Kiến thức cơ bản về thuế (Phần 1)
13-06-2008. S l n xem: 6182ố ầ
I. KHÁI NI M, VAI TRÒ, CH C NĂNG C A THU TRONG QU N LÝ NHÀ N CỆ Ứ Ủ Ế Ả ƯỚ
1. Khái ni m, phân bi t thu v i l phí, phí. ệ ệ ế ớ ệ
1.1 Khái ni m: ệ
Thu là m t kho n n p b t bu c mà các th nhân và pháp nhân có nghĩa v ph i th c hi n đ iế ộ ả ộ ắ ộ ể ụ ả ự ệ ố
v i Nhà n c, phát sinh trên c s các văn b n pháp lu t do Nhà n c ban hành, không mang tínhớ ướ ơ ở ả ậ ướ
ch t đ i giá và hoàn tr tr c ti p cho đ i t ng n p thu . Thu không ph i là m t hi n t ng tấ ố ả ự ế ố ượ ộ ế ế ả ộ ệ ượ ự
nhiên mà là m t hi n t ng xã h i do chính con ng iộ ệ ượ ộ ườ đ nh ra và nó g n li n v i ph m trù Nhà n cị ắ ề ớ ạ ướ
và pháp lu t.ậ
· S ra đ i và t n t i c a thu g n li n v i s phân chia xã h i thành các giai c p đ i kháng và sự ờ ồ ạ ủ ế ắ ề ớ ự ộ ấ ố ự
xu t hi n c a Nhà n c - pháp lu t. ấ ệ ủ ướ ậ
Thu là m t th c th pháp lý nhân đ nh nh ng s ra đ i và t n t i c a nó không ch ph thu cế ộ ự ể ị ư ự ờ ồ ạ ủ ỉ ụ ộ
vào ý chí con ng i mà còn ph thu c vào các đi u ki n kinh t - xã h i c a t ng th i kỳ l ch sườ ụ ộ ề ệ ế ộ ủ ừ ờ ị ử
nh t đ nh.ấ ị
S xu t hi n Nhà n c đòi h i c n ph i có c a c i v t ch t c n thi t chi cho ho t đ ng th ngự ấ ệ ướ ỏ ầ ả ủ ả ậ ấ ầ ế ạ ộ ườ
xuyên c a b máy Nhà n c nh m đ m b o cho Nhà n c t n t i, duy trì quy n l c và th c hi nủ ộ ướ ằ ả ả ướ ồ ạ ề ự ự ệ
ch c năng qu n lý xã h i c a mình. Trong đi u ki n có các giai c p, t n t i ch đ t h u cùng v iứ ả ộ ủ ề ệ ấ ồ ạ ế ộ ư ữ ớ
ph m vi ho t đ ng c a Nhà n c ngày càng m r ng thì ch đ đóng góp theo ph ng th c tạ ạ ộ ủ ướ ở ộ ế ộ ươ ứ ự
nguy n c a dân c trong ch đ c ng s n nguyên th y không còn phù h p n a. Ð có đ c l ngệ ủ ư ế ộ ộ ả ủ ợ ữ ể ượ ượ
c a c i c n thi t, Nhà n c đã s d ng quy n l c c a mình ban hành pháp lu t, n đ nh b t bu củ ả ầ ế ướ ử ụ ề ự ủ ậ ấ ị ắ ộ
các th nhân và pháp nhân ph i đóng góp cho Nhà n c m t ph n c a c i mà h làm ra và hình thànhể ả ướ ộ ầ ủ ả ọ
qũy ti n t t p trung c a Nhà n c. Ban đ u nh ng c a c i v t ch t này đ c thu n p d i hìnhề ệ ậ ủ ướ ầ ữ ủ ả ậ ấ ượ ộ ướ
th c hi n v t, d n d n thu đ c chuy n sang hình th c ti n t . Ð ng th i v i vi c n đ nh nghĩaứ ệ ậ ầ ầ ế ượ ể ứ ề ệ ồ ờ ớ ệ ấ ị
v thu n p c a c i v t ch t đ i v i dân c , Nhà n c đ m b o vi c th c hi n các nghĩa v đó b ngụ ộ ủ ả ậ ấ ố ớ ư ướ ả ả ệ ự ệ ụ ằ
b máy cu ng ch c a Nhà n c.ộ ỡ ế ủ ướ
S xu t hi n s n ph m th ng d trong xã h i là c s ch y u đ thu t n t i và phát tri n.ự ấ ệ ả ẩ ặ ư ộ ơ ở ủ ế ể ế ồ ạ ể
Nh v y, thu là ph m trù có tính l ch s và là m t t t y u khách quan, thu ra đ i xu t phát tư ậ ế ạ ị ử ộ ấ ế ế ờ ấ ừ nhu
c u đáp ng ch c năng c a Nhà n c và s t n t i c a thu không tách r i quy n l c Nhà n c.ầ ứ ứ ủ ướ ự ồ ạ ủ ế ờ ề ự ướ
· Thu do c quan quy n l c Nhà n c cao nh t ban hành. ế ơ ề ự ướ ấ
các qu c gia, do vai trò quan tr ng c a thu đ i v i vi c hình thành qũy ngân sách Nhà n c vàở ố ọ ủ ế ố ớ ệ ướ

không đ i l p v i quy n l i và kh năng đóng góp c a nhân dân.ố ậ ớ ề ợ ả ủ
n c ta tr c c i cách ch đ thu ngân sách Nhà n c, Lu t thu ch áp d ng đ i v i cácỞ ướ ướ ả ế ộ ướ ậ ế ỉ ụ ố ớ
c s s n xu t, kinh doanh thu c thành ph n kinh t t p th và cá th . Ð th c hi n ch đ thu ngânơ ở ả ấ ộ ầ ế ậ ể ể ể ự ệ ế ộ
sách Nhà n c phù h p v i c ch th tr ng, phát huy vai trò c a các hình th c thu ngân sách Nhàướ ợ ớ ơ ế ị ườ ủ ứ
n c, cu c c i cách ch đ thu ngân sách Nhà n c đ c th c hi n trên c s Ngh quy t Qu c h iướ ộ ả ế ộ ướ ượ ự ệ ơ ở ị ế ố ộ
khóa VIII kỳ h p th IV năm 1989. K t q a c a cu c c i cách này đ a đ n vi c áp d ng th ng nh tọ ứ ế ủ ủ ộ ả ư ế ệ ụ ố ấ
ch đ thu thu đ i v i t t c các thành ph n kinh t , không phân bi t hình th c s h u, hình th cế ộ ế ố ớ ấ ả ầ ế ệ ứ ở ữ ứ
kinh doanh. T đây thu th c s tr thành ngu n thu ch y u c a ngân sách Nhà n c và thu chi mừ ế ự ự ở ồ ủ ế ủ ướ ế ế
t tr ng cao trong c c u ngu n thu ngân sách Nhà n c.ỷ ọ ơ ấ ồ ướ

1.2 Phân bi t thu v i l phí, phí. ệ ế ớ ệ
Thu là kho n đóng góp b t bu c theo quy đ nh c a pháp lu t c a các cá nhân và pháp nhân đ iế ả ắ ộ ị ủ ậ ủ ố
v i Nhà n c không mang tính đ i giá và hoàn tr tr c ti p.ớ ướ ố ả ự ế
L phí là kho n thu v a mang tính ch t ph c v cho đ i t ng n p l phí v vi c th c hi n m tệ ả ừ ấ ụ ụ ố ượ ộ ệ ề ệ ự ệ ộ
s th t c hành chính v a mang tính ch t đ ng viên s đóng góp cho ngân sách Nhà n c.ố ủ ụ ừ ấ ộ ự ướ
Phí là kho n thu mang tính ch t bù đ p chi phí th ng xuyên ho c b t th ng nh phí v xâyả ấ ắ ườ ặ ấ ườ ư ề
d ng, b o d ng, duy tu c a Nhà n c đ i v i nh ng ho t đ ng ph c v ng i n p phí.ự ả ưỡ ủ ướ ố ớ ữ ạ ộ ụ ụ ườ ộ
Thu và l phí, phí đ u là ngu n thu cho ngân sách Nhà n c và đ u mang tính pháp lý nh ngế ệ ề ồ ướ ề ư
gi a chúng có s khác bi t nh sau:ữ ự ệ ư
· Xét v m t giá tr pháp lý:ề ặ ị
Thu có giá tr pháp lý cao h n l phí, phí. Thu đ c ban hành d i d ng văn b n pháp lu tế ị ơ ệ ế ượ ướ ạ ả ậ
nh : Lu t, Pháp l nh do Qu c h i vàư ậ ệ ố ộ y ban Th ng v Qu c h i thông qua. Trình t ban hành m tủ ườ ụ ố ộ ự ộ
Lu t thu ph i tuân theo m t trình t ch t ch .ậ ế ả ộ ự ặ ẽ
Trong khi đó l phí, phí đ c ban hành đ i d ng Ngh đ nh, Quy t đ nh c a chính ph ; Quy tệ ượ ướ ạ ị ị ế ị ủ ủ ế
đ nh c a các B , c quan ngang B , c quan thu c Chính ph ; Ngh quy t c a h i đ ng nhân dânị ủ ộ ơ ộ ơ ộ ủ ị ế ủ ộ ồ
c p t nh.ấ ỉ
· Xét v m c đích và m c đ nh h ng đ i v i n n kinh t - xã h i thì thu có 3 tác d ngề ụ ứ ộ ả ưở ố ớ ề ế ộ ế ụ l n:ớ
· T o ngu n thu l n cho ngân sách Nhà n c.ạ ồ ớ ướ
· Ði u ch nh các ho t đ ng s n xu t, kinh doanh, qu n lý và đ nh h ng phát tri n kinh t .ề ỉ ạ ộ ả ấ ả ị ướ ể ế
· Ð m b o s bình đ ng gi a nh ng ch th kinh doanh và công b ng xã h i.ả ả ự ẳ ữ ữ ủ ể ằ ộ


2. Ch c năng, vai trò c a thu . ứ ủ ế
2.1 Ch c năng c a thu . ứ ủ ế
Ch c năng c a m t s v t hay m t hi n t ng là s th hi n công d ng v n có c a nó. Ð i v iứ ủ ộ ự ậ ộ ệ ượ ự ể ệ ụ ố ủ ố ớ
m t ph m trù kinh t - xã h i thì ch c năng ph n ánh s tác đ ng c a nó - là m t ph ng th c đ cộ ạ ế ộ ứ ả ự ộ ủ ộ ươ ứ ặ
bi t bi u hi n nh ng thu c tính v n có c a ph m trù. Cũng nh b n ch t, ch c năng cũng có tính nệ ể ệ ữ ộ ố ủ ạ ư ả ấ ứ ổ
đ nh t ng đ i c a nó trong su t th i gian t n t i c a s v t hay đ i t ng.ị ươ ố ủ ố ờ ồ ạ ủ ự ậ ố ượ
Thu là m t ph m trù tài chính, nó bi u hi n nh ng thu c tính chung v n có c a các quan h tàiế ộ ạ ể ệ ữ ộ ố ủ ệ
chính. Tuy nhiên thu cũng có nh ng đ c tr ng, hình th c v n đ ng và các ch c năng riêng b tế ữ ặ ư ứ ậ ộ ứ ắ
ngu n t t ng th các m i quan h tài chính.ồ ừ ổ ể ố ệ
Căn c vào n i dung cùng v i qúa trình ra đ i, t n t i và phát tri n c a thu , chúng ta th y r ngứ ộ ớ ờ ồ ạ ể ủ ế ấ ằ
thu th c hi n các ch c năng sau đây:ế ự ệ ứ
· Ch c năng phân ph i và phân ph i l i: là ch c năng c b n, đ c thù c a thu .ứ ố ố ạ ứ ơ ả ặ ủ ế
Ngay t lúc ra đ i thu là ph ng ti n dùng đ đ ng viên ngu n tài chính vào ngân sách Nhàừ ờ ế ươ ệ ể ộ ồ
n c (có t t c các ki u Nhà n c).V m t l ch s , ch c năng huy đ ng ngu n tài chính là ch cướ ở ấ ả ể ướ ề ặ ị ử ứ ộ ồ ứ
năng đ u tiên, ph n ánh nguyên nhân n y sinh ra thu .Thông qua ch c năng này, các qũy ti n t t pầ ả ả ế ứ ề ệ ậ
trung c a Nhà n c đ c hình thành đ đ m b o c s v t ch t cho s ho t đ ng th ng xuyên vàủ ướ ượ ể ả ả ơ ở ậ ấ ự ạ ộ ườ
t n t i c a Nhà n c. B ng chính ch c năng này, Nhà n c ti n hành tham gia phân ph i và phânồ ạ ủ ướ ằ ứ ướ ế ố
ph i l i t ng s n ph m xã h i và thu nh p qu c dân trong xã h i. Ch c năng phân ph i và phân ph iố ạ ổ ả ẩ ộ ậ ố ộ ứ ố ố
l i thu nh p c a thu là s huy đ ng m t b ph n thu nh p qu c dân d i hình th c ti n t vàoạ ậ ủ ế ự ộ ộ ộ ậ ậ ố ướ ứ ề ệ
ngân sách Nhà n c. Ph n l n thu đánh trên hàng hóa và thu nh p. Ng i có thu nh p cao và sướ ầ ớ ế ậ ườ ậ ử
d ng nhi u hàng hóa, d ch v là ng i n p thu nhi u h n. S ti n này sau đó lai đ c Nhà n cụ ề ị ụ ườ ộ ế ề ơ ố ề ỷ ượ ướ
chi nh m th c hi n chính sách kinh t -xã h i, t o ra tính công b ng t ng đ i cho xã h i.Trong m tằ ự ệ ế ộ ạ ằ ươ ố ộ ộ
ch ng m c nh t đ nh, ch c năng phân ph i và phân ph i l i đã t o đi u ki n cho s ra đ i và phátừ ự ấ ị ứ ố ố ạ ạ ề ệ ự ờ
huy tác d ng ch c năng đi u ti t c a thu .ụ ứ ề ế ủ ế
Ch c năng phân ph i và phân ph i l i có v trí ngày càng quan tr ng. Ði u này đ c gi i thích b iứ ố ố ạ ị ọ ề ượ ả ở
s phát tri n, m r ng các ch c năng c a Nhà n c và vi c th c hi n nhi u chính sách khác nhau,ự ể ở ộ ứ ủ ướ ệ ự ệ ề
trong đó có vi c can thi p c a Nhà n c vào các qúa trình kinh t .ệ ệ ủ ướ ế
· Ch c năng đi u ti t đ i v i n n kinh t .ứ ề ế ố ớ ề ế
Ch c năng đi u ti t c a thu đ c nh n th c và s d ng r ng rãi t nh ng năm đ u c a th kứ ề ế ủ ế ượ ậ ứ ử ụ ộ ừ ữ ầ ủ ế ỷ

m i ch c năng và gi a hai ch c năng. S tăng c ng ch c năng phân ph i và phân ph i l i làm choỗ ứ ữ ứ ự ườ ứ ố ố ạ
ngu n thu c a Nhà n c tăng lên. Ði u đó có nghĩa là m r ng kh năng c a Nhà n c trong vi cồ ủ ướ ề ở ộ ả ủ ướ ệ
th c hi n các ch ng trình kinh t xã h i. M c khác, vi c tăng c ng ch c năng phân ph i và phânự ệ ươ ế ộ ặ ệ ườ ứ ố
ph i l i m t cách qúa m c làm tăng gánh n ng thu và h u q a là làm gi m đ ng l c phát tri n kinhố ạ ộ ứ ặ ế ậ ủ ả ộ ự ể
t , trong nhi u tr ng h p làm h n ch vai trò c a ch c năng đi u ti t. Ðó là tính hai m t c a thu ,ế ề ườ ợ ạ ế ủ ứ ề ế ặ ủ ế
nó có kh năng làm nh h ng đ n n n kinh t m t cách tích c c, nh ng cũng có th nh h ngả ả ưở ế ề ế ộ ự ư ể ả ưở
m t cách tiêu c c. Tính hai m t c a s tác đ ng đó c n ph i đ c xem xét nghiêm túc k l ngộ ự ặ ủ ự ộ ầ ả ượ ỹ ưỡ
trong ti n trình ho ch đ nh, xây d ng, ban hành các chính sách pháp lu t v thu c a Nhà n c trongế ạ ị ự ậ ề ế ủ ướ
t ng giai đo n phát tri n kinh t - xã h i nh t đ nh.ừ ạ ể ế ộ ấ ị

2.2 Vai trò c a thu trong n n kinh t th tr ng. ủ ế ề ế ị ườ
Các nhà kinh t h c th ng đ c p vai trò c a thu đ i v i ngân sách Nhà n c và đ i s ng xãế ọ ườ ề ậ ủ ế ố ớ ướ ờ ố
h i. B i vì trên th c t , thông qua ho t đ ng thu thu , Nhà n c t p trung đ c m t b ph n c aộ ở ự ế ạ ộ ế ướ ậ ượ ộ ộ ậ ủ
c i c a xã h i t đó hình thành nên qũy ngân sách Nhà n c và th c hi n các chính sách kinh t - xãả ủ ộ ừ ướ ự ệ ế
h i.ộ
V ph ng di n Lu t h c, thu là m t th c th do Nhà n c đ t ra thông qua vi c ban hành cácề ươ ệ ậ ọ ế ộ ự ể ướ ặ ệ
văn b n pháp lu t. Các văn b n quy ph m pháp lu t không ch quy đ nh n i dung các lo i thu màả ậ ả ạ ậ ỉ ị ộ ạ ế
còn xác l p các quy n, nghĩa v c a các ch th , các bi n pháp đ m b o th c hi n thu, n p thu .ậ ề ụ ủ ủ ể ệ ả ả ự ệ ộ ế
Pháp lu t thu là s th ch hoá các chính sách kinh t - xã h i cu Nhà n c. Chính vì v y phápậ ế ự ể ế ế ộ ả ướ ậ
lu t thu là nhân t quy t đ nh ý nghĩa kinh t - xã h i c a thu và có vai trò quan tr ng đ i v i n nậ ế ố ế ị ế ộ ủ ế ọ ố ớ ề
kinh t và đ i s ng xã h i.ế ờ ố ộ
Vai trò c a thu là s bi u hi n c th các ch c năng c a thu trong nh ng đi u ki n kinh t , xãủ ế ự ể ệ ụ ể ứ ủ ế ữ ề ệ ế
h i nh t đ nh. Trong đi u ki n n n kinh t th tr ng, v i s thay đ i ph ng th c can thi p c aộ ấ ị ề ệ ề ế ị ườ ớ ự ổ ươ ứ ệ ủ
Nhà n c vào ho t đ ng kinh t , thu đóng vai trò h t s c quan tr ng đ i v i qúa trình phát tri nướ ạ ộ ế ế ế ứ ọ ố ớ ể
kinh t - xã h i. Vai trò c a thu đ c th hi n trên các khía c nh sau đây:ế ộ ủ ế ượ ể ệ ạ
· Pháp lu t thu là công c ch y u c a Nhà n c nh m huy đ ng t p trung m t ph n c a c i v tậ ế ụ ủ ế ủ ướ ằ ộ ậ ộ ầ ủ ả ậ
ch t trong xã h i vào ngân sách Nhà n c. ấ ộ ướ
Nhà n c ban hành pháp lu t thu và n đ nh các lo i thu áp d ng đ i v i các pháp nhân và thướ ậ ế ấ ị ạ ế ụ ố ớ ể
nhân trong xã h i.Vi c các ch th n p thu - th c hi n nghĩa v n p thu theo quy đ nh c a phápộ ệ ủ ể ộ ế ự ệ ụ ộ ế ị ủ
lu t thu đã t o ra ngu n tài chính quan tr ng, chi m t tr ng l n trong c c u ngu n thu ngân sáchậ ế ạ ồ ọ ế ỷ ọ ớ ơ ấ ồ

Thông qua các quy đ nh c a pháp lu t thu , Nhà n c ch đ ng can thi p đ n cung - c u c a n nị ủ ậ ế ướ ủ ộ ệ ế ầ ủ ề
kinh t . S tác đ ng c a Nhà n c đ đi u ch nh cung - c u c a n n kinh t m t cách h p lý s cóế ự ộ ủ ướ ể ề ỉ ầ ủ ề ế ộ ợ ẽ
tác đ ng l n đ n s n đ nh và tăng tr ng kinh t . B ng các quy đ nh c a pháp lu t thu , Nhà n cộ ớ ế ự ổ ị ưở ế ằ ị ủ ậ ế ướ
tác đ ng tích c c đ n cung - c u c a n n kinh t trong t t c các giai đo n t s n xu t, l u thôngộ ự ế ầ ủ ề ế ấ ả ạ ừ ả ấ ư
đ n tiêu dùng.ế
Ði u ti t tiêu dùng là ho t đ ng quan tr ng c a Nhà n c đ i v i n n kinh t th tr ng. Thôngề ế ạ ộ ọ ủ ướ ố ớ ề ế ị ườ
qua các quy đ nh c a pháp lu t thuê,ỳ Nhà n c tác đ ng đ n các quan h tiêu dùng c a xã h i.ị ủ ậ ướ ộ ế ệ ủ ộ
Nh m h n ch vi c tiêu dùng đ i v i m t s hàng hóa, d ch v , Nhà n c tăng thu su t thu giá trằ ạ ế ệ ố ớ ộ ố ị ụ ướ ế ấ ế ị
gia tăng, thu xu t nh p kh u...đ i v i vi c s n xu t kinh doanh, tiêu dùng các lo i hàng hóa đó.ế ấ ậ ẩ ố ớ ệ ả ấ ạ
Ð th c hi n chính sách b o h , khuy n khích s n xu t trong n c và khuy n khích xu t kh u,ể ự ệ ả ộ ế ả ấ ướ ế ấ ẩ
pháp lu t thu xu t kh u, thu nh p kh u có các quy đ nh khuy n khích ho c h n ch vi c xu t,ậ ế ấ ẩ ế ậ ẩ ị ế ặ ạ ế ệ ấ
nh p kh u đ i v i m t s hàng hóa. S khuy n khích ho c h n ch này th hi n t p trung bi uậ ẩ ố ớ ộ ố ự ế ặ ạ ế ể ệ ậ ở ể
thu áp d ng có tính ch t phân bi t đ i v i các lo i hàng hóa xu t nh p kh u.ế ụ ấ ệ ố ớ ạ ấ ậ ẩ
Trong đi u ki n c nh tranh c a n n kinh t v n hành theo c ch th tr ng t t y u d n đ n tìnhề ệ ạ ủ ề ế ậ ơ ế ị ườ ấ ế ẫ ế
tr ng suy thoái v tài chính m t s doanh nghi p. Ð i v i nh ng ngành ngh , lĩnh v c s n xu t,ạ ề ở ộ ố ệ ố ớ ữ ề ự ả ấ