SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HOÁ

PHÒNG GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO LANG CHÁNH

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

MỘT SỐ GIẢI PHÁP VẬN DỤNG SƠ ĐỒ TƯ
DUY ĐỂ DẠY HỌC VĂN MIÊU TẢ LỚP 5 Ở
TRƯỜNG TIỂU HỌC GIAO THIỆN I,
HUYỆN LANG CHÁNH

Người thực hiện: Trương Thị Hân
TÀI LIỆU THAM KHẢO

Chức vụ: Giáo viên

Đơn vị công tác: Trường Tiểu học Giao Thiện I
SKKN thuộc lĩnh vực (phân môn): Tập làm văn 1- Sách giáo khoa, sách

giáo viên Tiếng Việt Lớp 4, Lớp 5 hiện hành.

2- Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên.
3- Học tốt Tiếng Việt 5 (Tập 1, Tập 2)- Tác giả: Phạm Thị Hồng Hoa.
4- Tài liệu dạy học theo chương trình SEQAP:Các kĩ thuật dạy học ở Tiểu học
6- Dạy học lấy học sinh làm trung tâm.

THANH HOÁ, NĂM 2016


MỤC LỤC
I. Mở đầu

Tiểu học có nhiệm vụ hình thành năng lực ngôn ngữ cho học sinh thể hiện ở bốn
kỹ năng: Nghe, nói, đọc, viết.
Việc bồi dưỡng kỹ năng làm bài Tập làm văn nói chung và kiểu bài văn miêu
tả nói riêng cho học sinh Tiểu học trong các nhà trường đang là mối quan tâm
của nhiều giáo viên. Bởi phân môn Tập làm văn là phân môn thực hành tổng
hợp, được vận dụng các tri thức, kỹ năng của nhiều phân môn khác. Phân môn
Tập làm văn có vị trí hết sức quan trọng trong chương trình Tiểu học. Thông qua
phân môn Tập làm văn nhằm rèn luyện cho học sinh các kỹ năng: Nói, viết,
nghe, đọc để phục vụ cho việc học tập và giao tiếp: nói, viết đúng từ ngữ, đủ các
bộ phận của câu, đủ ý, rõ ràng, mạch lạc nội dung diễn đạt. Cũng từ đó trau dồi
thái độ ứng xử có văn hoá, tinh thần trách nhiệm trong công việc. Bồi dưỡng
tình cảm lành mạnh, tình yêu tiếng Việt, tình yêu quê hương, đất nước, góp phần
đặc biệt quan trọng trong việc hoàn thiện và nâng cao các kỹ năng sử dụng tiếng
Việt cho học sinh Tiểu học.
Qua thực tế 12 năm giảng dạy lớp 5 tại Trường Tiểu học Giao Thiện I,
huyện Lang Chánh, tôi nhận thấy học sinh không mấy hứng thú khi học phân
môn Tập làm văn, rất ít học sinh học tốt phân môn này. Vậy làm thế nào để học
sinh hứng thú khi học phân môn Tập làm văn và nâng cao chất lượng học tập
làm văn nhất là văn miêu tả cho học sinh lớp 4 và lớp 5? Sau năm năm được
tham gia chương trình SEQAP, bản thân tôi được tiếp thu, thực hành và trao đổi,
rút kinh nghiệm với đồng nghiệp về các kĩ thuật dạy học tích cực và tôi đã vận
dụng các kĩ thuật này vào các tiết học rất hiệu quả, nhất là sử dụng kĩ thuật “sơ
đồ tư duy” trong dạy học văn miêu tả ở lớp 5.
Sơ đồ tư duy là một công cụ tổ chức tư duy. Đây là cách dễ nhất
để chuyển tải thông tin vào bộ não rồi đưa thông tin ra ngoài bộ não. Nó
là một phương tiện ghi chép đầy sáng tạo và rất hiệu quả nhằm “sắp
xếp” ý nghĩ.
Với học sinh lớp 5 trường Tiểu học Giao Thiện 1, đa số các em là học sinh
người dân tộc Thái nên việc giao tiếp bằng Tiếng Việt của học sinh còn rất nhiều
hạn chế, vốn Tiếng Việt của các em còn rất nghèo đặc biệt là việc nói đúng câu,

dạy lớp 5A với 18 học sinh. Hầu hết các em còn rất hạn chế khi làm bài Tập làm
văn. Sau khi nghiên cứu sách giáo khoa Tiếng Việt 4, tôi nhận thấy học sinh lớp
4 đã được học văn miêu tả về đồ vật, cây cối, con vật. Nhưng khi nhận lớp, tôi
thấy đa số học sinh rất lúng túng khi làm bài văn miêu tả, bố cục chưa thể hiện
rõ ràng, mắc nhiều lỗi khi dùng từ,.... Với thực trạng trên, ngay từ đầu năm học,
tôi đã tiến hành điều tra khảo sát 18 học sinh lớp 5A, trường Tiểu học Giao
Thiện I phân môn Tập làm văn . Kết quả như sau:
Nội dung đánh giá
Bài viết đúng thể loại,
Bài viết đúng thể loại,
bố cục rõ ràng, diễn đạt
bố cục, thể hiện rõ nội
mạch lạc, ngôn ngữ giàu dung miêu tả, tả được
hình ảnh, biết sử dụng những đặc điểm nổi bật,
các hình ảnh so sánh, diễn đạt tương đối mạch
nhân hóa khi miêu tả, lạc.
chữ viết và trình bày đẹp.
Số lượng
Tỷ lệ
Số lượng
Tỷ lệ
3

16,7%

8

44,4%

Bài văn chưa thể hiện rõ

3. Các giải pháp.
Từ thực trạng và nguyên nhân trên, tôi mạnh dạn đưa ra một số giải pháp sau :

3.1. Giáo viên phải nắm vững nội dung, chương trình và phương pháp
dạy Tập làm văn:
Giáo viên tổ chức dạy như thế nào để học sinh viết được những bài văn
miêu tả rõ bố cục, đúng yêu cầu của đề bài. Điều cơ bản là người dạy phải nắm
vững nội dung chương trình, đồng thời biết chọn và vận dụng phương pháp phù
hợp để dẫn dắt học sinh nắm được kiến thức. Biết được học sinh cần gì, chưa
biết những gì để xác định đúng mục tiêu bài dạy, xác lập được mối quan hệ giữa
kiến thức bài dạy với kiến thức cũ và kiến thức sẽ cung cấp tiếp theo. Cụ thể:
* Nội dung chương trình Tập làm văn lớp 5: Cả năm học có 62 tiết,
trong đó Tập làm văn miêu tả 33 tiết (chiếm hơn 50% số tiết) với mục tiêu là
5


trang bị kiến thức và rèn luyện kĩ năng làm văn, góp phần cùng với các môn học
khác làm giàu vốn sống, rèn luyện tư duy, bồi dưỡng tâm hồn, cảm xúc thẩm mĩ,
hình thành nhân cách cho học sinh.
3.2. Giúp học sinh hiểu rõ thể loại văn miêu tả:
* Văn miêu tả?
Để hiểu về văn miêu tả, trước hết tôi hướng dẫn học sinh tìm hiểu rõ thế nào
là văn miêu tả ? Miêu tả là vẽ ra các sự vật, sự việc, hiện tượng, con người bằng
ngôn ngữ một cách sinh động, cụ thể giúp người đọc cảm tưởng như đang xem
tận mắt, bắt tận tay. Tuy nhiên, hình ảnh, đối tượng do văn miêu tả tạo nên không
phải là bức ảnh chụp lại, sao chép lại một cách vụng về mà nó là sự kết tinh của
những nhận xét tinh tế, những rung động sâu sắc mà người viết đã thu lượm
được khi quan sát cuộc sống. Văn miêu tả mang tính thông báo thẩm mĩ, chứa
đựng tình cảm của người viết; văn miêu tả có tính rung động, tính hình tượng.
Mỗi bài văn miêu tả của học sinh phải là kết quả của sự sáng tạo, nó được coi

Dụng cụ: giấy troky, bút màu.
+ Thảo luận nhóm:
Học sinh tiến hành làm việc theo 3 nhóm :
Học sinh lập "Sơ đồ tư duy" với câu hỏi gợi ý của giáo:
Bài văn tả cảnh được cấu tạo bởi những phần nào? (Bậc
1)
Trong từng phần, các em nên trình bày những nội dung gì?
(Bậc 2)
Trong từng nội dung, các em có thể triển khai ý chi tiết nào?
(Học sinh căn cứ vào hai ngữ liệu mẫu đã tiếp xúc để triển khai bậc
này) (Bậc 3)
Giáo lưu ý các em về màu sắc, tính phân bậc của sơ đồ, dùng
mũi tên chỉ sự gắn kết ý này với ý kia, hoặc đánh số thứ tự, vẽ các
đường bao quát gom ý.
Đại diện của 3 nhóm học sinh lên thuyết minh về "Sơ đồ tư duy"
mà nhóm mình đã thiết lập.
Học sinh nhận xét, thảo luận, chỉnh sửa để hoàn thiện "Sơ đồ tư
duy" về cấu tạo bài văn tả cảnh. Giáo viên quan sát, gợi ý, hướng dẫn
học sinh hoàn chỉnh "Sơ đồ tư duy" .
Giáo viên tổng hợp ý từ "Sơ đồ tư duy" của các nhóm để hoàn
thiện sơ đồ mà giáo viên đã chuẩn bị cơ bản trên màn hình trình
chiếu cho cả lớp.
Mời học sinh lên chỉ sơ đồ tư duy trình bày một lần nữa về cấu
tạo của bài văn tả cảnh.

Giới thiệu
baoquát
cảnh sẽ tả

Mở bà theo

nghĩ của người viết
Kết bài theo
kiểu không mở
rộng

Ví dụ 2: Ứng dụng"Sơ đồ tư duy" để phân tích cấu tạo của một bài
văn miêu tả cụ thể.
Bài minh họa. Luyện tập tả cảnh (Tiếng Việt 5, tập 1, trang 14) Mục
tiêu: Học sinh biết vận dụng "Sơ đồ tư duy" để phân tích cấu tạo một
bài văn tả cảnh cụ thể.
Cách tiến hành:
Bước 1: Củng cố lại cấu tạo bài văn tả cảnh (hoạt động cá nhân)
Dựa vào "Sơ đồ tư duy" đã thành lập, giáo viên mời HS nhắc lại cấu
tạo bài văn tả cảnh.
Học sinh đọc lại ngữ liệu: “Quang cảnh làng mạc ngày mùa”
(Tô
Hoài). Bước 2: Giáo viên hướng dẫn
học sinh minh họa cấu tạo bài
văn “Quang cảnh làng mạc ngày mùa” bằng "Sơ đồ tư duy"
Chuẩn bị
Dụng cụ: giấy trắng troky, bút màu, tranh ảnh.
Phương hướng: Xác định chủ đề chính của sơ đồ là “Quang cảnh
8


làng mạc ngày mùa” HS tiến hành theo nhóm 4. Học sinh lập "Sơ đồ
tư duy" theo gợi ý của giáo viên:
Tác giả miêu tả cảnh làng mạc ngày mùa theo trình tự nào? (Định
hướng HS phân bố các nhánh chính).
Tác giả chọn miêu tả những phần nào của cảnh? (Bậc 1).

Thân

Màu trời
Màu nắng

Quan
g
cảnh
chun
g

Rơm, thóc vàng giòn

Nêu nhận
xét về
ngày mùa
Quả xoan vàng lịm

Trong

bài

đu đủ vàng ối
Chuối chín vàng

Bụi mía vàng xọng

Trong
sân
Cây lụi, cây ớt chín đỏ


10


11


Bước 3:
Chuẩn bị
Dụng cụ: giấy troky, bút màu (Học sinh chuẩn bị trước tuỳ thuộc
vào cảnh mà các em định tả).
Phương hướng: Xác định chủ đề chính của sơ đồ có thể là
“Buổi sáng trên nương rẫy”,
Học sinh tiến hành theo nhóm 4
Nhóm học sinh lập "Sơ đồ tư duy" theo gợi ý của giáo viên:
Các em định miêu tả cảnh gì và trong thời điểm nào? (Xác lập từ,
ngữ khoá)
Các em chọn cách miêu tả theo trình tự thời gian hay tả từng
phần của cảnh? (Bậc 1 - Bố trí ý chính)
Em dùng những giác quan nào để quan sát cảnh? Em chọn lọc
những hình ảnh, chi tiết nào để đưa vào bài? (Bậc 2)
Mỗi hình ảnh, chi tiết các em quan sát có thể được miêu tả bằng
những từ ngữ nào? (Bậc 3)
Những hình ảnh, chi tiết của cảnh gợi cho em những liên
tưởng, tưởng tượng gì? (Bậc 4)
Đại diện của các nhóm học sinh lên thuyết minh về "Sơ đồ tư
duy" mà nhóm mình đã thiết lập.
Học sinh nhận xét, thảo luận, chỉnh sửa để hoàn thiện "Sơ đồ tư
duy" về cấu tạo bài văn tả cảnh. Giáo viên là người cố vấn giúp học
sinh hoàn chỉnh "Sơ đồ tư duy" .

BUỔI SÁNG

Kết

TRÊN

bài

NƯƠNG RẪY

nhiều
màu sắc
Thâ

Đậu

những

Chim, ong,

vạt
nương
trải dài

bướm

n bài

Một số hoạt
động, tính chất


mây, khói

hoa dại
Bụi

văn Mời học sinh

Hoa

cây cỏ
xanh

lên trình bày một lần nữa về cấu tạo của bài
tả

cảnh.
13


Hướng dẫn học sinh phân tích ngữ liệu và làm bài tập thực hành theo các
biện pháp sau:
Giúp học sinh nắm vững yêu cầu bài tập.
Tổ chức cho học sinh thực hiện bài tập.
3.3.2. Kiểu bài tả người:
Khi miêu tả người, yếu tố quan sát lại càng quan trọng. Nhìn chung, mọi
người đều có những đặc điểm giống nhau nhưng lại hoàn toàn khác nhau ở
những đặc điểm riêng, chỉ người đó mới có. Nhiệm vụ của giáo viên khi hướng
dẫn học sinh “ tả người” là giúp cho các em thấy rằng phải tả ngắn gọn mà chân
thực, sinh động về hình ảnh và hoạt động của người mình tả.

14


Học sinh lưu ý các em về màu sắc, tính phân bậc của sơ đồ, dùng
mũi tên chỉ sự gắn kết ý này với ý kia, hoặc đánh số thứ tự, vẽ các
đường bao quát gom ý.
Đại diện của 3 nhóm học viên lên thuyết minh về 3 "Sơ đồ tư duy"
mà nhóm mình đã thiết lập.
Học sinh nhận xét, thảo luận, chỉnh sửa để hoàn thiện "Sơ đồ tư
duy" về cấu tạo bài văn tả người. Giáo viên là người cố vấn giúp học
sinh hoàn chỉnh "Sơ đồ tư duy"
Giáo viên tổng hợp ý từ "Sơ đồ tư duy" của 3 nhóm để hoàn thiện
sơ đồ mà giáo viên đã chuẩn bị cơ bản trên màn hình trình chiếu cho cả
lớp. Mời học lên trình bày một lần nữa về cấu tạo của bài văn tả người.

Mở bài theo
kiểu trực tiếp
Mở bài

Giới thiệu người
định tả

Mở bài theo
kiểu gián tiếp

Tả ngoại hình

Cấu tạo của

Thân bài

Học sinh đọc và phân tích đề bài. Trả lời các câu hỏi tìm hiểu
đề bài: Đề bài yêu cầu làm gì?
Lập dàn ý bài văn thuộc thể loại nào? Đối tượng miêu tả là
gì?
Bước 2:
Chuẩn bị: Dụng cụ: giấy troky, bút màu.
Phương hướng: Xác định chủ đề chính của sơ đồ có thể là “tả
một người mà em thường gặp"
Học sinh tiến hành theo nhóm 4
Nhóm học sinh lập "Sơ đồ tư duy"
theo gợi ý của giáo viên:
Các em định tả ai? (Xác lập từ, ngữ khoá)
Các em chọn các ý phần? (Bậc 1 - Bố trí ý chính)
Em dùng những giác quan nào để quan sát cảnh? Em chọn lọc
những chi tiết nào để đưa vào bài? (Bậc 2)
Mỗi chi tiết các em quan sát có thể được miêu tả bằng
những từ ngữ nào?
(Bậc 3)
Những chi tiết của cảnh gợi cho em những liên tưởng, tưởng tượng
gì?
(Bậc 4)
Đại diện của các nhóm học sinh lên thuyết minh về "Sơ đồ tư duy"
mà nhóm mình đã thiết lập.
Học sinh nhận xét, thảo luận, chỉnh sửa để hoàn thiện "Sơ đồ tư
duy" về cấu tạo bài văn tả người. Giáo viên là người cố vấn giúp học
sinh hoàn chỉnh "Sơ đồ tư duy" .
Trong quá trình học sinh báo cáo,giáo viên gợi ý mở rộng thêm về ý
tưởng, từ ngữ diễn đạt. Hoàn thiện "Sơ đồ tư duy" mà giáo viên đã
chuẩn bị cơ bản, bổ sung ý kiến của học sinh vào sơ đồ trình chiếu


cách ăn
mặc
khuôn mặt

phúc hậu

mái tóc
Tính tình hoạt

...................

động của người
đó

..

Nêu cảm nghĩ

dài

nhẹ nhàng

yêu quý

dậy sớm

của người viết
kính trọng
Nêu nhận xét về


Nội dung đánh giá
Bài viết đúng thể loại, bố
cục rõ ràng, diễn đạt
mạch lạc, ngôn ngữ giàu
hình ảnh, biết sử dụng
các hình ảnh so sánh,
nhân hóa khi miêu tả,
chữ viết và trình bày đẹp
Số lượng

Tỷ lệ

8

Bài viết đúng thể loại, bố
cục, thể hiện rõ nội dung
miêu tả, tả được những
đặc điểm nổi bật, diễn
đạt tương đối mạch lạc
Số lượng

44,4%

10

Bài văn chưa thể hiện rõ
bố cục 3 phần, mắc nhiều
lỗi dùng từ, câu, không
biết xắp xếp ý, bài văn
chủ yếu là liệt kê

8

Tỷ lệ
44,4%

Điểm 5-6
Số
lượng
6

Tỷ lệ
33,4%

Điểm dưới 5
Số
lượng
0

Tỷ lệ
0

III. KẾT LUẬN- KIẾN NGHỊ
1. Kết luận:
Qua bốn năm học, từ năm học 2012 – 2013 đến năm học 2015 - 2016, đặc
biệt là trong năm học 2015 - 2016, tôi đã mạnh dạn áp dụng kĩ thuật " sơ đồ tư
duy" vào dạy Tập làm văn lớp 5, tôi ý thức được rằng: Để giúp học sinh lớp 5
làm được bài văn miêu tả sinh động, đúng kiểu bài, bố cục rõ ràng, diễn đạt
mạch lạc, biết dùng ngôn ngữ giàu hình ảnh, biết sử dụng các hình ảnh nhân
18


(từng thể loại, từng kiểu bài cụ thể ) để từng bước giúp các em nắm vững kiến
thức, chủ động nói lên những suy nghĩ hồn nhiên của mình; nói đúng, nói hay,
làm giàu thêm vốn từ ngữ và giữ gìn sự trong sáng của Tiếng Việt.
Trên đây là một số giải pháp vận dụng kỹ thuật “Sơ đồ tư duy” để dạy học
văn miêu tả ở lớp 5 nhằm giúp các em học sinh có nhiều hứng thú và nâng cao
chất lượng học sinh khi học kiểu bài này. Rất mong các bạn đồng nghiệp cùng
19


tham khảo, góp ý bổ sung và khuyến khích để tôi cùng được trao đổi và học hỏi
nhằm nâng cao hơn nữa kiến thức và kỹ năng sư phạm của mình.
Tôi xin chân thành cảm ơn!

Thanh Hóa, ngày 15 tháng 5 năm 2016

XÁC NHẬN CỦA ĐƠN VỊ

Tôi xin cam đoan đây là sáng kiến
kinh nghiệm của tôi viết, không sao
chép nội dung của người khác.
NGƯỜI VIẾT

Trương Thị Hân

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1- Sách giáo khoa, sách giáo viên Tiếng Việt lớp 4, lớp 5 hiện hành.
2- Tài liệu bồi dưỡng thường xuyên.
3- Học tốt Tiếng Việt 5 (Tập 1, Tập 2)- Tác giả: Phạm Thị Hồng Hoa.
4- Tài liệu dạy học theo chương trình SEQAP: Các kĩ thuật dạy học ở Tiểu học
6- Dạy học lấy học sinh làm trung tâm.