Hội chứng tắc mật
Mục tiêu :
1. Trình bày được một số đặc điểm giải phẫu và sinh lý có liên quan tới tắc mật.
2. Trình bày được cách khám và phát hiện các triệu chứng lâm sàng, cận lâm sàng
của tắc mật.
3. Trình bày được các triệu chứng chính của một số nguyên nhân tắc mật thường
gặp.
Tắc mật là tình trạng tắc đường bài xuất mật ở trong hay ngoài gan làm mật ngấm vào
máu, gây vàng da và niêm mạc. Khi có tắc mật vi khuẩn sẽ phát triển trong đường mật
gây nhiễm khuẩn đường mật. Vi khuẩn có thể xấm nhập vào máu gây nhiễm khuẩn
máu, đây là giai đoạn rất nặng của tắc mật, nguy cơ tử vong cao. Tắc mật lâu ngày dẫn
đến xơ hoá khoảng cửa, gây xơ gan mật.
I. ĐẠI CƯƠNG
1. Các nguyên nhân gây tắc mật thường gặp:
•
Sỏi đường mật
•
U đầu tuỵ.
•
U vùng bóng Vater.
•
Ung thư đường mật ( hay gặp u vùng rốn gan, còn gọi là u Klatskin)>
•
Một số nguyên nhân khác: giun chui ống mật, biến chứng gây chít hẹp hay tắc
đường mật sau phẫu thuật cắt túi mật, sau cắt đoạn dạ dày…
2. Nhắc lại một số đặc điểm giải phẫu và sinh lý có liên quan với tắc mật cơ học:
Đường mật gồm 2 phần:
- Đường mật chính bao gồm
•
Đường mật trong
•

thấp OMC.
- Đau vùng gan với mức độ rất dữ dội lan lên vai hay sau lưng (cơn đau quặn gan), có
khi làm người bệnh phải gập người lại nằm phủ phục trong giun chui ống mật…
Có khi đau âm ỉ hay cảm giác nặng tức vùng hạ sườn phải hay vùng trên rốn như trong
ung thư đường mật, u bóng Vater.
Dấu hiệu đầy bụng, ậm ạch khó tiêu sau khi ăn nhiều mỡ, có thể có ỉa ra mỡ hay ỉa
lỏng.
1.2. Sốt:
- Xuất hiện đồng thời hay sau đau vài giờ, sốt cao 38 – 390C kèm theo rét run, từng
cơn gặp trong tắc mật do sỏi. Giai đoạn muộn có viêm đường mật nặng và apxe đường
mật sốt có thể liên tục. Tắc mật do các nguyên nhân ung thư thường sốt giai đoạn cuối.
1.3. Vàng da:
- Vàng da dưới nhiều hình thức và liên quan tới các dấu hiệu khác. Có thể vàng da
từng đợt 1 hay 2 tuần rồi lại khỏi và sau một thời gian lại xuất hiện lại trong tắc mật do
sỏi. Hay có thể vàng da từ từ tăng dần trong tắc mật do u. Mức độ vàng da có thể rõ
ràng hay kín đáo
Trình tự xuất hiện của vàng da và các dấu hiệu đau bụng và sốt có thể cho biết nguyên
nhân gây tắc mật. Ví dụ:
- Tắc mật sỏi đường mật: dấu hiệu đầu tiên là đau vùng gan, sau đó là dấu hiệu sốt
kèm rét run rồi một vài ngày sau xuất hiện vàng da vàng mắt. Sau điều trị các dấu hiệu
này biến mất cũng theo trình tự trên. Rồi sau một thời gian lại phát như vậy, gọi là tam
chứng Charcot.
Tắc mật do u: vàng da tăng dần, có thể đau ít và không có sốt trong giai đoạn đầu.
1.4. Nước tiểu sẫm màu:
Thường xuất hiện khi có vàng da, có thể đỏ sậm như nước vối hay nước chè.
1.5. Phân bạc màu: có thể trắng như phân cò trong các đớt tắc mật hoàn toàn, thường
gặp trong tắc mật do u, tắc mật do sỏi mật ít có dấu hiệu này.
1.6. Ngứa: do dị ứng muối mật.
2. Triệu chứng toàn thân:
2.1. Vàng da, vàng mắt (khi bilirubin > 20 mg/l):

•
Sờ tìm gan to: bình thường không sờ được gan. Khi gan to xuống dưới sẽ sờ
thấy bờ dưới của gan. Cần xác định tính chất của bờ gan sắc hay tù.
•
Xác định bờ trên của gan bằng cách gõ: giới hạn bình thường là một đường
vòng cung theo đuờng núm vú ở khoang liên sườn 5, đường nách giữa khoang
liên sườn 7, đường nách sau khoang liên sườn 9 bên phải. Gan to lên trên sẽ có
diện dục lên trên đường này.
•
Dấu hiệu ấn kẽ sườn hay rung gan: các ngón bàn tay trái thầy thuốc đặt vào các
khoang liên sườn cuối của lồng ngực vùng gan, dùng bờ trụ tay phải gõ vào các
ngón tay trái. Dấu hiệu dương tính khi người bệnh có cảm giác đau nhói. Dấu
hiệu này thường gặp trong áp xe gan.
Túi mật to:
•
Khi túi mật to có thể nhìn thấy một khối gồ dưới sườn phải, di động theo nhịp
thở của người bệnh.
•
Sờ nắn thấy một khối căng, tròn hay hình quả lên, di động theo nhịp thơ, nắn
tức hay đau.
Tìm các điểm đau:
•
Điểm túi mật: giao điểm của bờ sườn phải và phân giác góc vuông từ rốn bên
phải.
•
Nghiệm pháp Murphy: khi túi mật không to. Cách tiến hành: bàn tay phải của
thầy thuốc sẽ chạm vào vùng túi mật, trong trường hợp túi mật viêm, bệnh nhân
đau và nín thở, gọi là nghiệm pháp Murphy dương tính.
Các dấu hiệu khác:
- Lách to: tắc mật lâu ngày dẫn tới xơ gan tăng áp lực tĩnh mạch cửa à máu đến lách