Chơng XII

Giải quyết tranh chấp, khiếu nại tố cáo
và xử lý vi phạm pháp luật đất đai
I. Giải quyết tranh chấp đất đai
1. Các khái niệm
Vấn đề đất đai luôn bức xúc trong đời sống. Đối với những hộ nông dân thì đất
đai là nguồn sống, nguồn làm việc, là địa bàn gắn bó cả cuộc đời của ngời dân. Đối
với doanh nghiệp thì đất đai là cơ sở để họ thực hiện mục tiêu kinh doanh thu lợi
nhuận và góp phần xây dựng đất nớc. Tuy nhiên, vốn đất đai là hữu hạn, nhu cầu
sử dụng đất của ngời sử dụng đất luôn tăng lên và khi vấn đề quản lý đất đai cha
có khuôn khổ và nề nếp thì tất nhiên những va chạm về lợi ích, mâu thuẫn bất đồng
với nhau về quan điểm thờng xuyên xẩy ra. Vì vậy, Nhà nớc thông qua vai trò cụ
thể của cơ quan t pháp và cơ quan hành chính Nhà nớc có trách nhiệm giải quyết
các mâu thuẫn đó nhằm bình ổn các mối quan hệ theo tiêu chí quản lý Nhà nớc và
đạo đức xã hội. Cần nghiên cứu cụ thể 2 khái niệm sau, tranh chấp đất đai và giải
quyết tranh chấp đất đai.
Tranh chấp đất đai.
Thực trạng việc tranh chấp của ngời sử dụng đất rất đa dạng. Có thể nêu một
số những biến thể của các tranh chấp đất đai hiện nay trong đời sống nh sau:
+ Những khiếu kiện của ngời nông dân khi đòi lại ruộng đất cũ trớc đây đa
vào hợp tác xã, tập đoàn sản xuất, nay các tổ chức kinh tế tập thể đó bị giải thể,
chính quyền địa phơng đã giao đất cho ngời khác sử dụng. Hiện nay, chủ cũ và
chủ đất mới khiếu kiện với nhau. Bên cạnh đó, những khiếu kiện xin đòi lại đất mà
trớc đây chủ cũ đã đợc chính quyền Cách mạng vận động nhờng cơm sẻ áo cho
ngời ít đất, nhng ngời đợc nhờng cơm sẻ áo lại chuyển nhợng cho ngời
khác hoặc cho thuê. Chủ sử dụng đất cũ thấy vậy xin đòi lại và xảy ra tranh chấp.
+ Đất đai trớc đây thuộc quyền sở hữu t của ngời dân trong chế độ cũ đã đa
vào các nông trờng, lâm tr
ờng hoặc trong kháng chiến để hoang hoá, nay ngời có đất
này xin đòi lại.

Ngời bị thu hồi đất thờng đòi bồi th
ờng theo giá thị trờng hoặc đòi bồi thờng
bằng đất theo loại đất đã bị thu hồi song không đợc đáp ứng vì chỉ đợc bồi thờng
theo giá đất mà Nhà nớc quy định hoặc không đợc bồi thờng bằng đất dẫn tới
tranh chấp.
Tóm lại, từ các dạng tranh chấp phổ biến xảy ra giữa các tổ chức, hộ gia đình,
cá nhân về các quyền và lợi ích từ đất đai do các nguyên nhân khách quan và chủ
quan có thể khái quát tranh chấp đất đai nh sau: đó là các mâu thuẫn, xung đột
giữa các chủ thể sử dụng đất khi họ cho rằng các quyền và lợi ích hợp pháp về quyền
sử dụng đất của mình bị xâm hại.

213
Khi các quyền và lợi ích đợc coi là hợp pháp đó bị thơng tổn, bị xâm hại thì
tâm lý nói chung của ngời sử dụng đất là muốn đợc phục hồi quyền lợi, các lợi ích
đợc xem xét bảo vệ và đợc tôn trọng. Vì vậy, những mong muốn chính đáng đó
phải đợc bảo vệ từ phía Nhà nớc và cộng đồng bằng nhiều cách thức và biện pháp
khác nhau. Điều đó dẫn tới một nội dung quan trọng trong quản lý Nhà nớc là giải
quyết tranh chấp đất đai.
1.2. Giải quyết tranh chấp đất đai
Các quyền lợi về đất đai nếu không đợc bảo vệ tất yếu dẫn tới những xung đột
từ quy mô nhỏ tới quy mô lớn, từ các hiện tợng nhỏ lẻ, cá biệt thành những hiện
tợng bất thờng gây xáo trộn cuộc sống. Do vậy, không có bất cứ Nhà nớc nào lại
không can thiệp bằng nhiều biện pháp khác nhau để bình ổn những xáo trộn đó. Thực
tế ở một số địa phơng có tình trạng khiếu kiện đông ngời gây áp lực đối với chính
quyền, bao vây các doanh nghiệp vì không hài lòng với việc đợc bồi thờng thiệt hại
về đất, kích động ngời dân khiếu kiện gây căng thẳng trong đời sống đã cho thấy,
việc giải quyết tranh chấp khiếu kiện nói chung và giải quyết tranh chấp đất đai nói
riêng trở thành mối quan tâm chung của xã hội. Các biện pháp giải quyết không nhất
thiết cứ phải khiếu kiện đến các cơ quan Nhà nớc mà có thể thông qua nhiều con
đờng khác nhau từ cộng đồng, từ sự chia sẻ của xã hội và vai trò trung gian hoà giải

thể thấy rằng, nơi nào, địa phơng nào đợc cấp uỷ Đảng, chính quyền, đoàn thể
quan tâm đến công tác hoà giải tranh chấp đất đai thì ở địa phơng đó không có tình
trạng khiếu kiện đông ngời, kéo dài gây bất ổn tình hình an ninh chính trị và trật
tự xã hội. Cho nên, Luật đất đai năm 2003 đã kế thừa và phát triển những quy định
trớc đây về khuyến khích hoà giải trong nội bộ nhân dân. Theo đó bằng việc các bên
tự thơng lợng, tìm giải pháp thích hợp trên cơ sở bảo đảm quyền lợi cho các bên
mà vẫn giữ đợc tình cảm chòm xóm trong cộng đồng dân c, cùng nhau bàn bạc,
chia sẻ các quyền lợi vật chất và tinh thần. Nếu các bên thực sự không tìm đợc
tiếng nói chung thì việc giải quyết tranh chấp đất đai sẽ thông qua hoà giải tại cơ sở.
Việc hoà giải ở đây không phải là biện pháp bắt buộc, mà trớc hết tôn trọng sự tự
nguyện và quyền tự quyết của các bên. Đối với tranh chấp đất đai mà các bên không
tự thợng lợng hoà giải đợc, thì các bên có quyền cầu viện đến chính quyền cấp cơ
sở thông qua việc gửi đơn đến Uỷ ban nhân dân xã, phờng, thị trấn để đợc giúp đỡ
giải quyết. Theo Điều 135 của Luật đất đai năm 2003, Uỷ ban nhân dân xã, phờng,
thị trấn sẽ phối hợp với các đoàn thể tại địa phơng tổ chức hoà giải, thời hạn giải
quyết trong vòng 30 ngày làm việc kể từ khi Uỷ ban nhân dân cấp xã nhận đợc đơn
của các bên đơng sự. Để cụ thể hoá trách nhiệm của các bên tranh chấp, kết quả
của việc hoà giải đợc ghi thành biên bản có chữ ký của các bên liên quan và xác
nhận của Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi có đất. Qua đó vừa cụ thể hoá vai trò và trách
nhiệm của chính quyền cấp cơ sở, vừa ghi nhận sự tồn tại quan điểm, ý kiến của các
bên trớc chính quyền địa phơng tại thời điểm tranh chấp làm cơ sở để tiếp tục giải
quyết ở giai đoạn sau.
3. Thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai của Toà án nhân dân
Tại kỳ họp thứ t Quốc hội khoá XI, trớc khi thông qua toàn văn Luật đất đai
năm 2003, vấn đề phân định thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai giữa cơ quan
hành chính Nhà nớc và cơ quan t pháp đợc đề cập nhiều tại diễn đàn Quốc hội và
có ý kiến còn đặt vấn đề tại sao lại không có Toà án đất đai trong khi Toà án hành
chính vắng hoe các vụ kiện, thì lĩnh vực đất đai lại có quá nhiều chuyện tha kiện.
Có ý kiến nên chăng tiếp tục kế thừa những quy định của Luật đất đai năm 1993 và


01/TTLT/TANDTC-VKSNDTC-TCĐC ngày 3/1/2002 thì thẩm quyền của Toà án
nhân dân chỉ bao gồm các việc tranh chấp về quyền sử dụng đất mà ngời sử dụng
đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất cấp theo Luật đất đai năm 1993 với mẫu
giấy chứng nhận do Tổng cục Địa chính phát hành và tranh chấp về tài sản gắn liền
với đất. Theo văn bản đã dẫn, lúc đó chúng ta mới xác định rõ giấy chứng nhận
quyền sử dụng đất đợc cấp theo những Luật đất đai nào và theo mẫu giấy chứng
nhận mà cơ quan quản lý đất đai chuyên ngành trung ơng phát hành. Từ đó xác
định rằng, giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đợc cấp theo Luật đất đai năm
1987, Luật Đất đai năm 1993, theo mẫu giấy do Tổng cục quản lý ruộng đất, Tổng
cục Địa chính phát hành hoặc giấy chứng nhận quyền sở hữu nhà ở, quyền sử dụng

216
đất ở cấp theo Nghị định 60/CP của Chính phủ ngày 5/7/1994 về cấp giấy chứng
nhận quyền sở hữu nhà ở, quyền sử dụng đất ở tại đô thị. Nh vậy, mọi trờng hợp
có tranh chấp của các bên đơng sự thì dù là tranh chấp về quyền sử dụng đất,
tranh chấp về hợp đồng chuyển quyền sử dụng đất hay tranh chấp về tài sản gắn
liền với đất thì nếu đã có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thì đều do Toà án thụ
lý giải quyết.
Đối với tranh chấp về quyền sử dụng đất mà các bên mới có giấy tờ hợp lệ theo
quy định tại khoản 2 Điều 3 Nghị định số 17/1999/NĐ-CP ngày 29/3/1999 của Chính
phủ về trình tự thủ tục chuyển quyền sử dụng đất của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân
hoặc cha có giấy tờ đợc coi là hợp lệ thì cơ quan hành chính giải quyết theo quy
định tại khoản 2 Điều 38 của luật đất đai năm 1993. Các tranh chấp về hợp đồng
chuyển quyền sử dụng đất hoặc tranh chấp về tài sản gắn liền với đất thì Toà án thụ
lý giải quyết trên cơ sở Bộ luật dân sự và các quy định cụ thể của pháp luật đất đai.
Từ việc nêu các quy định đợc ban hành trong thời gian qua nhằm hớng dẫn
thi hành khoản 3 Điều 38 của Luật đất đai năm 1993 để có thể khẳng định rằng,
càng ngày thẩm quyền giải quyết tranh chấp đất đai đợc quy định chặt chẽ hơn,
theo hớng mở rộng thẩm quyền cho Toà án nhân dân để dần dần chấm dứt tình
trạng cơ quan hành chính làm thay các việc của cơ quan xét xử. Xu hớng đó là tiền

3.1.1. Toà án giải quyết các trờng hợp có giấy tờ đợc quy định tại khoản 1
Điều 50 Luật đất đai năm 2003
Khoản 1 Điều 50 của Luật đất đai năm 2003 quy định: Hộ gia đình, cá nhân
đang sử dụng đất ổn định, đợc Uỷ ban nhân dân xã, phờng, thị trấn xác nhận là
đất không có tranh chấp và có giấy tờ hợp lệ thì đủ điều kiện để đợc cấp giấy chứng
nhận quyền sử dụng đất và không phải nộp tiền sử dụng đất. Trong khi họ cha
đợc xét cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất thì tranh chấp đất đai xẩy ra và
theo quy định của Luật đất đai năm 2003 thì Toà án nhân dân thụ lý giải quyết
những trờng hợp nh vậy.
Toà án sẽ giải quyết các tranh chấp này khi ngời sử dụng đất có các giấy tờ về
quyền sử dụng đất nh:
+ Những giấy tờ đợc quyền sử dụng đất trớc ngày 15 tháng 10 năm 1993 do cơ
quan có thẩm quyền cấp trong quá trình thực hiện chính sách đất đai của Nhà nớc
Việt Nam Dân chủ cộng hoà, Chính phủ cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt
Nam và Nhà nớc Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam;
+ Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất tạm thời đợc cơ quan Nhà nớc có thẩm
quyền cấp hoặc có tên trong sổ đăng ký ruộng đất, sổ địa chính.
+ Giấy tờ hợp pháp về thừa kế, tặng cho quyền sử dụng đất hoặc tài sản gắn
liền với đất; giấy tờ giao nhà tình nghĩa gắn liền với đất.
+ Giấy tờ chuyển nhợng quyền sử dụng đất, mua bán nhà ở gắn liền với đất ở
trớc ngày 15/10/1993, nay đợc Uỷ ban nhân dân xã, phờng, thị trấn xác nhận là
sử dụng trớc ngày 15/10/1993.
+ Giấy tờ về thanh lý hoá giá nhà ở gắn liền với đất ở theo quy định của pháp
luật.
+ Giấy tờ do cơ quan có thẩm quyền của chế độ cũ cấp cho ng
ời sử dụng.
Nh vậy, với các giấy tờ nêu trên Toà án không có nhiều khó khăn trong việc
xác định ai là ngời có quyền sử dụng đất. Bởi vì, trong quá trình làm thủ tục để
đợc cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất các đối tợng này phải đợc chính
quyền địa phơng xác nhận là đất đó đã sử dụng ổn định lâu dài, phù hợp với quy

đang sử dụng đất là hộ gia đình, cá nhân nhng giấy tờ hợp lệ không chính chủ mà
vẫn mang tên ngời khác. Trong các giao dịch của mình, các bên chỉ có giấy tờ về
việc chuyển nhợng quyền sử dụng đất có chữ ký của các bên có liên quan và cho đến
trớc ngày 1/7/2004 vẫn cha làm đầy đủ thủ tục chuyển quyền sử dụng đất theo
quy định của pháp luật đất đai. Về nguyên tắc, việc chuyển quyền sử dụng đất nh
vậy là cha tuân thủ các quy định của Bộ luật dân sự và pháp luật về đất đai, nhng
đây là thực tế khá phổ biến trong giao dịch về quyền sử dụng đất của ngời dân Việt
Nam. Thực tế ngời dân còn ngại những thủ tục hành chính về đất đai, còn quan
ngại các nghĩa vụ tài chính của ngời sử dụng đất nh: thuế chuyển quyền sử dụng
đất, phí và lệ phí về đất đai. Nh vậy, trong khi cha hoàn thiện đợc các loại giấy
tờ về quyền sử dụng đất mà có tranh chấp phát sinh thì Toà án thụ lý giải quyết.

219
Trớc đây, loại tranh chấp này do Uỷ ban nhân dân có thẩm quyền giải quyết theo
quy định tại khoản 2 Điều 38 của Luật đất đai năm 1993. Trong xu thế mở rộng
thẩm quyền của Toà án nhân dân trong việc giải quyết các tranh chấp về quyền sử
dụng đất thì việc Toà án nhân dân có trách nhiệm thụ lý các việc nh trên là hoàn
toàn hợp lý. Vì, xét cho cùng ngời sử dụng đất có thể xuất trình giấy tờ để chứng
minh quyền sử dụng đất của mình, các giấy tờ xác định rõ thời điểm thực hiện giao
dịch dân sự về đất đai, có chữ ký của các bên liên quan thể hiện đầy đủ ý chí và
nguyện vọng trong việc xác lập giao dịch đồng thời có xác nhận của Uỷ ban nhân dân
có thẩm quyền về quá trình sử dụng đất. Bên chuyển nhợng đã nhận đủ tiền hoặc
gần đủ tiền, đã bàn giao đất cho ngời nhận chuyển nhợng và bên nhận chuyển
nhợng đã sử dụng đất, xây dựng nhà ở, công trình và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ
của ngời sử dụng đất. Vì vậy, khi có tranh chấp xảy ra, Toà án căn cứ vào các giấy
tờ mà hai bên sử dụng trong quá trình thực hiện các giao dịch dân sự về đất đai để
công nhận hoặc huỷ giao dịch theo quy định của Bộ luật dân sự và các quy định của
pháp luật về đất đai.
3.1.3. Toà án nhân dân giải quyết các tranh chấp mà ngời sử dụng có giấy tờ
quy định tại khoản 5 Điều 50 của Luật đất đai năm 2003

dụng đất
Từ Luật đất đai năm 1993 đến nay những tranh chấp về tài sản gắn liền với
quyền sử dụng đất đều do Toà án nhân dân giải quyết. Các tài sản ở đây gồm nhà ở,
vật kiến trúc khác nh: nhà bếp, nhà tắm, nhà vệ sinh, giếng nớc, nhà để ô tô, nhà
thờ, tờng xây làm hàng rào gắn với nhà ở, các công trình xây dựng trên đất đợc
giao hoặc đựoc thuê để sản xuất kinh doanh (nhà xởng, kho tàng, hệ thống tới
tiêu, chuồng trại chăn nuôi) hoặc trên đất có tài sản khác nh cây lấy gỗ, cây lấy lá,
cây ăn quả, các cây lâu năm khác gắn với việc sử dụng đất đó thì Toà án nhân dân
thụ lý giải quyết theo thủ tục chung. Đối với những tranh chấp này, theo quy định
tại khoản 1 Điều 136 Luật đất đai năm 2003 thì dù ngời sử dụng đất đã có giấy
chứng nhận quyền sử dụng đất hay cha có giấy chứng nhận quyền sử dụng đất,
giấy tờ họ hợp lệ hay cha hợp lệ thì đều do Toà án thụ lý giải quyết.
Tuy nhiên, theo quy định tại Thông t liên tịch 01/TTLT-TANDTC-VKSNDTC-
TCĐC ngày 3/1/2002 của Toà án nhân dân tối cao, Viện kiểm sát nhân dân tối cao,
Tổng cục Địa chính thì có sự phân biệt nhất định trong trờng hợp giải quyết tranh
chấp về tài sản gắn liền với đất mà ngời sử dụng đã đợc cấp giấy chứng nhận quyền
sử dụng đất, có giấy tờ đợc coi là hợp lệ theo quy định của pháp luật đất đai với
trờng hợp cha có giấy tờ hợp lệ. Đối với trờng hợp có giấy chứng nhận quyền sử
dụng đất và có giấy tờ hợp lệ mà có tranh chấp về tài sản gắn liền thì Toà án đều giải
quyết theo thủ tục chung và căn cứ vào Bộ luật dân sự, các văn bản pháp luật đất đai
liên quan đến vấn đề này để giải quyết. Đối với tranh chấp về tài sản gắn liền với đất
mà ngời sử dụng không có giấy tờ hợp lệ lại phân chia thành từng trờng hợp cụ thể
để áp dụng, khi nào thì Toà án giải quyết về tài sản và cả quyền sử dụng đất, khi nào
thì giải quyết tranh chấp về tài sản đồng thời xác định ranh giới, tạm giao quyền sử
dụng đất và khi nào chỉ giải quyết tranh chấp về tài sản.
Việc phân định nh trên có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn, chừng nào
công tác cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất còn cha hoàn thành. Cần phải
thấy rằng, những tr
ờng hợp cho đến nay cha đợc cấp giấy chứng nhận quyền sử
dụng đất ở khu vực đô thị cũng nh ở nông thôn có ao, vờn liền kề rất phức tạp do