Trần Nho Thìn
Bình Ngô đại cáo dưới ánh sáng của loại hình học văn
hoá trung đại
Lời tác giả: Nhân vừa đọc một bài rất thú vị của Liam C. Kelley về quan hệ
văn hoá Việt Trung, tôi nảy ý định gửi bài viết dưới đây cho talawas để bạn
đọc cùng tham khảo. Hiện nay trong nước đang có phong trào viết lại lịch sử
văn học và lịch sử văn hoá Việt Nam, những bài như của Liam C. Kelley cần
được tham khảo và tranh luận. Nghiên cứu mối quan hệ giao lưu văn hoá nói
chung và văn học nói riêng giữa Trung Quốc và Việt Nam hiện không còn là
việc làm mới mẻ nữa. Trong công việc này, cùng với các nhà nghiên cứu ở
trong nước, có sự tham gia của nhiều học giả nước ngoài và cả các học giả
người Việt trên khắp thế giới. Thống nhất về quan điểm, mục tiêu và phương
pháp nghiên cứu do đó là chuyện không tưởng. Tuy nhiên, có lẽ cũng cần có
sự thống nhất chí ít trên một vài phương diện căn bản nào đó. Chẳng hạn,
theo chúng tôi, trước hết, cần có một cái nhìn lịch sử về mối quan hệ này.
Hiển nhiên đây là mối quan hệ thay đổi theo thời gian, cần móc nối từng thời
điểm với những nét riêng biệt lại thành bức tranh toàn thể, sau đó mới có thể
kết luận chung. Thứ hai là cần tính đến tư liệu khảo sát mối quan hệ giao lưu
này. Các tư liệu của văn học, sử học hoặc khảo cổ học có thể không hoàn
toàn “ăn khớp” nhau. Nhưng điều đó không có nghĩa là tư liệu này có giá trị
hơn tư liệu kia. Trống đồng thuộc về thời kỳ văn hoá cổ đại, có thể cho ta
bức tranh văn hoá Hoa - Việt khác hẳn tài liệu thơ văn chữ Hán vốn thuộc về
thời kỳ muộn hơn nhiều. Khớp nối chúng lại, ta có thể hình dung sự “thay
bậc đổi ngôi” trong quan hệ nói trên và từ đó, tìm hiểu nguyên nhân thay đổi
đó, may ra việc nghiên cứu quá khứ có ích cho hiện tại.
*
Một trong những đặc điểm cơ bản có tính bao trùm, chi phối mọi phương
diện của văn hoá phương Ðông thời cổ, trung đại là việc xem xét con người
và thế giới trong mối quan hệ chặt chẽ, không tách rời, là việc vũ trụ hoá thế
giới con người, xem xét Thiên đạo (đạo Trời) và Nhân đạo (đạo Người) như
một thể thống nhất. Khái niệm Thiên (Trời) vừa chỉ một nhân cách có ý chí

lên một hệ thống khá chặt chẽ phản ánh mối quan hệ lệ thuộc, gắn bó giữa
con người và thế giới. Trong sự cảm nhận của họ, thế giới có tính lưỡng
nguyên rõ rệt, một mặt, đây là thế giới trần thế, hiện thực, mặt khác, đó cũng
là một thế giới tâm linh, thế giới của những biểu trưng của đạo Trời. Cuộc
tranh hùng trong Tam quốc diễn nghĩa không chỉ là sân khấu hoạt động của
các anh hùng mà còn được người xưa hình dung như là một biểu tượng vĩ
đại của quy luật huyền vi “thế lớn trong thiên hạ, chia lâu rồi lại hợp, hợp
lâu lại chia”. Xã hội Truyện Kiều trong sự cảm nhận của Nguyễn Du, một
mặt như là tấn trò đời, mặt khác là một cuộc biển dâu. Trình diễn trong Tấn
trò đời là những con người hiện thực, song hoạt động trong cuộc biển dâu lại
là những thế lực bí ẩn. Ðược mùa lớn liên tiếp mấy năm liền có thể là do
công sức lao động của người nông dân cộng với mưa thuận gió hoà. Nhưng
người xưa lại có thể nhìn thấy ở đây một thực tại khác, một thực tại biểu
trưng cho đức sáng của nhà vua đã có thể cảm hoá trời và được trời giáng
phúc. Thân Nhân Trung đã hoạ ý thơ của Lê Thánh Tông như vậy :
Cách thiên đế đức diệu toàn năng,
Hiệp ứng hưu trưng bách cốc đăng.
(Ðức của vua hoà hợp với Trời nên tài đức được phú cho trọn vẹn,
Ðiềm lành hiện ra, mùa màng tươi tốt).
Mùa xuân về là một hiện tượng bình thường của tự nhiên, song người ta lại
muốn cảm nhận nhịp tuần hoàn vĩnh cửu của tự nhiên qua sự tương tác của
hai khí âm, dương :
Âm dương hai khí mặc xoay vần,
Nẻo quá thì đông đến tiết xuân.
Chúng tôi tạm dùng khái niệm thực tại trần thế và thực tại vũ trụ để chỉ hai
loại thực tại của văn hoá trung đại. Ðể minh hoạ rõ hơn cho nội dung của hai
khái niệm này, chúng tôi sẽ phân tích một tác phẩm của Nguyễn Trãi trước
khi đi vào tìm hiểu Bình Ngô đại cáo. Ðó là Dư địa chí.
Theo quan điểm hiện đại, thật khó xác định bản chất thể loại của Dư địa chí.
Tác giả khảo sát, mô tả, ở nhiều chỗ là rất cụ thể, tỷ mỷ, kỹ lưỡng về các mặt

chối ăn rau vi và chết đói). Không phải ngẫu nhiên mà sau này, viết chương
mở đầu cho Ðại Nam nhất thống chí, cũng là một thứ dư địa chí người ta sẽ
mô tả tỷ mỷ kinh đô Huế (kinh đô mới của Việt Nam), trước hết là cung điện
của nhà vua như một tiêu điểm hội tụ năng lượng vũ trụ. Ngay từ đời Lý,
trong Thiên đô chiếu, Lý Thái Tổ đã ý thức rất rõ rằng kinh đô là điểm có thể
quyết định chuyện “quốc tộ diên trường, phong tục phú phụ” (vận nước dài
lâu, phong tục thịnh vượng).
b) Ðức trị của nhà vua đã đạt tới mức năng lượng toả phát, lan rộng ra xa
ngoài biên giới, nhuần thấm đến các dân tộc ngoại bang. Do đó, một cuốn
dư địa chí sẽ phải bao gồm cả việc các nước phương xa hướng về triều cống
như hướng về sao Bắc Ðẩu, như bị hút về phía trung tâm truyền phát năng
lượng này. Rất có thể ngày xưa, các dân tộc lân bang đến Ðại Việt thuần tuý
như là các dân tộc có quan hệ ngoại giao, song họ nhất định bị xem như là
đến triều cống. Trong Dư địa chí, Nguyễn Trãi viết “Ðức giáo của nhà vua
đã lan xa đến bốn xung quanh, các nước chư hầu đều đến triều cống”. Theo
nguyên lý này, ông ghi chép cả việc các nước Chiêm, Xiêm, Chân Lạp đến
cống nạp với những cống vật đặc sản cụ thể như đồi mồi, voi trắng, hoa chi,
kiến chín tấc, v. v. Chúng ta lưu ý ông dùng chữ Ðức giáo (năng lượng giáo
hoá), vì ông sẽ nhắc nhở dân ta không được bắt chước cách ăn mặc, cách nói
của các dân tộc lân bang vì có thể “làm rối loạn phong tục trong nước”. Ðức
giáo rõ ràng có nội dung là năng lượng giáo hoá của văn minh, văn hiến.
Nguồn năng lượng phát ra chỉ một chiều chứ không thể có ngược chiều lại,
tức là chỉ từ trung tâm lan ra bốn bể chứ không thể từ bốn bể về trung tâm.
Kể cả trong quan hệ đối sánh với Trung Hoa thì cũng không có chuyện ta là
vùng chịu ảnh hưởng năng lượng của các hoàng đế thiên triều. Bởi vậy mà
trong Dư địa chí, Nguyễn Trãi cẩn thận ghi lại việc vua nhà Minh ban cho sứ
thần của Trần Dụ Tông bốn chữ “Văn hiến chi bang”! Cảm hứng của Dư địa
chí là khẳng định một vùng không gian độc lập nằm trong “từ trường” ảnh
hưởng của Ðức của các nhà vua Ðại Việt.
Ðể kết thúc Dư địa chí, Nguyễn Trãi viết: Hoàng đế (chỉ Lê Thái Tông –