13
Mở đầu
I. Khái niệm di truyền học
Theo quan niệm của Bateson (1906), di truyền học (genetics) là khoa
học nghiên cứu các đặc tính di truyền và biến dị vốn có của mọi sinh vật
cùng với các nguyên tắc và phương pháp điều khiển các đặc tính đó. Ở
đây, tính di truyền (heredity) được biểu hiện ở sự giống nhau giữa con cái
với cha mẹ; và tính biến dị (variability) biểu hiện ở sự sai khác giữa cha
mẹ và con cái cũng như giữa các con cái với nhau.
Cần lưu ý rằng, gene là khái niệm căn bản của di truyền học cho nên
nội dung của khái niệm gene không ngừng được phát triển cùng với sự
phát triển của di truyền học.
II. Lược sử phát triển của di truyền học
Sự ra đời và phát triển của di truyền học gắn liền với công trình
nghiên cứu của Gregor Mendel năm 1865. Tuy nhiên, trước thời Mendel
đặc biệt là từ thế kỷ XVII có một số sự kiện quan trọng sau đây: (1) Sự ra
đời của kính hiển vi sơ khai bởi A.van Leuvenhook (1632-1723); và (2)
Sinh học bắt đầu phát triển mạnh vào thế kỷ XIX với sự ra đời thuyết tế
bào của M.Schleiden và T.Schwann (1838,1839) và các thuyết tiến hóa
của J.B.Lamarck (1809) và đặc biệt là của R.C.Darwin (1859). Nhìn
chung, quan niệm phổ biến thời bấy giờ vẫn là sự di truyền các tính trạng
tập nhiễm (inheritance of acquired characters) do Lamarck đề xuất và sự
di truyền hòa hợp (blending inheritance), nghĩa là sự pha lẫn "tinh cha
huyết mẹ" ở con cái.
1. Sự ra đời và phát triển của di truyền Mendel
Từ đậu Hà Lan (Pisum sativum), với ý tưởng và
phương pháp nghiên cứu độc đáo, năm 1865 Gregor
Mendel (Hình 1) đã phát hiện ra các quy luật di truyền
cơ sở đầu tiên và qua đó suy ra sự tồn tại tất yếu của các
đơn vị đi truyền đặc thù - nhân tố di truyền (genetic

vị cơ sở của tính di truyền nằm trên nhiễm sắc thể (ở
trong nhân); trên đó các gene sắp xếp theo đường thẳng
Hình 2 T.H.Morgan
kết. Những đóng góp đáng kể của các môn đệ xuất
iet
i
ển của di truyền học phân tử
genetics) gắn liền với
tạo thành nhóm liên
sắc của Morgan đó là: xây dựng bản đồ di truyền (Sturtevant 1913), chỉ ra
cơ chế xác định các kiểu hình giới tính ở ruồi giấm (Bridges 1916) và phát
triển phương pháp gây đột biến bằng tia X (Muller 1927). Với đóng góp to
lớn đó Morgan đã được trao giải Nobel năm 1933 và Muller năm 1946.
Năm 1931, Barbara McClintock (Hình 3) và Harr
Creighton thu được bằng chứng vật lý trực tiếp về tái tổ
hợp ở ngô. Sau đó, hiện tượng này cũng được C. Stern
quan sát ở Drosophila. Như vậy tái tổ hợp có thể được
phát hiện cả về mặt vật lý lẫn di truyền ở động vật cũng
như ở thực vật. Đến 1944, McClintock phát hiện các yếu
tố di truyền vận động (transposable genetic elements), và
bà đã được trao giải Nobel năm 1983 về khám phá này.
ntock Hình 3 B.McCl
3. Sự ra đời và phát tri
Sự ra đời của di truyền học phân tử (molecular
các khám phá về DNA (deoxyribonucleic acid) từ giữa thế kỷ XX trên đối

15
tượng nghiên cứu chủ yếu là các vi sinh vật. Tuy nhiên, trước đó Friedrich
Miescher (1869) đã khám phá ra một hỗn hợp trong nhân tế bào gọi là
nuclein mà thành phần chính của nó sau này được biết là DNA.

lkins
Việc nghiên cứu cấu trúc phân tử
DNA được bắt đầu từ 1951 với các
dẫn liệu nhiễu xạ tia X của Rosalind
Franklin và Maurice Wilkins (Hình
6). Các số liệu hóa học và vật lý này
là cơ sở mà từ đó James Watson và
Francis Crick (Hình 7) đã xây dựng
thành công mô hình cấu trúc phân tử
DNA năm 1953, còn gọi là chuỗi

16

Hình 7 J.D.Watson (trái) và F.H.C.Crick
ỏn vẹn có 128 dòng nhưng đàng
t công trình

Hình 8 H.G.Khorana (trái) và M.N
ăm 1966 bởi hai nhóm nghiên
hát triển của công nghệ DNA tái tổ hợp
ợp (recombinant

1968; Hình 8).
4. Sự ra đời và p
Có thể nói, nền tảng của công nghệ DNA tái tổ h
DNA technology) được thành lập từ 1972 khi Paul Berg (Hình 10) tạo ra
phân tử DNA tái tổ hợp đầu tiên trong ống nghiệm (recombinant DNA in
vitro). Một năm sau Herbert Boyer và Stanley Cohen (Hình 10) lần đầu
tiên sử dụng plasmid để tạo dòng DNA. Lĩnh vực ứng dụng mới này của
sinh học phân tử đã tạo ra một cuộc cách mạng mới trong sinh học. Đóng
góp đáng kể trong lĩnh vực này là khám phá về các enzyme giới hạn
(restriction enzyme) từ 1961-1969 của Werner Arber, Daniel Nathans và

17
Hamilton Smith (giải Nobel 1978; Hình 10); đề xuất các phương pháp xác
định trình tự base trong các nucleic acid năm 1977 bởi P.Berg, W.Gilbert Hình 9 Các nhà khoa học đo t giải Nobel y học liên quan kỹ thuật gene. ạ
Từ trái sang: D.Nathans, H.Smith, W.Arber, P.Sharp và R.Robert.