ngân hàng nhà nước, hệ thống bảo hiểm, kết
cấu hạ tầng kinh tế - xã hội; phần vốn nhà nước góp vào các doanh nghiệp thuộc
những thành phần kinh tế khác.
Như vậy, đã có sự phân biệt rõ ràng giữa hai phạm trù kinh tế nhà nước và
doanh nghiệp nhà nước. Khi nói đến doanh nghiệp nhà nước là nói đến một bộ
phận quan trọng cấu thành kinh tế nhà nước, mang tính chất vi mô. Cụ thể là, các
xí nghiệp, công ty, tổng công ty nhà nước ... Còn kinh tế nhà nước rộng hơn doanh
nghiệp nhà nước. Nói tới thành phần kinh tế nhà nước là nói tới quan hệ sản xuất
tiêu biểu cho chế độ đương thời, đề cập đến những của cải, tài sản thuộc sở hữu
nhà nước. Thành phần kinh tế nhà nước được cấu thành bởi hai bộ phận: doanh
nghiệp nhà nước và kinh tế nhà nước phi doanh nghiệp (ngân hàng quốc gia, đất
đai, các quỹ quốc gia...)

vĩ mô, giải quyết các vấn đề dân sinh xã hội.
Thành phần kinh tế nhà nước đại diện cho quan hệ sản xuất tiêu biểu cho
mọi chế độ đương thời. Ở Việt Nam là quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa, thông
qua khu vực doanh nghiệp nhà nước mà Nhà nước thực hiện sự can thiệp đối với
thị trường và định hướng các thành phần khác. Những biện pháp tác động của
Chính phủ chỉ đạt hiệu quả nhất thông qua sử dụng thành phần kinh tế nhà nước.
Vì vậy, tất yếu đây phải là thành phần kinh tế giữ vị trí then chốt trong toàn bộ nền
kinh tế quốc dân. Quan điểm của Đảng chỉ đạo xuyên suốt trong quá trình thực
hiện cơ chế kinh tế nhiều thành phần ở nước ta, từ đó tương ứng với mỗi thời kỳ,
đề ra những quan điểm cụ thể.
Đại hội lần thứ VIII của Đảng (6-1996) xác định thành phần kinh tế nhà
nước "mở đường, hướng dẫn, hỗ trợ các thành phần kinh tế khác cùng phát triển,
làm lực lượng vật chất để Nhà nước thực hiện chức năng điều tiết kinh tế và quản lý
kinh tế vĩ mô, tạo nền tảng cho chế độ xã hội mới" [4, 93].
Thành phần kinh tế nhà nước tồn tại như một thực thể trong nền kinh tế thị
trường. Nó giữ vai trò quan trọng trong việc cung ứng hàng hoá, dịch vụ công cộng
cho cộng đồng xã hội và là công cụ hữu hiệu để thực hiện công bằng xã hội, quan
tâm đến an ninh xã hội, lợi ích của nhân dân. Mục tiêu của Nhà nước xã hội chủ
nghĩa là vì lợi ích chân chính của người lao động, phẩm giá con người, tiến tới mục
tiêu thoả mãn nhu cầu ngày càng tốt hơn về vật chất và tinh thần của nhân dân.
Tuy nhiên, trong thời kỳ quá độ còn tồn tại nhiều giai cấp, nhiều hình thức sở hữu,
lực lượng sản xuất chưa phát triển cao đến mức có thể phân phối theo nhu cầu. Vì
vậy, thành phần kinh tế nhà nước không chỉ giữ vai trò chủ đạo trong nền kinh tế,
hỗ trợ các thành phần kinh tế khác nhằm giải phóng sức sản xuất, tạo nên năng suất
lao động xã hội ngày càng cao, mà còn quan tâm thực hiện các vấn đề về công
bằng xã hội, lợi ích của nhân dân. Đó cũng chính là mục tiêu của nhà nước xã hội
chủ nghĩa và chỉ riêng có ở thành phần kinh tế nhà nước. Đại hội lần thứ VIII của
Đảng còn nhấn mạnh: thành phần kinh tế nhà nước còn phải đi đầu về nâng cao
năng suất, chất lượng, hiệu quả, nhờ đó mà thúc đẩy sự tăng trưởng nhanh và bền
vững của nền kinh tế quốc dân. Tăng cường sức mạnh vật chất cùng với kinh tế