BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

HÀ LỆ THỦY

CHẾ ĐỊNH BIỆN PHÁP TƯ PHÁP TRONG LUẬT
HÌNH SỰ VIỆT NAM – NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ
LUẬN VÀ THỰC TIỄN

LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI, 2020


BỘ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO

BỘ TƯ PHÁP

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

HÀ LỆ THỦY

CHẾ ĐỊNH BIỆN PHÁP TƯ PHÁP TRONG
LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM – NHỮNG VẤN
ĐỀ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN
Chuyên ngành : Luật
Mã số


dẫn trong luận án đều được ghi rõ nguồn gốc. Những kết luận khoa học của
luận án chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác.
Tác giả luận án

NCS. Hà Lệ Thủy


LỜI CẢ

ƠN

Trước tiên, tôi xin bày tỏ lòng kính trong và biết ơn sâu sắc đến thầy
giáo TS. Phạm Mạnh Hùng và thầy giáo TS. Hoàng Văn Hùng đã trực tiếp
hướng dẫn tận tình về phương pháp nghiên cứu, nội dung nghiên cứu và cách
làm việc khoa học để tôi có thể hoàn thành được Luận án của mình.
Trong quá trình nghiên cứu và hoàn thành Luận án, tôi đã nhận được sự
giúp đỡ quý báu của các cán bộ, giảng viên Trường Đại học Luật Hà Nội,
Khoa Sau đại học Trường Đại học Luật Hà Nội và Trường Đại học Luật Huế.
Tôi cũng xin cảm ơn sự giúp đỡ của Tòa án nhân dân tối cao, Viện kiểm
sát nhân dân tối cao, Tòa án nhân dân các tỉnh, thành, các cơ quan ban ngành
và các cán bộ, chuyên gia trong các lĩnh vực liên quan đến đề tài luận án đã
cung cấp số liệu và đóng góp nhiều ý kiến quý báu, ủng hộ nhiệt tình để tôi có
thể thực hiện được đề tài nghiên cứu này.
Cuối cùng, tôi xin chan thành cảm ơn tới gia đình và bạn be, những
người đã động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu khoa
học của mình.
Xin trân trọng cảm ơn./.


MỤC LỤC

3.5. Hướng tiếp cận của luận án ................................................................................ 27
.................................................................................................................

C NỘI UNG ẾT
UẢ NGHI N CỨU .......................................................... 28
CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VÀ PHÁP LUẬT HÌNH SỰ
MỘT SỐ NƯỚC VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ............................................ 28
1.1. Những vấ ề lý luận về biện pháp tư p
p ..................................................28
1.1.1. Khái niệm, đ c điểm của biện pháp tư pháp ................................................... 28
1.1.2. Vai trò của biện pháp tư pháp ......................................................................... 42
1.1.3. Phân loại biện pháp tư pháp ............................................................................ 46
1.1.4. Phân biệt biện pháp tư pháp với hình phạt ...................................................... 49


1.2. Khái quát về lịch sử hình thành và phát triển của các biệ p p tư p p
trong pháp luật hình sự Việt N m trước khi có Bộ luật hình sự ăm 2015
56
1.2.1. Giai đoạn từ thời kỳ phong kiến Việt Nam đến trước Cách mạng tháng 8
năm 1945................................................................................................................. 57
1.2.2. Giai đoạn từ Cách mạng tháng 8 năm 1945 đến trước khi ban hành Bộ luật
hình sự năm 1985.................................................................................................... 59
1.2.3. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1985 cho đến trước khi
ban hành Bộ luật hình sự năm 1999........................................................................ 61
1.2.4. Giai đoạn từ khi ban hành Bộ luật hình sự năm 1999 cho đến trước khi
ban hành Bộ luật hình sự năm 2015........................................................................ 64
1.3. Khái quát pháp luật hình sự một số ước về các biệ p p tư p p.........67
1.3.1. Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Thụy Điển..............69
1.3.2. Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự cộng h a Pháp........70
1.3.3. Quy định về biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự Đức......................... 72



CHƯƠNG 3. HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VÀ CÁC GIẢI PHÁP KHÁC
NÂNG CAO HIỆU QUẢ ÁP DỤNG CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ................
156
3.1. Các y u tố ảm bảo áp dụ
ú quy ịnh về các về biệ
p p tư p p
156
trong Bộ luật hình sự ăm 2015 ...........................................................................
3.2. Hoàn thiệ quy ịnh pháp luật về các biệ p p tư p p .........................
158
3.2.1. Tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự về các biện pháp
tư pháp
158
3.2.2. Hoàn thiện các quy định hướng dẫn áp dụng pháp luật hình sự, tố tụng
hình sự, thi hành án hình sự liên quan đến các biện pháp tư pháp..........................
166
.....................................................................................................................

33 Nâ
o ă
ực và trách nhiệm nghề nghiệp củ ội
ũ
bộ làm
ô
tiều tra, truy tố, xét xử và thi hành án ................................................
169
34 Tă
ường sự phối hợp giữ

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

UNG LI N

178
UAN


ANH

ỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT TR NG LUẬN ÁN

Bắt buộc chữa bệnh

: BBCB

Biện pháp tư pháp

: BPTP

Bộ luật dân sự

: BLDS

Bộ luật hình sự

: BLHS

Bộ luật tố tụng dân sự


Tố tụng hình sự

: TTHS

Trách nhiệm dân sự

: TNDS

Trách nhiệm hình sự

: TNHS

Ủy ban nhân dân

: UBND

Viện kiểm sát

: VKS


ANH

ỤC CÁC ẢNG

Bảng 1.2: Tình hình áp dụng biện pháp Tịch thu vật, tiền trực tiếp liên quan
đến tội phạm........................................................................................ 113
Bảng 2.2: Thống kê xét xử các nhóm tội phạm áp dụng BPTP trả lại tài sản,
sửa chữa ho c bồi thường thiệt hại từ năm 2008 đến năm 2017...........116
Bảng 3.2: Số vụ án về các tội danh có áp dụng biện pháp trả lại tài sản, sửa chữa

cơ quan, tổ chức, giáo dục, cải tạo người phạm tội.Trên thực tế, cùng với hệ thống hình
phạt, các BPTP về cơ bản đã được áp dụng một cách có hiệu quả trong việc xử lý tội
phạm, góp phần tích cực vào quá trình đấu tranh chống và phòng ngừa tội phạm.

PLHS Việt Nam từ trước đến nay đã luôn thừa nhận sự tồn tại của các BPTP
trong luật hình sự. Từ khi có LHS đầu tiên ra đời cho đến nay, chế định các BPTP
đã được quy định và ngày càng hoàn thiện. Điều này thể hiện ở số lượng các biện
pháp ngày càng tăng, chủ thể bị áp dụng cũng được mở rộng, tính chất của các biện
pháp cũng có sự thay đổi cho phù hợp với tình hình tội phạm trên thực tế. Xuất phát
từ nguyên tắc, mọi biện pháp áp dụng đối với người dưới 18 tuổi phạm tội phải phù
hợp với tính chất, mức độ nguy hiểm của hành vi phạm tội, hạn chế sử dụng các
biện pháp mang tính chất trừng phạt đơn thuần, việc áp dụng các chế tài xử lý phải
cân nhắc đến các yếu tố khác ảnh hưởng đến quá trình cải tạo, giáo dục họ, BLHS
đã có các quy định dành riêng cho người dưới 18 tuổi phạm tội, trong đó có PTP.
Bên cạnh đó, LHS cũng đã lần đầu tiên đã quy định các BPTP áp dụng đối với pháp
nhân thương mại phạm tội cùng với các quy định khác liên quan đến TNHS đối với
chủ thể này. Điều này đã tạo nên một hệ thống các BPTP hoàn thiện hơn hẳn so với
quy định của PLHS trước đây, giúp các CQTHTT có thể sử dụng một cách hiệu quả
vào việc xử lý tội phạm. Tuy vậy, có thể thấy rằng, hiện nay chế định BPTP vẫn còn
những quan điểm khác nhau về m t lý luận, những vướng mắc, bất cập, tồn tại về m
t pháp luật lẫn thực tiễn đ i hỏi phải có sự nghiên cứu sâu sắc và toàn diện nhằm
tháo gỡ những vấn đề nói trên.
Dưới góc độ lý luận, các BPTP vẫn còn những quan điểm khác nhau khi đề cập
đến khái niệm, đ c điểm, tính chất hay vai trò của chúng trong PLHS.Trên thế giới, có
nước quy định các biện pháp này trong LHS nhưng có nước quy định chúng vừa trong
BLHS, vừa trong các văn bản pháp luật khác để áp dụng với nhiều đối tượng. Cách gọi
tên các PTP cũng có sự khác nhau trong PLHS mỗi nước. Ngoài ra, dù


2

năm 2020 đã nêu các nhiệm vụ hoàn thiện chính sách PLHS, pháp luật dân sự và
thủ tục tố tụng tư pháp trong đó chỉ rõ: “Sớm hoàn thiện hệ thống pháp luật liên
quan đến lĩnh vực tư pháp phù hợp mục tiêu của chiến lược xây dựng và hoàn thiện
hệ thống pháp luật. Coi trọng việc hoàn thiện chính sách hình sự và thủ tục tố tụng


3
tư pháp, đề cao hiệu quả phòng ngừa và tính hướng thiện trong việc xử lý người
phạm tội”. Từ năm 2005 đến năm 2020 là giai đoạn thực hiện định hướng của Đảng
và Nhà nước về cải cách tư pháp, do vậy LHS năm 2015 ra đời cùng các văn bản
ở các lĩnh vực quan trọng khác trong giai đoạn này là nhằm thực hiện định hướng
của Nghị quyết để hướng tới một nền pháp chế xã hội chủ nghĩa, trong đó pháp luật
trở thành công cụ quan trọng điều chỉnh các mối quan hệ xã hội và để đấu tranh ph
ng chống tội phạm, vi phạm pháp luật. Nhận thức được tầm quan trọng trong
chính sách của Đảng và Nhà nước, thấy rõ được vai tr của LHS trong việc đấu tranh
ph ng chống tội phạm, xác định được LHS tác động đến các lĩnh vực quan trọng của
đời sống xã hội và được xem như là xương sống của cả hệ thống pháp luật, nên việc
nghiên cứu và tiếp tục hoàn thiện những quy định trong LHS là điều
thực sự cần thiết. Trên cơ sở những qui định của BLHS mới, có thể thấy nội dung
của một số BPTP vẫn còn những bất cập. Các quy định và thiết kế các điều luật liên
quan đến BPTP vẫn cần phải có sự nghiên cứu để điều chỉnh, bổ sung và sửa đổi.
Sự gia tăng các PTP dù đã thể hiện được tính cần thiết phải có m t chúng trong
BLHS nhưng chưa nói lên được rằng, trong thực tiễn chúng đã được áp dụng triệt để
hay chưa. Một vấn đề nữa đ t ra là, phải xây dựng hệ thống các qui phạm PLHS nói
chung và các qui phạm liên quan đến các BPTP nói riêng sao cho tương thích với
pháp luật quốc tế và phù hợp với đ c điểm tình hình kinh tế, chính trị, xã hội trong
nước. Dưới góc độ lập pháp hình sự, những qui định mới của PLHS hiện hành về
các BPTP vẫn còn nhiều khía cạnh pháp lý cần phải được phân tích, làm sáng tỏ để
làm sao có thể đưa chúng đến gần hơn với thực tiễn áp dụng, qua đó phát huy vai
trò không thể thiếu của BPTP.

nghiên cứu luận án tiến sĩ của mình.
2. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu của luận án
2.1. Mục tiêu của luận án
Luận án đ t ra mục tiêu nghiên cứu và làm sáng tỏ về m t l luận các vấn đề về
khái niệm, đ c điểm, cơ sở của việc quy định PTP; phân tích và làm rõ các quy định
của PLHS về các BPTP nhằm đánh giá tính phù hợp giữa lý luận với luật thực định.
Bên cạnh đó, luận án cũng tập trung phân tích, làm rõ thực tiễn áp dụng các PTP để
tìm ra những hạn chế, bất cập, đánh giá những khó khăn, vướng mắc. Trên cơ sở đó,
luận án cũng đ t ra mục tiêu hoàn thiện quy định pháp luật về các PTP, tìm ra
những giải pháp khắc phục và giải pháp nâng cao hiệu quả làm nền tảng cho
việc áp dụng một cách linh hoạt các BPTP trong thực tiễn xử l tội phạm.
2.2. Nhiệm vụ của luận án
Với mục tiêu trên, tác giả đ t cho mình những nhiệm vụ sau:
- Nghiên cứu về m t lý luận khái niệm, đ c điểm của các PTP, phân tích các
vấn đề liên quan đến BPTP trong khoa học luật hình sự để chỉ ra được những quan
niệm khác nhau về PTP, từ đó xây dựng được khái niệm khoa học về PTP;


5
- Nghiên cứu về m t pháp luật các quy định của LHS về PTP, phân tích và làm
rõ lịch sử lập pháp hình sự quy định về các BPTP, khái quát quy định của luật hình
sự một số quốc gia trên thế giới để từ đó so sánh, đối chiếu và rút ra những nét
tương đồng, khác biệt với luật hình sự Việt Nam;
- Nghiên cứu và phân tích, đánh giá về m t thực tiễn các quy định của PLHS
hiện hành và thực trạng áp dụng các BPTP trong PLHS Việt Nam, chỉ ra được
những vướng mắc, hạn chế trong quá trình áp dụng các BPTP;
- Nghiên cứu và tìm ra các giải pháp hoàn thiện pháp luật, xác định các yếu tố
đảm bảo cho việc áp dụng đúng các quy định pháp luật về các PTP để qua đó nâng
cao hiệu quả áp dụng các BPTP trong thực tiễn.
3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu


6
4 P ươ

p

p

i

ứu

Luận án đã lấy nền tảng của khoa học luật hình sự, đó là phép biện chứng duy
vật lịch sử của triết học Mác- Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh, đường lối chính sách
của Đảng và Nhà nước về PLHS và TTHS làm cơ sở l luận cho việc nghiên cứu của
mình. Dựa trên cơ sở phương pháp luận, tác giả đã đ c biệt coi trọng các phương
pháp nghiên cứu hệ thống, lịch sử, phân tích, tổng hợp, so sánh, phương pháp khảo
sát, điều tra xã hội học để chọn lọc tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn.
Trong quá trình nghiên cứu nội dung các chương của luận án, tác giả sử dụng
các phương pháp nghiên cứu cụ thể như: phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn,
phương pháp phân tích, phương pháp đánh giá, phương pháp tổng hợp, phương
pháp so sánh, phương pháp thống kê.
- Phương pháp kết hợp lý luận với thực tiễn: phương pháp này được sử dụng xuyên
suốt các chương của luận án, cụ thể là: sử dụng những vấn đề lý luận về các BPTP trong

PLHS để phân tích, đánh giá các quy định của PLHS Việt Nam về các BPTP, từ đó khái
quát lên thành những vấn đề có tính lý luận và tính thực tiễn, kết hợp giữa lý luận, luật
thực định và thực tiễn áp dụng để làm cơ sở đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật
và nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP ở Việt Nam trong thời gian tới.
- Phương pháp phân tích, tổng hợp và đánh giá: luận án đã phân tích một cách

có giá trị về m t lý luận, cung cấp tri thức lý luận khoa học luật hình sự và tạo ra
tính hệ thống các vấn đề lý luận về các BPTP,giải quyết các vấn đề hiện còn có quan
điểm khác nhau về nội dung quy định của các BPTP. Công trình còn có giá trị về m
t pháp luật, góp phần hoàn thiện các quy định của BLHS về các BPTP, hoàn thiện
một số quy định tại các văn bản pháp luật khác liên quan đến các BPTP. Việc nghiên
cứu thành công các vấn đề được trình bày trong luận án là sự đóng góp về
m t lý luận làm sâu sắc hơn sự hiểu biết về các BPTP trong luật hình sự Việt
Nam.Kết quả nghiên cứu của luận án còn có thể dùng làm tài liệu tham khảo phục
vụ cho việc nghiên cứu, học tập.
Về nghĩa thực tiễn, việc làm rõ những nội dung cơ bản, những hạn chế, khó khăn
trong áp dụng các BPTP trong luật hình sự Việt Nam và nguyên nhân của chúng, những
giải pháp nâng cao hiệu quả áp dụng các BPTP là tài liệu tham khảo đối với các cơ
quan có thẩm quyền trong việc tiếp tục hoàn thiện các quy định của luật hình sự và
các văn bản pháp luật khác có liên quan về các PTP. Đồng thời, những kết quả của luận
án cũnglà nguồn tài liệu có giá trị tham khảo đối với các cơ quan có thẩm quyền
trongviệc áp dụng các PTP để giải quyết đúng đắn, toàn diện các vụ án hình sự.

6. K t cấu của luận án
Để thực hiện các vấn đề nghiên cứu trên, luận án được bố cục thành ba
chương. Ngoài phần mở đầu, phần tổng quan về vấn đề nghiên cứu, phần kết luận
và danh mục tài liệu tham khảo, phần nội dung bao gồm:
Chương 1. Những vấn đề chung và pháp luật hình sự một số nước về các biện
pháp tư pháp
Chương 2. Các biện pháp tư pháp theo quy định của pháp luật hình sự Việt
Nam hiện hành và thực tiễn áp dụng
Chương 3. Hoàn thiện pháp luật vàcác giải pháp khác nâng cao hiệu quả áp
dụng các biện pháp tư pháp


8

p ói

u

cấp độ sách chuyên khảo, đầu tiên phải kể đến cuốn sách “ rách nhiệm h nh

sự và h nh phạt” của tập thể tác giả Nguyễn Ngọc H a, Lê Thị Sơn và Phạm Thị Liên
Châu. Đây là một trong số ít những cuốn sách đầu tiên (xét về m t thời gian) có nghiên

cứu những nội dung tuy không đi sâu trực tiếp vào các PTP nhưng liên quan đến
việc phân biệt giữa hình phạt với các PTP, điều này có nghĩa trong việc tiếp cận so
sánh chúng ở trong luận án và trở thành nguồn tài liệu tham khảo có giá trị. Ngoài
ra, với việc làm sáng tỏ mục đích của hình phạt, điều này giúp cho người viết luận
án có thể tiếp cận so sánh, đối chiếu và làm rõ mục đích của các PTP [60;31].
- Sách chuyên khảo “ rách nhiệm h nh sự và mi n trách nhiệm h nh sự” của
tập thể tác giả Lê Cảm, Phạm Mạnh Hùng, Trịnh Tiến Việt. Công trình đề cập đến
mối liên hệ giữa TNHS và miễn TNHS, trong đó xác định các PTP là một dạng của
TNHS. Các tác giả của công trình cho rằng: TNHS được thực hiện bằng việc áp
dụng đối với người phạm tội một ho c nhiều biện pháp cưỡng chế của nhà nước do
BLHS quy định-có thể là hình phạt ho c (và) BPTP [36;34,36 . Với việc xác định
các BPTP cũng là một dạng của TNHS như trên, công trình đã đưa đến một góc
nhìn mới về các BPTP, cho phép người viết luận án có điều kiện tìm hiểu và nghiên
cứu về các BPTP trong luật hình sự Việt Nam với tư cách là một dạng của TNHS.
Tuy nhiên, tất cả các PTP có phải đều là bộ phận của TNHS hay không, phát sinh do
TNHS hay không cũng cần phải được nghiên cứu sâu và toàn diện hơn. ởi l cho đến
nay, một số PTP vừa mang dấu hiệu và đ c điểm của TNDS ho c có biện pháp không
hoàn toàn phát sinh từ TNHS nhưng chưa được công trình làm rõ.
Cuốn sách chuyên khảo Sau đại học “Những vấn đề cơ bản trong khoa học
luật hình sự (Phần chung)” của Lê Cảm. Tác giả cũng dành một mục nghiên cứu
-

Trong cuốn sách “Hoàn thiện các quy định của phần chung Bộ luật hình sự
trước yêu cầu mới của đất nước”, tác giả Trịnh Tiến Việt lại nghiên cứu, phân tích
-

và so sánh giữa các PTP đối với người dưới 18 tuổi phạm tội với biện pháp xử lý
hành chính đối với người chưa thành niên vi phạm pháp luật. Công trình chủ yếu
phân tích đ c điểm của các biện pháp có tính chất giáo dục, phòng ngừa tội phạm do


người dưới 18 tuổi thực hiện, đó là biện pháp Giáo dục tại xã, phường, thị trấn và
Đưa vào trường giáo dưỡng [128;329 . Trên cơ sở phân tích các qui định của BLHS
hiện hành, tác giả kiến nghị sửa đổi, bổ sung khái niệm, mục đích của các


10
PTP đồng thời đưa ra hướng hoàn thiện LHS qui định về hai BPTP áp dụng riêng
đối với người dưới 18 tuổi phạm tội [128; 338].
- Cuốn sách “

nh luận khoa học những đi m mới của

ộ luật h nh sự n m

5 sửa đổi, bổ sung n m 7)” của tác giả Nguyễn Thị Phương Hoa và Phan Anh
Tuấn. Các tác giả đã bình luận và đưa ra những quan điểm cá nhân về những nội
dung quy định mới của các PTP, trong đó có đánh giá và bình luận về tính hợp l ,
tính khả thi của các biện pháp cưỡng chế hình sự áp dụng đối với pháp nhân phạm
tội [56;117-120 . Điều này ít nhiều cũng đã tạo ra sự tiên phong trong cách tiếp cận
nghiên cứu phân tích và đánh giá những điểm mới trong quy định của LHS năm
2015. Tuy nhiên cuốn sách mới chỉ dừng lại ở việc bình luận các điểm mới về nhiều



11
người dưới 18 tuổi phạm tội và coi đây là một trong những biện pháp chịu TNHS.
Trong trường hợp này người dưới 18 tuổi phạm tội vẫn phải chịu TNHS, vẫn phải
chịu sự lên án của Nhà nước mà T a án là người đại diện tuyên bản án kết tội tại
phiên tòa [65;15]. Tuy nhiên những nội dung mà tác giả đề cập tới trong luận án về
các BPTP chỉ là một mảng nhỏ, chưa đề cập đến chế định các PTP nói chung dưới
góc độ tổng thể.
- Luận án Các h nh phạt chính kh ng tước tự do trong uật h nh sự iệt Nam”
của tác giả Nguyễn Minh Khuê. Trong nội dung của công trình cũng có đề cập đến
những điểm tương đồng và khác nhau giữa các hình phạt chính không tước tự do
với các PTP. Đ c biệt, công trình đã đưa ra được khái niệm các hình phạt chính
không tước tự do, các đ c điểm và nghĩa của các loại hình phạt này. Những nội dung
về m t l luận và thực tiễn của công trình dù không đề cập trực tiếp đến
các PTP nhưng chính những kết quả của công trình liên quan đến việc xác định rõ
vai tr , tính chất, tầm quan trọng của các hình phạt này đã chỉ ra rằng: các hình phạt
chính không tước tự do và các PTP thực chất đều là các biện pháp không có tính
chất giam giữ, đều nhằm giáo dục, cải tạo người phạm tội tại môi trường cộng đồng
xã hội [73].
- Ngoài các công trình trên, một số đề tài khoa học cấp bộ cũng đã có những
nghiên cứu liên quan đến PTP. Đó là đề tài “Cơ s lý luận và thực ti n n ng cao hiệu
quả của các biện pháp tư pháp và các h nh phạt kh ng phải là tù và tử h nh” của tác
giả Đ ng Quang Phương. Đề tài đã làm rõ những vấn đề l luận về hình phạt và các
PTP, đồng thời đánh giá một cách toàn diện thực trạng áp dụng một số hình phạt
chính và các PTP được quy định trong LHS năm 1985. Những kết quả của đề tài đã
được ghi nhận và tiếp thu trong quá trình xây dựng LHS năm 1999[83]; đề tài “ ự
án điều tra cơ bản t nh h nh thi hành án h nh sự tại cộng đ ng án treo, một số h nh
phạt kh ng phải là h nh phạt tù), các biện pháp tư pháp và thi hành án
hành chính từ n m đến nay”do Viện khoa học pháp l chủ trì. Đề tài đã nghiên cứu về

ô

tr

i

ứu về từ

biệ p p tư p

p ụt ể

Cho đến thời điểm hiện tại, chỉ có các công trình là luận văn thạc sĩ ho c các
hội thảo khoa học, các bài báo khoa học nghiên cứu một cách cụ thể về các BPTP.
Luận văn “Các biện pháp tư pháp áp dụng đối với người chưa thành niên
phạm tội” của Dương Thị Tố Nga. Khi nghiên cứu thực tiễn áp dụng các BPTP đối
với người chưa thành niên phạm tội hay còn gọi là người dưới 18 tuổi phạm tội, tác
-

giả đã nhận thấy rằng, BPTP có nghĩa quan trọng trong việc giáo dục, tạo điều kiện để người dưới
18 tuổi có cơ hội phát triển hoàn thiện hơn nhân sinh quan của mình nhưng trên thực tế lại rất ít
được áp dụng. Việc áp dụng BPTP không để lại án tích cho người dưới 18 tuổi, trong khi đó hình
phạt với đ c tính là chế tài hình sự nghiêm khắc nhất, để lại án tích lại thường xuyên được sử dụng
trong quyết định của Tòa án, m c dù vậy, các hình phạt không tước tự do cũng không được ưu tiên
áp dụng mà tập trung chủ yếu là hình phạt tù có thời hạn [80;72]. Tuy vậy, tác giả


chưa nhấn mạnh đến sự phân loại các PTP áp dụng chung và riêng đối với từng đối
tượng phạm tội, chưa làm rõ được nghĩa của các PTP áp dụng thay thế cho
hình phạt là thể hiện sự nhân đạo của Nhà nước, mục đích của các biện pháp này là

khác đối với pháp nhân trong đó có đề cập đến các BPTP áp dụng đối với pháp nhân
thương mại phạm tội. Đây có thể coi là một trong số ít những công trình lần đầu tiên
nghiên cứu về các BPTP áp dụng đối với pháp nhân thương mại phạm tội kể từ khi
LHS năm 2015 ra đời và chính thức có hiệu lực pháp luật. Tuy nhiên, công trình
cũng chỉ mới nghiên cứu dưới góc độ lý luận do bối cảnh thực tế là chưa thể có số
liệu để có thể nghiên cứu dưới góc độ thực tiễn các quy định mới về BPTP [69].


14
Bên cạnh các công trình nghiên cứu nói trên, ở các diễn đàn khoa học, nhiều
tác giả cũng đã có các bài báo nghiên cứu dưới góc độ quy định của pháp luật và
góc độ áp dụng pháp luật:
- Các bài báo nghiên cứu dưới góc độ quy định của pháp luật như:“Qui định
của Bộ luật hình sự và Bộ luật tố tụng hình sự về việc trả lại tài sản cho chủ s hữu
và thực ti n áp dụng” của Nguyễn Văn Trượng, tạp chí Tòa án nhân dân, số
12/2005; “Cần nhận th c thống nhất khi áp dụng biện pháp tư pháp theo đi m a, b
khoản điều 41 Bộ luật hình sự” của Nguyễn Thị Tuyết, tạp chí Kiểm sát, số 6/2009;
“Bàn thêm về biện pháp “ ịch thu công cụ, phương tiện phạm tội”” của Trần Đức
Dương, Tạp chí Tòa án nhân dân, số 22/2009; “Tịch thu công cụ, phương tiện phạm
tội? Như thế nào cho đúng” của Nguyễn Thị Tuyết, Phạm Thị Bích Ngọc, tạp chí
Tòa án nhân dân, số 12/2009; “Trả lại tài sản nhưng kh ng thuộc diện chủ động thi
hành” của Nguyễn Ánh Hồng, tạp chí Dân chủ và pháp luật, số 12/2011.
- Các bài báo nghiên cứu dưới góc độ thực tiễn áp dụng và xử lý, thủ tục thi
hành của các CQTHTT như: “Về bắt buộc chữa bệnh và những thiếu sót cần khắc
phục”của Đỗ Văn Chỉnh, tạp chí Tòa án nhân dân, số 3/1999; “Bàn về áp dụng biện
pháp “Bắt buộc chữa bệnh”” của Phan Hồng Thủy, tạp chí Kiểm sát, số 4/2002;
“Về việc xác định trách nhiệm b i thường thiệt hại do người chưa thành niên phạm tội
gây ra” của Nguyễn Hòa Bình, tạp chí Kiểm sát, số 6/2002; “Việc áp dụng biện pháp
chữa bệnh đối với bị can bị tâm thần” của Nguyễn Văn Chiến, tạp chí Kiểm sát, số
10/2003; “Thi hành các biện pháp tư pháp không phải là hình phạt” của Hồ S Sơn, tạp