ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN


HỒ TIỂU BẢO

NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN
DU LỊCH TÂM LINH Ở TỈNH TÂY NINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

Hà Nội, 2017

1


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN


HỒ TIỂU BẢO

NGHIÊN CỨU PHÁT TRIỂN
DU LỊCH TÂM LINH Ở TỈNH TÂY NINH
Chuyên ngành: Du lịch
(Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS NGUYỄN PHẠM HÙNG


Ngoài ra, tôi cũng rất cảm ơn Thư viện tỉnh Tây Ninh đã cung cấp cho tôi
một số nguồn sách cần thiết để tham khảo cho phần cơ sở lý luận.
Sau cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình đã luôn tạo điều kiện tốt
nhất cho tôi trong suốt quá trình học cũng như thực hiện luận văn.
Tôi tin chắc rằng luận văn này không thể tránh khỏi những điều sai sót và
hạn chế, tôi kính mong nhận được sự thông cảm, những lời nhận xét và đóng góp
của Quý thầy cô.
Một lần nữa, tôi xin chân thành cảm ơn!

4


MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU .......................................................................................................... 5
1. Lý do chọn đề tài ....................................................................................................... 5
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ............................................................................ 6
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ............................................................................. 7
3.1. Đối tượng nghiên cứu ............................................................................................ 7
3.2. Phạm vi nghiên cứu ................................................................................................ 7
4. Phương pháp nghiên cứu........................................................................................... 7
4.1. Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu thứ cấp ..................................................... 7
4.2. Phương pháp điều tra xã hội học ........................................................................... 8
4.3. Phương pháp chuyên gia........................................................................................ 8
4.4. Phương pháp phân tích và tổng hợp ...................................................................... 8
5. Bố cục luận văn ......................................................................................................... 9
6. Đóng góp của luận văn ............................................................................................. 9
CHƯƠNG 1. TỔNG QUAN VỀ VĂN HÓA TÂM LINH Ở TÂY NINH VÀ
VẤN ĐỀ PHÁT TRIỂN DU LỊCH TÂM LINH Ở TÂY NINH ........................... 10
1.1. Khái quát văn hóa tâm linh ở Tây Ninh ............................................................... 10
1.1.1. Phật giáo ........................................................................................................... 10

3.1.2. Căn cứ thực tiễn ................................................................................................ 89
3.2. Các giải pháp cụ thể ............................................................................................. 91
3.2.1. Giải pháp phát triển thị trường - khách du lịch tâm linh ở Tây Ninh .............. 91
3.2.2. Giải pháp phát triển cơ sở vật chất kỹ thuật phục vụ du lịch tâm linh ở
Tây Ninh ...................................................................................................................... 92
3.2.3. Giải pháp phát triển sản phẩn du lịch tâm linh ở Tây Ninh ............................. 95
3.2.4. Giải pháp phát triển nhân lực phục vụ du lịch tâm linh ở Tây Ninh ................ 98
3.2.5. Giải pháp xúc tiến du lịch tâm linh ở Tây Ninh .............................................. 101
3.2.6. Giải pháp quản lý du lịch tâm linh ở Tây Ninh .............................................. 104
3.2.7. Giải pháp bảo vệ tài nguyên du lịch tâm linh ở Tây Ninh .............................. 108
Tiểu kết chương 3 .....................................................................................................................110
KẾT LUẬN .............................................................................................................. 111
TÀI LIỆU THAM KHẢO ...................................................................................... 113
PHỤ LỤC ................................................................................................................. 117

2


DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
BQL

Ban quản lý

CSLT

Cơ sở lưu trú

ĐVT

Đơn vị tính


TTTB

Tăng trưởng trung bình

UBND

Ủy ban nhân dân

UNESCO

United Nations Educational, Scientific and Cultural
Organization
Tổ chức Văn hóa, Khoa học và Giáo dục của
Liên hợp quốc

UNWTO

United Nations World Tourism Organization
Tổ chức Du lịch Thế giới

USD

Đô la Mỹ

VNĐ

Việt Nam đồng

3

Trong dịp dự đại lễ mừng Tây Ninh kỷ niệm 180 năm hình thành và phát
triển, vào ngày 09 tháng 9 năm 2016, Phó Thủ tướng Trương Hòa Bình đã nhận
định: “So với các địa phương khác trong khu vực, Tây Ninh có những lợi thế vượt
trội phát triển về kinh tế là du lịch mà ít tỉnh nào có được”.
Trong chuyến thăm và làm việc với UBND tỉnh Tây Ninh ngày 13/5/2011,
Tổng cục trưởng Tổng cục Du lịch Nguyễn Văn Tuấn đã nhận xét: “Tiềm năng và
thế mạnh của du lịch Tây Ninh là rất rõ, với những lợi thế không phải nơi nào cũng
có như: khu di tích lịch sử quốc gia Trung ương Cục, siêu thị mua sắm miễn thuế
cửa khẩu Mộc Bài, khu du lịch Núi Bà Đen, hồ Dầu Tiếng, Vườn quốc gia Lò Gò Xa Mát… Mỗi địa điểm đều có lợi thế để khai thác và phát triển du lịch”.
Theo công bố của tổ chức Kỷ lục gia Việt Nam công bố cuối năm 2014 Top
10 điểm du lịch tâm linh thu hút khách nhất Việt Nam thì tỉnh Tây Ninh có 2 điểm
du lịch tâm linh đó là khu du lịch Núi Bà Đen (Khu du lịch quốc gia Núi Bà Đen,
Khu Di tích Lịch sử văn hóa - Danh thắng và Du lịch Núi Bà Đen) và Tòa Thánh
Cao Đài Tây Ninh. Với tài nguyên du lịch đa dạng và hấp dẫn, đặc biệt là tài
nguyên du lịch tâm linh, Tây Ninh đã chọn phát triển ngành du lịch là ưu tiên để
phát triển kinh tế, ngành du lịch Tây Ninh xác định chọn du lịch tâm linh và du lịch
5


sinh thái là sản phẩm chính để thu hút các nhà đầu tư, xây dựng sản phẩm du lịch
tâm linh làm thương hiệu cho ngành du lịch Tây Ninh nhằm thu hút du khách, đồng
thời là động lực chính thúc đẩy du lịch Tây Ninh phát triển nhanh và mạnh hơn nữa.
Nhận định được thế mạnh về du lịch tâm linh từ lâu, tuy nhiên hiện nay du
lịch tâm linh ở tỉnh Tây Ninh vẫn chưa thật sự có những bước phát triển tương xứng
với tiềm năng, nguồn lực sẵn có. Bên cạnh đó, du khách đến các điểm du lịch tâm
linh trên địa bàn tỉnh Tây Ninh như: Đền, chùa, Thánh Thất… chỉ mới dừng lại ở
việc tham quan danh lam thắng cảnh hay quan sát các lễ hội chứ chưa thật sự tìm
hiểu những cái hay, cái đẹp, cái hồn của di tích, của lễ hội. Hoạt động du lịch tại các
khu, tuyến điểm thì đang diễn ra tự phát, thiếu định hướng, chỉ tập trung phát triển
mạnh vào các điểm du lịch lớn như: Núi Bà Đen, Tòa Thánh Tây Ninh… mà chưa

- Từ phần nghiên cứu thực trạng du lịch tâm linh tỉnh Tây Ninh đề xuất một
số giải pháp cụ thể nhằm góp phần phát triển du lịch tâm linh tỉnh Tây Ninh.
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu
- Nghiên cứu tài nguyên văn hóa tâm linh vật thể, phi vật thể;
- Nghiên cứu thực trạng khai thác du lịch tâm linh nói riêng và một phần du
lịch Tây Ninh nói chung (Cơ sở vật chất phục vụ du lịch, nhân lực du lịch, sản
phẩm du lịch, thị trường khách du lịch, công tác tổ chức, quản lý, hoạt động xúc
tiến, quảng bá du lịch ở tỉnh Tây Ninh).
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi nội dung: Nghiên cứu phát triển du lịch tâm linh ở tỉnh Tây Ninh.
Nghiên cứu thực trạng và đề xuất giải pháp phát triển cho loại hình du lịch này.
- Phạm vi không gian: Trong khu di tích, chùa, đền, miếu, các công trình tôn
giáo... đã được xếp hạng trong địa bàn tỉnh Tây Ninh. Đặc biệt đề tài này nghiên
cứu kỹ hai khu, điểm du lịch nổi tiếng tại Tây Ninh là Tòa Thánh Tây Ninh và Khu
Di tích Lịch sử văn hóa - Danh thắng và Du lịch Núi Bà Đen. Vì đây là hai nơi thu
hút du khách tham gia hoạt động du lịch tâm linh nhiều nhất khi đến với Tây Ninh.
- Phạm vi thời gian: Số liệu nghiên cứu trong bài được thống kê từ năm 2012
đến hết năm 2016. Tài liệu, sách tham khảo được xuất bản chủ yếu từ năm 2000 đến
nay, bên cạnh đó còn có một số đầu sách trước năm 2000. Đề tài được thực hiện từ
tháng 1 năm 2017 đến hết tháng 7 năm 2017.
4. Phương pháp nghiên cứu
4.1. Phương pháp thu thập và xử lý dữ liệu thứ cấp

7


Từ nguồn thứ cấp: Trong bài nghiên cứu, việc thu thập dữ liệu thứ cấp thông
qua các nguồn tài liệu trên mạng như: Các trang báo điện tử, tạp chí tôn giáo,
website, công trình nghiên cứu khoa học, văn bản pháp quy về du lịch, văn bản


khái quát về đối tượng nghiên cứu.
Tiến hành phân tích và tổng hợp những thông tin từ các nguồn thu thập tài
liệu đã tìm kiếm, thu thập từ thực tế thông qua việc phát bảng hỏi cho du khách và
khảo sát thực địa để hoàn thiện từng phần trong luận văn này.
5. Bố cục luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo và trích dẫn, danh mục từ
viết tắt, danh mục bảng, phụ lục, phần nghiên cứu của luận văn chia thành 3
chương:
Chương 1. Tổng quan về văn hóa tâm linh ở tỉnh Tây Ninh và vấn đề phát
triển du lịch tâm linh ở Tây Ninh.
Chương 2. Thực trạng du lịch tâm linh ở Tây Ninh.
Chương 3. Giải pháp phát triển du lịch tâm linh ở Tây Ninh.
6. Đóng góp của luận văn
Luận văn đi sâu vào nghiên cứu đánh giá thực trạng hoạt động du lịch tâm
linh của tỉnh Tây Ninh và từ đó đề xuất các giải pháp mang tính thực tế nhằm khai
thác tài nguyên du lịch tâm linh của tỉnh cho đúng với tiềm năng mà tỉnh đang có.
Việc nghiên cứu đề tài luận văn thạc sĩ này sẽ góp phần phát triển loại hình
du lịch tâm linh, góp phần hạn chế, ngăn chặn các biểu hiện, hoạt đông tiêu cực
trong phá triển du lịch tâm linh như: mê tính dị đoan, thương mại hóa loại hình du
lịch tâm linh Tây Ninh.

9


Chương 1.
TỔNG QUAN VỀ VĂN HÓA TÂM LINH Ở TÂY NINH VÀ VẤN ĐỀ
PHÁT TRIỂN DU LỊCH TÂM LINH Ở TÂY NINH
1.1. Khái quát văn hóa tâm linh ở Tây Ninh
Từ giữa thế kỷ XVIII, chúa Nguyễn khai phá vùng đất Tây Ninh, từ đó số

tinh thần, đồng thời khẳng định công cuộc định cư của người Việt trên mảnh đất
này. Theo thống kê của Ban Tôn giáo tỉnh Tây Ninh thì năm 2006 trên toàn tỉnh có
120 cơ sở thờ tự, tính đến tháng 6/2016, toàn tỉnh có 199,530 tín đồ.
Bảng 1.1: Thống kê số lượng tín đồ theo Phật giáo ở Tây Ninh
ĐVT: Tín đồ
Năm

2013

2014

2015

2016

Số lượng tín đồ

197,292

198,730

199,240

199,530

Nguồn: Ban Tôn giáo tỉnh Tây Ninh
Một số lễ hội Phật giáo ở tỉnh Tây Ninh tiêu biểu như: Lễ cúng Rằm tháng
Giêng còn gọi lễ Thượng nguyên, lễ Phật đản, lễ An cư Kiết hạ, lễ Vu Lan và một
số lễ hội lớn liên quan đến các vị Hòa thượng, Ni sư có đạo hạnh và uy tính trong
tỉnh,… đây là những lễ hội được tổ chức trong các ngôi chùa theo Phật giáo Bắc

Năm

2013

2014

2015

2016

Số lượng tín đồ Công giáo

37,095

38,208

38,640

38,595

Số lượng tín đồ theo đạo Tin Lành

1,127

1,194

1,202

1,280


phương: Thành phố Hồ Chí Minh, Bến Tre, Cần Thơ, Cà Mau, Hà Tiên, Lâm Đồng,
Long Xuyên (Tỉnh An Giang)… Di sản văn hóa quan trọng nhất của đạo Cao Đài
đóng góp cho phát triển du lịch văn hóa ở Việt Nam nói chung và du lịch tâm linh ở
tỉnh Tây Ninh nói riêng. Những công trình kiến trúc, mĩ thuật khá độc đáo, được
xây dựng rất nhiều ở nhiều nơi với một kiểu dáng tương tự với Tòa Thánh Tây Ninh
[27, tr.199], ngoài ra còn các nghi lễ, ban nhạc lễ…
Theo thống kê của Ban Tôn giáo tỉnh Tây Ninh (Năm 2016) thì hiện nay trên
địa bàn tỉnh có 135 cơ sở thờ tự bao gồm cả các Thánh thất và các Điện thờ Phật
Mẫu. Nơi thờ chính của đạo là Tòa Thánh Tây Ninh còn được gọi là Đền Thánh có
vị trí tọa lạc tại huyện Hòa Thành, tỉnh Tây Ninh. Cách trung tâm thành phố Tây
Ninh khoảng 04 km về phía Đông - Nam. Nơi đây là nơi thu hút tín đồ, du khách
đến tham quan nhiều nhất trong số các cơ sở thờ tự của đạo Cao Đài, cũng là nơi
các tín đồ thường hành hương về vào các dịp lễ hội và nơi đây là nơi tổ chức các lễ
hội quan trọng nhất của đạo Cao Đài. Hiện nay, tín đồ theo đạo Cao Đài là đông
nhất ở Tây Ninh. Đạo Cao Đài là tôn giáo ra đời tại địa phương, giáo lý gần gũi với
tập quán người dân, thu nạp tín đồ thuộc nhiều thành phần có lòng hướng đạo, do
đó số lượng tín đồ phát triển nhanh chóng. Đến năm 2016 toàn tỉnh có 559,877 tín
đồ theo đạo.
Bảng 1.3: Thống kê số lượng tín đồ theo đạo Cao Đài ở Tây Ninh
ĐVT: Tín đồ
Năm

2013

2014

2015

2016


đời, nhìn sự vật bằng trái tim bởi vì nó nằm bên trái.
1.1.4. Đạo Hồi
Đạo Hồi hình thành ở Tây Ninh (Hồi giáo Islam) gắn liền với quá trình định
cư của cộng đồng người Chăm từ giữa thế kỷ XVIII đến thế kỷ XIX. Năm 1755,
căm phẫn sự ngược đãi của vua Chân Lạp, hơn 5,000 đồng bào người Chăm đã quy
thuận triều Nguyễn, theo chân Ký lục Nguyễn Cư Trinh đến vùng đất Tây Ninh,
sống tập trung ở khu vực chân núi Bà Đen. Cho đến những năm trước thế kỷ XIX,
có thêm những lớp di dân người Chăm đến định cư ở Tây Ninh và họ cũng theo Hồi
giáo Islam. Ở Tây Ninh hiện nay có 02 thánh đường và 03 tiểu thánh đường xây
dựng tại các khu cư trú tập trung của cộng đồng người Chăm. Đạo Hồi ở Tây Ninh
hiện nay chiếm 0.4% dân số toàn tỉnh (Theo số liệu thống kê năm 2016), tập trung
chủ yếu ở khu phố II - phường I - thành phố Tây Ninh, xã Tân Hưng và xã Suối
Dây thuộc huyện Tân Châu, xã Thạnh Bình thuộc huyện Tân Biên.
Bảng 1.4: Thống kê số lượng tín đồ theo đạo Hồi ở Tây Ninh
ĐVT: Tín đồ
Năm

2013

2014

2015

2016

Số lượng tín đồ

3,737

3,737

Nam hoạt động với phương châm hành đạo là “Tu học - hành thiện - ích nước - lợi
dân”. Theo thống kê của Ban Tôn giáo tỉnh Tây Ninh thì năm 2016, trên địa bàn
tỉnh Tây Ninh có 01 hội quán (Cơ sở thờ tự) và 40 tín đồ theo đạo. Về lễ tiết, Tịnh
độ Cư sĩ Phật hội Việt Nam hành lễ đơn giản nhưng thành kính. Hàng năm có hai
ngày lễ lớn là lễ Phật đản (8/4 Âm lịch) và lễ kỷ niệm ngày viên tịch của Đức Tông
Sư Minh Trí (Ngày 23/8 Âm lịch). Hàng tháng vào ngày mùng một và mười lăm âm
lịch là những ngày lễ Sóc Vọng, làm lễ Quy y cho tín đồ mới nhập đạo và thuyết
giảng giáo lý. Ngoài ra giáo hội còn tổ chức những ngày lễ chung của đạo Phật
như: Tết Nguyên tiêu, lễ Vu Lan…
1.1.6. Các tín ngưỡng dân gian
Thờ cúng ở đình làng: Đình làng ở Tây Ninh cũng như nhiều nơi khác
thuộc Nam bộ thường thờ “Thành Hoàng bổn cảnh”. Đây là cái tên gọi chung của
các vị thần được thờ ở đình làng, từng là người có công khai phá, lập làng lúc ban

15


đầu hoặc là những người có công trạng gắn với làng được dân gian tôn thờ. Về sau,
nhà nước phong kiến đã công nhận và sắc phong các vị đó là Thành Hoàng bổn
cảnh. Một số đình ở Tây Ninh tới nay vẫn còn giữ được các sắc phong của triều
Nguyễn như đình Hiệp Ninh, đình Gia Lộc. Ngoài việc thờ Thành Hoàng bổn cảnh
còn thờ: Hữu ban, Tả ban, Tiền hiền, Hậu hiền, Thổ địa, Thần nông và còn thờ Ông
Tà của người Khơme, thờ Thánh Mẫu Diêu Trì, thờ Bà Chúa Xứ… Đình làng hằng
năm tổ chức các lễ như: lễ hội Kỳ yên (Ngày 16/3 Âm lịch tại đình Hiệp Ninh, ngày
16/11 Âm lịch tại đình Thái Bình, ngày 14 đến 16 tháng 3 Âm lịch tại đình Gia
Lộc), lễ thỉnh sắc thần, lễ khởi đầu… [56, tr.499].
Thờ Quan lớn Trà Vong: Tập tục thờ cúng Quan lớn Trà Vong tức ba anh
em ông Huỳnh Công Giản, Huỳnh Công Thắng, Huỳnh Công Nghệ là các quan đại
thần được triều đình Huế bổ nhiệm vào trấn giữ tại vùng đất Tây Ninh vào năm
1749. Lễ hội Quan lớn Trà Vong gần giống như lễ hội Kỳ yên ở các đình Nam bộ

Thờ cúng trong gia đình của người dân ở Tây Ninh: Bên cạnh hình thức
tín ngưỡng mang tính cộng đồng, người dân Tây Ninh còn tổ chức thờ cúng trong
gia đình, dòng họ riêng của mình như: Thờ ông bà tổ tiên; thờ liệt sĩ, tử sĩ, người
trong gia đình; thờ Táo Quân; thờ Trời; thờ Linh Sơn Thánh Mẫu tại gia.
1.2. Tổng quan tình hình nghiên cứu văn hóa tâm linh ở Tây Ninh
1.2.1. Ở Việt Nam
Về vấn đề du lịch văn hóa đã có nhiều tác giả, nhà nghiên cứu tiến hành
nghiên cứu và đã xuất bản nhiều cuốn sách hay nói về văn hóa du lịch và du lịch
văn hóa như: PGS.TS Trần Thúy Anh (Chủ biên) với Giáo trình Du lịch văn hóa
(2014), PGS.TS Nguyễn Phạm Hùng nhà nghiên cứu chuyên về các vấn đề liên
quan đến văn hóa du lịch, văn hóa quản lý và kinh doanh du lịch, quyển sách Văn
hóa Du lịch được xuất bản gần đây nhất là vào năm 2016 mang nhiều kiến thức
khoa học về văn hóa du lịch. Tác giả Phan Huy Xu và Võ Văn Thành với Bàn về
văn hóa du lịch Việt Nam (2016). Đây đề là những nguồn tài liệu hữu ích, tham
khảo cho đề tài luận văn này.
Về vấn đề văn hóa và tâm linh, đã có rất nhiều tác giả nghiên cứu như:
Nguyễn Đăng Duy với Văn hóa tâm linh (2001), Văn hóa tâm linh Nam Bộ (1997),
Nguyễn Duy Hinh với Tâm linh Việt Nam (2001), Nguyễn Văn Tân với Cẩm nang
du lịch văn hóa tâm linh Việt Nam (2014)… Các công trình nghiên cứu trên tuy

17


chưa trực tiếp đề cập đến vấn đề du lịch tâm linh mà chỉ dừng lại ở việc nghiên cứu,
đưa ra lý luận về văn hóa và văn hóa tâm linh của người Việt Nam, song đây là
nguồn tài liệu rất bổ ích để người viết kế thừa phục vụ cho việc nghiên cứu đề tài
luận văn này.
Đề cập trực tiếp và chuyên sâu về vấn đề du lịch tâm linh thì ngày càng có
nhiều các hội thảo, hội nghị khoa học về phát triển du lịch tâm linh do Bộ Văn hóa,
Thể thao và Du lịch, Tổng cục Du lịch chủ trì như: Hội thảo Phát triển tuyến du lịch

Trần Cao Sang và còn rất nhiều đề tài nghiên cứu khoa học về du lịch tâm linh được
tiến hành nghiên cứu cho thấy được sự quan tâm nhiều từ phía những nhà nghiên
cứu về mảng du lịch tâm linh, các nhà làm du lịch tâm linh, của các cấp lãnh đạo về
loại hình du lịch này.
1.2.2. Ở tỉnh Tây Ninh
Đề tài nghiên cứu về phát triển du lịch tỉnh Tây Ninh như đề tài luận văn
thạc sĩ du lịch (2014) của học viên Phạm Thị Sương nghiên cứu về Phát triển du
lịch tỉnh Tây Ninh đến năm 2020 trong điều kiện hội nhập kinh tế quốc tế.
Gần đây nhất là vào ngày 31/7/2017, tỉnh Tây Ninh đã tổ chức thành công
Hội thảo quốc tế: Du lịch Tây Ninh, Tiềm năng - Lợi thế - Cơ hội phát triển với
mục tiêu trưng cầu ý kiến tư vấn, học hỏi kinh nghiệm từ các chuyên gia, các địa
phương, nhà đầu tư du lịch trong và ngoài nước nhằm định hướng phát triển du lịch
đạt hiệu quả cao, trong đó có phát triển loại hình du lịch tâm linh.
Phần lớn những đề tài nghiên cứu và tham luận trong hội thảo chủ yếu là
nghiên cứu về tổng thể ngành du lịch tỉnh Tây Ninh nhưng chưa có đi sâu vào
nghiên cứu từng lĩnh vực cụ thể về tâm linh.
Hai công trình nghiên cứu về văn hóa tâm linh của tỉnh, một là đề tài luận
văn thạc sĩ du lịch (2014) của học viên Nguyễn Thị Minh Thư là nghiên cứu về văn
hóa tôn giáo với tên đề tài “Phát huy giá trị văn hóa Cao Đài trong hoạt động du
lịch (Qua nghiên cứu trường hợp Tòa Thánh Tây Ninh)”, đề tài này chỉ nghiên cứu
về văn hóa Cao Đài trong hoạt động du lịch mà văn hóa Cao Đài này chỉ là một
phần của văn hóa du lịch tâm linh tỉnh Tây Ninh. Hai là cuốn sách “Tìm hiểu Phật
giáo và tín ngưỡng dân gian ở Tây Ninh” (2014) do Hòa thượng Thích Niệm Thới
chủ biên và nhà báo, nhà thơ Phan Kỷ Sửu biên soạn, cuốn sách này chủ yếu nói về
văn hóa tâm linh của Phật giáo và các tín ngưỡng dân gian trên vùng đất Tây Ninh
mà chưa nói về vấn đề du lịch.
Vì vậy mà đề tài luận văn thạc sĩ: “Nghiên cứu phát triển du lịch tâm linh ở

19


giữa trần thế với thế giới thần linh” [27, tr.167].

20


Tôn giáo là một hệ thống quan niệm tín ngưỡng, sùng bái một hay nhiều vị
thần và những nghi lễ đã thể hiện sự sùng bái ấy. Chủ nghĩa Mác - Lênin cho rằng
tôn giáo là một hình thái ý thức xã hội, phản ánh một cách hoang đường, hư ảo hiện
thực khách quan. Qua sự phản ánh của tôn giáo, những sức mạnh tự phát trong tự
nhiên, xã hội đều trở thành bí ẩn, những sức mạnh của thế gian trở thành sức mạnh
của siêu thế gian.
Khái niệm tâm linh
“Tâm linh là thể nghiệm của con người (tâm) về cái thiêng (linh) trong tự
nhiên và xã hội thông qua sống trải, thuộc dạng ý thức tiền lôgic không phân biệt
thiện ác” [15, tr.52].
“Tâm linh là cái thiêng liêng cao cả trong cuộc sống đời thường, là niềm tin
thiêng liêng trong cuộc sống tín ngưỡng tôn giáo. Cái thiêng liêng cao cả, niềm tin
thiêng liêng ấy được đọng lại ở những biểu tượng, hình ảnh, ý niệm” [17, tr.14].
“Trong đời sống con người, ngoài mặt hiện hữu còn có mặt tâm linh. Về mặt
cá nhân đã như vậy, về mặt cộng đồng (gia đình, làng xã, dân tộc) cũng như vậy.
Nếu mặt hiện hữu của đời sống con người có thể nhận thức qua những tiêu chuẩn
cụ thể sờ mó được, thì về mặt tâm linh bao giờ cũng gắn với cái gì đó rất trừu
tượng, rất mông lung lại không thể thiếu được ở con người. Con người sở dĩ trở
thành con người một phần căn bản là do nó có đời sống tâm linh. Nghĩa là tuân
theo những giá trị bắt nguồn từ cái linh thiêng, cái bí ẩn, những giá trị tạo thành
đời sống tâm linh của nó” [9, tr.36].
b) Bản chất của tâm linh
Thứ nhất, tâm linh là một hình thái ý thức của con người, tâm linh gắn liền
với ý thức con người và chỉ có ở con người. Trong cuộc sống của các loài vật không
có sự tồn tại của tâm linh.