ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG THỊ THÚY HẰNG

VẤN ĐỀ NỮ QUYỀNTRONG SÁNG TÁC CỦA
MỘT SỐ NHÀ VĂN DÂN TỘC THIỂU SỐ
(KHU VỰC MIỀN NÚI PHÍA BẮC VIỆT NAM)

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ
VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

THÁI NGUYÊN - 2020


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

DƯƠNG THỊ THÚY HẰNG

VẤN ĐỀ NỮ QUYỀNTRONG SÁNG TÁC CỦA
MỘT SỐ NHÀ VĂNDÂN TỘC THIỂU SỐ
(KHU VỰCMIỀN NÚI PHÍA BẮCVIỆT NAM)
Ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 8220121

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGÔN NGỮ
VĂN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

Người hướng dẫn khoa học: TS. CAO THỊ THU HOÀI


Dù rất cố gắng nhưng luận văn vẫn không tránh khỏi những thiếu sót, rất
mong nhận được ý kiến đóng góp để luận văn thêm hoàn thiện hơn.
Xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 9 năm 2020
Tác giả luận văn

Dương Thị Thúy Hằng

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN......................................................................................................ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
DANH MỤC VIẾT TẮT.....................................................................................v
MỞ ĐẦU.............................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài ..............................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề...............................................................................3
3. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu ...................................................................6
4. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu ..................................................................6
5. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................7
6. Đóng góp của luận văn ....................................................................................8
7. Cấu trúc của luận văn ......................................................................................8
Chương 1:KHÁI QUÁT VỀ VĂN XUÔI DÂN TỘC THIỂU SỐ MIỀN
NÚIPHÍA BẮC VÀ GIỚI THUYẾT VỀ NỮ QUYỀN TRONG VĂN
HỌC ....................................................................................................................9
1.1. Khái quát về văn xuôi dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc ..........................9
1.1.1. Lịch sử hình thành, phát triển....................................................................9
1.1.2. Đặc điểm nội dung, nghệ thuật................................................................14


4


DANH MỤC VIẾT TẮT
DTTS

:

Dân tộc thiểu số

TK

:

Thế kỉ

5


MỞ ĐẦU
1.Lí do chọn đề tài
1.1.Làmột bộ phận quan trọng trong nền văn học Việt Nam, văn học dân
tộc thiểu số (DTTS) đã đi vào đời sống cộng đồng và mang những giá trị nhân
văn cao cả. Trong bộ phận văn học này, thể loại văn xuôi chiếm một vị thế đặc
biệt,làm nên những nét đặc sắc tiêu biểu và riêng biệt.Như GS. Phong Lê đã
từng nhận xét:“Văn xuôi miền núi chiếm lĩnh được một vẻ đẹp riêng không
thay thế
được, không ai bắt chước được”. Trải qua một quá trình tự mình vận động và
vươn ra hòa cùng đại dương văn học Việt, đến nay, văn xuôi dân tộc thiểu số đã

trong cội nguồn nền văn hóa nông nghiệp lúa nước, được thể hiện qua tín
ngưỡng thờ Mẫu, việc tôn thờ nữ thần, thờ mẫu thần, thờ mẫu tam phủ, tứ phủ
với quyền năng sinh sôi và che trở cho con người xuất hiện khá phổ biến và có
nguồn gốc lịch sử lâu đời. Trong thời kì phong kiến, chịu ảnh hưởng nặng nề
của Nho giáo với quan điểm “trọng nam - khinh nữ”, hay là “nhất nam viết
hữu, thập nữ viết vô”, có thể thấy, người đàn ông được coi trọng, được nắm
quyền hành trong xã hội còn người phụ nữ chỉ là cái bóng mờ nhạt, không được
coi trọng. Người phụ nữbị bủa vây bởi tập tục lạc hậu, họ chỉ biết sống cam
chịu và phục tùng, số phận chịu nhiều đắng cay và ngang trái. Bởi vậy, dấu hỏi
lớn ở đây là làm sao để người phụ nữ có được quyền bình đẳng trong cuộc
sống?
Khi xã hội bước vào thời kì đổi mới, đời sống kinh tế xã hội và tư tưởng
có nhiều thay đổi, chủ nghĩa nữ quyền lúc này giải thích nguyên nhân tại sao
phụ nữ bị áp bức trong xã hội và làm thế nào để nâng cao địa vị của phụ nữ. Vì
thế tiếng nói đòi quyền bình đẳng và quyền sống của người phụ nữ được chú
trọng hơn. Trong văn học, hình tượng người phụ nữ luôn là nguồn cảm hứng
bất tận, vừa quen thuộc, vừa mới mẻ của những văn nghệ sĩ và là hình tượng
nghệ thuật tiêu biểu cho văn học dân tộc. Cuộc đấu tranh vì bình đẳng giới đã
diễn ra đồng loạt trên mọi phương diện của đời sống xã hội, trong đó có văn
học nghệ thuật. Lúc này, vấn đề về nữ quyền được nhắc đến nhiều trong đời
sống văn học nước ta, chi phối diện mạo văn xuôi Việt Nam trong đó có văn
xuôi dân tộc thiểu số.
1.4. Qua những sáng tác văn xuôi, các nhà văn dân tộc thiểu số thấu hiểu
được số phận của người phụ nữ miền núi còn chịu nhiều thiệt thòi, áp bức nên
bằng các phương thức khác nhau, họ đã đưa vào tác phẩm của mình hình ảnh
người phụ nữ và cuộc sống của họ trên muôn nẻo cuộc sống với sự đồng cảm,
yêu thương, trân trọng. Âm hưởng về nữ quyền tuy còn mơ hồ nhưng tiếng
3



đề cập đến như: Trong bài báo Về tinh thần nữ quyền trong tiểu thuyết, truyện
ngắn Việt Nam sau 1986, Nguyễn Mạnh Hà cho rằng: “Tinh thần nữ quyền
(…) biểu hiện nổi bật ở những điểm sau: đả phá trật tự nam quyền, tìm lại
chính mình, khẳng định những ưu việt”. Châm Khanh chủ yếu lý giải sự xuất
hiện mạnh mẽ,
5


đông đảo của các tác giả nữ từ sau năm 1975 và tìm những cơ sở đểxác
địnhlối viết văn đặc trưng của phụ nữ

trong

tiểu luận Phụ nữ và

vănchương.Trên trang báo vnca.cand.com.vn, bài viết Phụ nữ - nguồn cảm
hứng sáng tác của văn xuôi Việt Nam thời kì đổi mới của Đào Đồng Điện,
người viết đặt người phụ nữ ở vị trí đối tượng sáng tạo để khám phá diện mạo
của hình tượng nhân vật nữ. Phụ nữ là một nội dung nổi bật của văn xuôi Việt
Nam thời kỳ đổimới.Nguyễn Thị Thanh Xuân với tham luận “Xét lại thế giới
đàn ông bằng cái nhìn đàn bà”, tham dự tọa đàm khoa học “Văn xuôi nữ trong
bối cảnh văn học Việt Nam đương đại”, đã khái quát những nét cơ bản về âm
hưởng nữ quyền trong văn học từ năm
1986 trởđi.
Năm 1990, bài viết: Nhìn lại vấn đề giải phóng phụ nữ trong tiểu thuyết
Tự lực văn đoàn (Tạp chí văn học, số 5), nhà nghiên cứu Trường Chính đã thể
hiện những kiến giải của mình về ý thức nữ quyền trong tiểu thuyết Tự lực văn
đoàn. Từ giữa năm 1999, nhiều chuyên đề liên quan đến phái tính trong văn học
có sức lan tỏa rất nhanh trên văn đàn, nhất là ở ngoài nước. Do có sự tiếp xúc
với chủ thuyết nữ quyền, dòng văn học hải ngoại có bước đột phá rất ngoạn

Vân trong Từ lý thuyết phê bình nữ quyền nghiên cứu một số tác phẩm văn xuôi
của các tác giả nữ Việt Nam từ năm 1990 đến nayvà Ý thức nữ quyền và sự
phát triển bước đầu của văn học nữ Nam Bộ trong tiến trình hiện đạihóa văn
học dântộc đầu thế kỉ XX;Nguyễn Thị Thanh Xuân trong Vấn đề phái tính và
âm hưởng nữ quyền trong văn học Việt Nam đương đại (qua sáng tác của một
số nhà văn nữ tiêu biểu) cho thấy sự quan tâm đến giới nữ từ nữ quyền luận
đan xen với lý thuyết về giới, đôi chỗ còn trộn lẫn với thi pháp học, phong cách
học. Trần Nho Thìn trong Từ thực tiễn Việt Nam, góp thêm một tiếng nói
phương pháp luận vào cuộc thảo luận quốc tế về vấn đề Nho giáo và nữ quyền,
tiếp cận vấn đề từ góc độ văn hóa học, nữ quyền luận xen với phê phán tư tưởng
hệ.
Qua tìm hiểu bước đầu, các nhà văn dân tộc thiểu số luôn muốn hướng
tới sự công bằng, bình đẳng cho nữ giới, xóa bỏ định kiến vô thức hay những
khuôn phép giáo điều xưa cũ áp đặt cho người phụ nữ trong các sáng tác văn
xuôi dân tộc miền núi. Đã có một số công trình mang tính tập hợp, tuyển chọn
và giới thiệu về văn học dân tộc thiểu số trong đó có đưa vào hình ảnh người
phụ nữ dân tộc như: Tuyển tập văn học các dân tộc thiểu số (Nxb văn hóa,
1995); Tuyển tập văn học và miền núi (Nxb Giáo dục, 2007); Hợp tuyển thơ
văn các dân tộc thiểu số Việt Nam 1945-1985 (Nxb Văn hóa, 1981)… Ngoài ra

8


còn một số công trình nghiên cứu, đánh giá về văn học dân tộc thiểu số trong
đó có hình tượng người

9


phụ nữ dân tộc như: Một vườn hoa nhiều hương sắc (Nxb Văn hóa, 1997); 40



tìm hiểu và soi sáng về thể loại văn xuôi dân tộc thiểu số trong bức tranh văn
học các dân tộc thiểu số Việt Nam.
- Qua việc nghiên cứu vấn đề nữ quyền trong sáng tác của một số nhà
văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, luận văn sẽ phân tích, lý giải, đưa ra
được những nhận định nhằm chứng minh những nét riêng về vấn đề nữ quyền
trong các sáng tác của một số nhà văn dân tộc thiểu số ở hai phương diện nội
dung và nghệ thuật. Từ đó khẳng định những thành tựu, những đóng góp mới
mang tính hiện đại, những giá trị mới mang tính nhân văn của văn xuôi dân tộc
thiểu số miền núi phía Bắc Việt Nam.
4.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Tìm hiểu những vấn đề lí luận liên quan đến đề tài.
- Phân tích nhằm làm rõ những biểu hiện của vấn đề nữ quyền trong sáng
tác của các nhà văn dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc ở hai phương diện nội
dung và nghệ thuật.
- Khẳng định những đóng góp của các nhà văn dân tộc thiểu số trong việc
tạo dựng bức tranh về người phụ nữ dưới cái nhìn về giới.
5. Phương pháp nghiên cứu
Chúng tôi sử dụng các phương pháp sau:
- Phương pháp phân tích, tổng hợp: Qua phân tích một số dẫn chứng tiêu
biểu của các nhà văn DTTS viết về vấn đề nữ quyền, luận văn đưa ra những
đánh giá và phân tích cụ thể.
- Phương pháp so sánh, đối chiếu để làm sáng tỏ những đặc điểm, dấu
hiệu mang âm hưởng nữ quyền cả về nội dung lẫn hình thức nghệ thuật trong
sáng tác của một số nhà văn DTTS, qua đó khẳng định những đóng góp riêng
của họ trong tiến trình văn học Việt Nam.
- Phương pháp thống kê, phân loại.
- Phương pháp lịch sử văn học. Nghiên cứu lịch sử văn học để thấy được
sự manh nha của văn học nữ quyền từ dân gian cho đến hiện đại.

1.1. Khái quát về văn xuôi dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc
Việt Nam là một quốc gia đa dân tộc, là nơi sinh sống của 54 dân tộc anh
em trên dải đất hình chữ S. Mỗi dân tộc đã có đóng góp không nhỏ cho sự
nghiệp phát triển văn học nước nhà. Văn học dân tộc thiểu số là bộ phận nằm
trong dòng chảy của văn học ViệtNam, nó bao gồm sáng tác của tác giả người
dân tộc thiểu số viết về dân tộc mình và những trăn trở của họ về các vấn đề về
đời sống, xã hội. Qua đó để thấy được “Quá trình nỗ lực tự hoàn thiện về tất cả
mọi mặt của văn học DTTS để có thể hòa nhập và trở thành bộ phận quan
trọng của nền vănxuôi Việt Nam hiện đại”. [58, tr.162]
Đầu TK XX, cùng với sự hình thành và phát triển của nền văn học chữ
quốc ngữ, văn học DTTS cũng đã xuất hiện và dần khẳng định vị thế của
mình.Trong đó phải kể đến văn xuôi dân tộc thiểu số, đó là một bức tranh muôn
màu, đầy đủ và sát thực về hiện thực cuộc sống miền núi và đồng bào các dân
tộc thiểu số.“Từ những tác phẩm được trau chuốt, chọn lọc trong nghệ thuật
biểu hiện, đề tài mở rộng ở cả chiều rộng và chiều sâu,cách nhìn con người và
cuộc sống đa diện nhiều chiều…Nó cho thấy sự trưởng thành thục sự của một
nền văn học được đánh dấu bằng những thành tựu, thể hiện một cách nhìn, một
sự khẳng định giá trị văn học đối với một nền văn xuôi giàu sức phát triển”
[13, tr.8586].Cũng kể từ đó, văn học đã góp phần xây dựng và phát triển kinh tế, văn
hóa, xã hội miền núi ngày một giàu đẹp hơn. Nhất là trong giai đoạn hội nhập
hiện nay,cần sự khẳng định về bản sắc văn hóa của dân tộc nếu như không
muốn hòa tan nền văn hóa của dân tộc mình với dân tộc khác.
1.1.1. Lịch sử hình thành, phát triển
Đời sống và nền văn hóa dân tộc thiểu số với những sắc diện riêng biệt là
nguồn cảm hứng bất tận cho văn học nghệ thuật phát triển đặc biệt là văn
13


xuôi.Văn xuôi chỉ tổ chức ngôn ngữ như lời nói thường, như một dòng ngôn từ
tuôn chảy không ngừng (chỉ tạm dừng ở chỗ ngắt ý, ngắt giọng, ngắt câu thông


ngắn), Hờ Giang (truyện dài)…Nối tiếp ông xuất hiện thêm nhiều cây bút mới
như: Hlinh Niê (Ê đê), Niê Thanh Mai (Ê đê), Hồ Thao Khằm (Vân Kiều)…
Đến khu vực Tây Nam Bộ, cũng có sự xuất hiện của một số tác giả như:Lý Lan
(Hoa), Inrasara và Trà Vigia (Chăm)...Phát triển rực rỡ nhất phải kể đến văn
xuôi khu vực miền núi phía Bắc, đây là khu vực mang màu sắc khác biệt với
văn học và văn xuôi các khu vực khác: sự hiểm trở của địa hình núi cao, sự
khắc nghiệt của thiên nhiên lạnh giá nhưng thiên nhiên nơi đây cũng chứa đựng
cả sự hùng vĩ và thơ mộng. Cư dân chủ yếu là người dân tộc thiểu số như: Tày,
Nùng, Mường, Dao, Mông… Đây cũng là khu vực có những sáng tác được cho
là mở đường cho sự phát triển mạnh mẽ của văn xuôi hiện đại các DTTS như
Ché Mèn được đi họp (1958), Muối lên rừng (1964) của Nông Minh Châu…
Đến đội ngũ nhà văn đông đảo là người dân tộc Tày, Thái, Mường, Dao, Nùng
như: Triều Ân, Hoàng An, Vi Thị Kim Bình, Nông Quốc Chấn, Vi Hồng, Nông
Minh Châu, Nông Ích Đạt, Bế Dôn, Mai Liễu, Ma Trường Nguyên, Bế Sĩ Uông,
Dương Thuấn, Cao Duy Sơn, Nông Viết Toại, Bùi Thị Tuyết Mai, Bùi Thị Như
Lan, Vương Trung,Cầm Biêu, La Quán Miên, Hoàng Nó, Mào Văn Ết, Lò Văn
Cậy, Sa Phong Ba, Bàn Tài Đoàn, Bàn Thị Cúc, Mã Thế Vinh, Mã A Lềnh…
Qua đó có thể thấy rằng, văn xuôi phát triển mạnh mẽ ở khu vực miền núi phía
Bắc, chứa đựng những điểm độc đáo, hấp dẫn, khẳng định được bước đi vững
chắc trên văn đàn với một thế hệ nhà văn tài năng và nhiệt huyết, để lại dấu ấn
đậm nét.
Trải qua quá trình hình thành, cho đến nay, văn xuôi DTTS trải qua 3 giai
đoạn, mỗi giai đoạn đều đánh dấu sự phát triển vượt bậc và đáng ghi nhận. Giai
đoạn hình thành (từ năm 1958 đến 1965), quá trình hình thành và phát triển
chừng trên 70 năm kể từ sau khi cách mạng tháng Tám năm 1945 thành công và
cách mạng đã làm sống lại vốn văn học truyền thống của các dân tộc thiểu số
“Chế độ ta không những đã làm nảy nở những tài năng mà còn chú trọng khai
thác những di sản văn học nghệ thuật quý báu của các dân tộc bấy lâu nay bị


Nghệ. Tiếp theo thành công đó là tiểu thuyết Muối lên rừng được Nông Minh
Châu viết bằng tiếng Kinh ấn hành năm 1964 mở ra một thời kỳ mới cho tiểu
thuyết phát triển. Từ ảnh hưởng của Nông Minh Châu mà sau đó, văn xuôi các
dân tộc thiểu số đã xuất hiện thêm các tên tuổi như: Triều Ân, Nông Viết Toại,
Vi Hồng, Lâm Ngọc Thụ, Vương Trung, Hoàng Hạc… Giai đoạn tiếp theo là
giai đoạn phát triển về tầm vóc và chất lượng (từ 1965 đến những năm 70,80
của thế kỷ XX), văn xuôi miền núi giai đoạn này có điều kiện thuận lợi để phát

17


triển về số lượng và quy mô tác phẩm, hình thành nên một khu rừng văn xuôi
sum suê

18