Mối quan hệ giữa tình yêu và thù hận trong "Romeo và Juliet" của
Shakespeare
Ths. Nguyễn Thị Thắm
Khoa Ngữ văn, ĐHSP Thái Nguyên
Từ trước đến nay, nói đến kịch là chúng ta nói đến xung đột kịch. “Xung đột, do
đó, là một đặc điểm cơ bản của kịch”
(1)
. Và nói đến Romeo và Juliet, người ta thường
nghĩ, xung đột giữa tình yêu của Romeo, Juliet và mối thù giữa hai dòng họ là xung đột
cơ bản, xuyên suốt tạo cơ sở để Shakespeare xây dựng vở kịch. Tuy nhiên chúng tôi
nhận thấy vấn đề cần phải bàn thêm.
Như chúng ta đã biết, có ba dạng bi kịch thường gặp trong các vở bi kịch tình yêu:
xung đột giữa tình yêu của đôi tình nhân và mối quan hệ giữa hai dòng họ, xung đột
trong tình yêu tay ba, xung đột trong thế giới nội tâm. Romeo và Juliet là một vở bi kịch
tình yêu nên nó có những khả năng tạo ra cả ba dạng xung đột kể trên. Tuy nhiên trong
bài viết này, chúng tôi chỉ chú ý đến dạng xung đột thứ nhất: xung đột giữa tình yêu của
đôi tình nhân và mối quan hệ giữa hai dòng họ.
“ Một mối thù sinh một mối tình”
(2)
Juliet từng ngao ngán thốt lên như vậy khi biết Romeo thuộc về dòng họ
Montague. Bởi hai dòng họ Montague và Capulet vốn có sẵn mối thâm thù. Chẳng ai
biết nguyên nhân của mối thù. Chỉ thấy gia nhân hai nhà gặp nhau là rút kiếm ra đánh
nhau kéo theo cả chủ nhân của họ: Tybalt, ông già Montague, ông già Capulet. Có thể
khẳng định rằng hằn thù nằm sâu trong tiềm thức của mọi người chỉ cần có dịp là bùng
phát lên khó lòng dập tắt nổi. Đó vốn là chuyện riêng tư của hai nhà nhưng hai nhà
không tự giải quyết được. Vương chủ phải ra tay can thiệp để ngăn chặn cơn ẩu đả. Và
để những cuộc ẩu đả không tiếp tục xảy ra, vương chủ phải dùng hình phạt nặng nề
nhất: cái chết, để răn đe. Nhưng Shakespeare không để cho vương chủ giải quyết vấn đề
một cách triệt để. Chính vì thế lời nói của vương chủ tuy có hiệu lực giải tán cuộc ẩu đả
nhưng đó chỉ là giải pháp tình thế. Hoà khí được thiết lập ngay nhưng chỉ mang tính
tạm thời. Và sau đó mối thù tiếp tục được “củng cố” bằng cuộc chạm trán giữa Romeo

Như ở trên chúng ta đã biết mối thù giữa hai dòng họ Montague, Capulet thật sâu
sắc khó giải quyết và tình yêu của Romeo, Juliet lại thật đằm thắm nồng nàn. Chính vì
vậy, trên cơ sở đối sánh với lí luận về sự phát triển và giải quyết xung đột trong một vở
kịch, chúng tôi tìm hiểu xem tình yêu và thù hận với tư cách là “hai lực lượng đối địch
nhau của tấn kịch”
(4)
có phải là cơ sở để Shakespeare xây dựng nên xung đột trong vở
kịch này?
Trước hết chúng tôi xin được trình bày một số quan điểm bàn về cấu trúc của một
vở kịch nói chung. Tìm hiểu vấn đề này, chúng tôi nhận thấy có nhiều điểm tương đồng
trong lí luận của Gustave Freitay, Pospelov, John Peck và Martin Coyle, Tất Thắng.
Chúng tôi lựa chọn ý kiến tổng hợp của Tất Thắng bàn về cấu trúc kịch năm hồi trong
cuốn Về thi pháp kịch
(5)
. Đây chỉ là một dạng cấu trúc của kịch nói chung. Vậy
Shakespeare đã thể hiện các nguyên tắc cấu trúc kịch năm hồi trong việc xử lí mối quan
hệ giữa tình yêu và thù hận như thế nào?
Theo Tất Thắng, trong các vở kịch năm hồi nói chung, hồi I là hồi chứa “tình
huống xuất phát, mầm mống xung đột”
(6)
. Thông thường ở hồi đầu của mỗi vở kịch,
nguyên nhân của xung đột thường xuất hiện rõ ràng với hai lực lượng đối địch. Hơn thế
nữa, nguyên nhân đó thường trực tiếp liên quan đến hai nhân vật chính của cuộc tình.
Trong Romeo và Juliet, ở hồi I, Shakespeare cho biết hai nhà Montague và Capulet vốn
có sẵn mối thâm thù. Nhưng nguyên nhân của mối thù không được nói rõ, không liên
quan đến hai nhân vật chính của cuộc tình. Tuy nhiên có những tình huống có thể tạo ra
mầm mống cho xung đột giữa tình yêu và thù hận.
Ở hồi I, Shakespeare có thể để cho Romeo xuất hiện ngay trong cảnh đầu tiên khi
gia nhân hai nhà đánh nhau, Tybalt và hai người cha cũng bị kéo vào cuộc. Tuy nhiên,
Romeo lại không xuất hiện do đang chìm đắm trong cuộc tình với Rosaline. Chàng cũng

hoa đến tuyệt đỉnh hạnh phúc của tình yêu từ đêm thề nguyền đến đám cưới bí mật. Mối
quan hệ đối nghịch giữa tình yêu và thù hận vẫn chưa được thiết lập.
Sang hồi thứ III: “xung đột căng đến mức tưởng như không giải quyết được. Các
nút kịch thắt lại”
(9)
. Trong vở Romeo và Juliet, đến hồi III, có một sự việc xảy ra ảnh
hưởng trực tiếp đến mối tình của Romeo, Juliet. Romeo giết Tybalt rồi bỏ trốn. Juliet vô
cùng đau đớn khi biết Romeo giết Tybalt, nhưng nàng còn đau đớn hơn khi biết Romeo
bị đi đày. Sau khi chia tay với Romeo, Juliet lại bị bố mẹ ép buộc phải làm đám cưới
với Paris. Rõ ràng tình yêu của Romeo, Juliet ở vào tình thế nguy khốn tưởng như
không gì cứu vãn nổi.
Nhưng nguyên nhân của tình trạng nguy khốn trên có phải là mối thù của hai dòng
họ không? Xem xét diễn biến của sự việc, chúng ta thấy Tybalt gây gổ với Romeo
không phải vì biết Romeo yêu Juliet. Còn Romeo, chàng giết Tybalt không phải vì anh
ta ngăn cản tình yêu của chàng mà vì cái chết của Mercutio. Chàng trả thù cho
Mercutio. Sau khi giết Tybalt, Romeo chạy đến phòng của tu sĩ Lawrence vật mình than
khóc. Chàng lo sợ lòng oán hờn của Juliet. Nhưng nguyên nhân khiến họ chia lìa lại
chính là quyết định của vương chủ. Bên cạnh đó, có những người thật lòng mong muốn
giúp đỡ họ. Chính nhờ thế mà họ vẫn tiến hành được những nghi lễ của tình yêu trước
khi phải chia lìa. Và thù hận không đủ sức huỷ hoại tình yêu, nó chỉ có thể bắt họ tạm
thời xa nhau theo sự sắp đặt của tu sĩ Lawrence và chờ đợi hi vọng xum họp trong
tương lai. Như vậy thù hận tuy có ảnh hưởng đến mối tình của Romeo, Juliet nhưng ảnh
hưởng đó chỉ mang tính ngẫu nhiên không phải do các bậc cha mẹ cố tình chia rẽ đôi trẻ
hoặc do đôi trẻ bị dồn đẩy vào cùng đường phải rời xa nhau.
Đến hồi IV: “tạm thời hoà hoãn, xung đột chùng”
(10)
. Trong vở Romeo và Juliet,
mặc dù ở hồi III, Capulet phu nhân đã khẳng định: “Chúng ta sẽ báo được thù”
(11)
,

cho thù hận cất lên tiếng nói phản đối tình yêu đều không hay biết gì về mối tình bí
mật của hai người trong suốt bốn hồi đầu của vở kịch. Như vậy tình yêu của Romeo,
Juliet có cần phải đấu tranh với thù hận để tồn tại không?
Cũng từ việc khảo sát mối quan hệ giữa tình yêu và thù hận được thể hiện trong
năm hồi của vở kịch, chúng tôi nhận thấy mối quan hệ này không được thiết lập ngay từ
hồi đầu của vở kịch, cũng không được phát triển lên bởi những tính cách bi kịch. Sự kết
nối năm hồi của vở kịch được tạo ra không phải từ sự gia tăng dần tính chất căng thẳng
gay gắt của mâu thuẫn giữa tình yêu và thù hận trong thế tương phản đối nghịch. Có
nhiều chi tiết ngẫu nhiên xuất hiện chen ngang làm thay đổi hoàn toàn số phận của nhân
vật chính là một trong những nguyên nhân tạo nên kịch tính.
Còn thù hận không thật sự xuất hiện như một lực lượng độc lập công khai đối địch
với tình yêu. Nó chỉ ngẫu nhiên tồn tại bên cạnh tình yêu và va chạm với tình yêu một
cách vô thức. Tính chất nửa vời đó làm cho mối quan hệ giữa tình yêu và thù hận không
thể chuyển hoá thành xung đột với những tác động qua lại lôgic biện chứng trong một
cuộc đấu tranh mà cả hai bên đều cố gắng để giành phần thắng bằng mọi cách. Romeo,
Juliet không phải sử dụng đến mọi phương tiện từ mềm mỏng đến cương quyết để đấu
tranh bảo vệ tình yêu của mình. Cha mẹ Romeo, Juliet cũng không cần phải dùng mọi
âm mưu hay thủ đoạn tàn bạo để chia rẽ đôi tình nhân. Mọi việc diễn ra như cái gì phải
đến sẽ đến.
Như vậy sẽ là cực đoan nếu cho rằng tình yêu của Romeo, Juliet bất chấp sự tồn tại
của mối thù giữa hai dòng họ. Dù có xa cách về thời gian đối với mối thù xưa, dù không
trực tiếp đưa ra những dự kiến về sự phản ứng của cha mẹ hai bên và không chuẩn bị
đối phó với những tình huống xấu có thể xảy ra, bóng dáng của thù hận vẫn thoáng qua
trong tiềm thức họ, chi phối hành động của họ. Cũng chính vì thế mà đám cưới được
tiến hành một cách bí mật. Nếu hoàn toàn bất chấp thù hận, bất chấp mọi phản ứng của
gia đình, chắc chắn hai người đã công khai ngày lễ của tình yêu và công khai chống lại
tất cả những thế lực cản trở tình yêu của họ.
Chỉ có điều, theo chúng tôi không phải ngẫu nhiên mà Shakespeare lại để chi tiết
Tybalt hằn học gây gổ chen ngang vào giữa những lời yêu đương đắm say của Romeo.
Nhưng Tybalt lại không có cơ hội ngăn cản tiếng nói tha thiết của một trái tim đang ắp