HOÀNG TRNG PHÁN (Ch biên)
TRNG TH BÍCH PHNG
μ

NHÀ XUT BN I HC HU
Hu - 2008

 vi sinh vt - đ cp đn các quá trình bin đi ca vt cht di truyn 
các vi sinh vt (đt bin gene, sa cha DNA và các yu t di truyn vn
đng). Chng 5 tp trung vào lnh vc di truyn hc ca các virus.
Chng 6 trình bày các nguyên lý ca di truyn hc vi khun - tip hp,
bin np và ti np. Chng 7 gii thiu nhng hiu bit mi có tính cht
đi cng v di truyn vi nm và vi to. Và chng 8 tp trung trình bày
các khái nim, phng pháp và thành tu ca lnh vc công ngh DNA tái
t hp - to dòng gene  vi sinh vt, cng nh các ng dng ca nguyên lý
k thut di truyn liên quan vi sinh vt trong vic to ra các sinh vt bin
đi gene (genetically modified organisms = GMOs) và phóng thích chúng

2 vào môi trng.
Cui mi chng đu có các phn Câu hi và Bài tp và Tài liu tham
kho đ bn đc tin ôn tp và tra cu. Và, trong chng mc có th, các
thut ng khoa hc thông dng đc s dng bng ting Anh hoc chú
thích trong ngoc đn đ giúp ngi hc d dàng hn trong vic tip cn
thông tin qua sách báo nc ngoài hoc internet.
Giáo trình Di truyn Vi sinh vt và ng dng do ThS. Hoàng Trng
Phán và TS. Trng Th Bích Phng - các ging viên đang công tác ti
Khoa Sinh hc các trng i hc S phm và i hc Khoa hc, i
hc Hu - biên son, vi s phân công nh sau:
ThS. Hoàng Trng Phán ch biên vi Bài m đu và các chng 1, 2,
3, 6, và 8; TS. Trng Th Bích Phng biên son các chng 4, 5 và 7.
Chúng tôi xin trân trng cm n D án Giáo dc i hc Hu đã tài
tr cho vic biên son giáo trình trong khuôn kh ca D án Giáo dc
i hc mc B.
Chúng tôi xin bày t lòng cm n đc bit đn PGS. TS. Phm Thành

III. c đim ca vi sinh vt 30
IV. Các phng pháp nghiên cu đc thù ca di truyn hc VSV
và mt s phng pháp sinh hc phân t thông dng 34
V. Vai trò ca vi sinh vt trong đi sng và sn xut 44
Chng 2: C s phân t ca tính di truyn
Hoàng Trng Phán
50
I. S lc v thành phn hoá hc và cu trúc ca các nucleic acid 50
II. T chc phân t ca các nhim sc th vi khun và sinh vt
nhân chun 54
III. Tái bn DNA (DNA replication) 61
IV. Phiên mã (transcription) và các loi RNA  prokaryote 64
V. C ch dch mã (transcription)  prokaryote 69
Chng 3: iu hoà biu hin gene  vi khun
Hoàng Trng Phán
76
I. Các nguyên lý điu hoà 76
II. Mô hình Operon 77
III. iu hoà âm tính ca các operon cm ng: lac operon 79
1. Cu trúc ca lac operon 79
2. C ch điu hoà âm tính ca lac operon 80
3. Các th đt bin ca lac operon 81
IV. iu hoà âm tính ca các operon c ch: trp operon 84
1. Cu trúc ca trp operon 85

4 2. C ch điu hoà âm tính ca trp operon 85
V. S c ch d hoá (catabolite repression): iu hoà dng tính

1. S hình thành vt tan và các th đt bin phage 118
2. Tái t hp di truyn trong mt chu k sinh tan (lytic cycle) 120
3. S sp xp ca các gene trong nhim sc th phage 120

5 4. Lp bn đò cu trúc tinh vi vùng rII ca phage T4 122
5. Tính tim tan (lysogeny) và phage  125
III. Tái bn ca các virus 128
1. Các virus ca vi khun 128
2. Các virus thc vt 130
3. Các virus đng vt 131
4. Các virus gây ung th, HIV/AIDS 132
Chng 6: Di truyn hc vi khun
Hoàng Trng Phán
138
I. Làm vic vi vi khun 139
1. Các th đt bin ca vi khun 141
2. Kiu hình và kiu gene ca vi khun 142
II. Bin np (transformation)  vi khun 143
1. nh ngha, thí nghim và đc đim chung 143
2. C ch phân t ca bin np 143
III. Tip hp (conjugation)  vi khun 145
1. nh ngha, thí nghim và đc đim chung 145
2. Các plasmid và s truyn DNA  vi khun 150
3. Nòi Hfr 151
4. S xen plasmid F vào nhim sc th vt ch 152
5. Lp bn đ bng tip hp ngt quãng 154
6. Lp bn đ vi E. coli: Các plasmid F' và trc nghim cis-

I. Các công c thit yu ca k thut di truyn 175
1. Các enzyme gii hn và mt s enzyme khác 175
2. Các vector 178
II. Các phng pháp c bn ca vic xây dng phân t DNA tái t
hp in vitro 182
III. To dòng gene  vi khun 183
1. Phân lp và tách chit các đon DNA ngoi lai 184
2. Kin to phân t DNA tái t hp in vitro 184
3. Chn lc vt ch thích hp và chuyn các gene vào t bào ch 185
4. Xác đnh các vi khun tái t hp 186
5. Phát hin và sàng lc nucleic acid ngoi lai và protein 188
6. Cho biu hin gene ngoi lai 190
IV. Phóng thích ra môi trng các sinh vt đc bin đi gene 193
V. S dng các vi sinh vt đ chuyn gene vào các thc vt 196
VI. S dng các vi sinh vt đ chuyn gene vào t bào đng vt 208
VII. To các ging vi sinh vt mi bng k thut di truyn 211
VIII. Mt s ng dng khác ca k thut di truyn  vi sinh vt 211 7
Bài m đu
Di truyn hc Vi sinh vt và Cách mng
Công ngh Sinh hc
I. S ra đi và phát trin ca di truyn hc và công ngh DNA
tái t hp
S ra đi và phát trin ca di truyn hc gn lin vi tên tui ca
Gregor Mendel nm 1865 và tri qua các giai đon sau đây.
1. S ra đi và phát trin ca di truyn Mendel
T đu Hà Lan (Pisum sativum), vi ý tng và
phng pháp nghiên cu đc đáo, nm 1865

8
trin phng pháp gây đt bin bng tia X (Muller 1927). Vi đóng góp to
ln đó Morgan đã đc trao gii Nobel nm 1933 và Muller nm 1946.
Nm 1931, Barbara McClintock (Hình 3) và
Harriet Creighton thu đc bng chng vt lý trc
tip v tái t hp  ngô. Sau đó, hin tng này
cng đc C. Stern quan sát  Drosophila. Nh
vy tái t hp có th đc phát hin c v mt vt
lý ln di truyn  đng vt cng nh  thc vt.
n 1944, McClintock phát hin các yu t di
truyn vn đng (transposable genetic elements),
và bà đã đc trao gii Nobel nm 1983 v khám
phá này.

Hình 3 B.McClintock
3. S ra đi và phát trin ca di truyn hc phân t
S ra đi ca di truyn hc phân t (molecular genetics) gn lin vi
các khám phá v DNA (deoxyribonucleic acid) t gia th k XX trên đi
tng nghiên cu ch yu là các vi sinh vt. Tuy nhiên, trc đó Friedrich
Miescher (1869) đã khám phá ra mt hn hp trong nhân t bào gi là
nuclein mà thành phn chính ca nó sau này đc bit là DNA.

V mi quan h gia gene và protein, t 1902 Archibald Garrod qua
nghiên cu bnh alcaptonuria  ngi đã gi ý rng đây là mt tính trng

mã di truyn đc hoàn tt vào tháng 6 nm 1966 bi hai nhóm nghiên
cu ca M. Nirenberg và H. Khorana (gii Nobel nm 1968). Hình 6 R.Franklin (trái), M.Wilkins. Hình 7 J.D.Watson (trái) và F.H.C.Crick
4. S ra đi và phát trin ca công ngh DNA tái t hp
Có th nói, nn tng ca công ngh DNA tái t hp (recombinant
DNA technology) đc thành lp t 1972 khi Paul Berg (Hình 8) to ra
phân t DNA tái t hp đu tiên trong ng nghim (recombinant DNA in

10
vitro). Mt nm sau Herbert Boyer và Stanley Cohen (Hình 8) ln đu tiên
s dng plasmid đ to dòng DNA. Lnh vc ng dng mi này ca sinh
hc phân t đã to ra mt cuc cách mng mi trong sinh hc. óng góp
đáng k trong lnh vc này là khám phá v các enzyme gii hn
(restriction enzyme) t 1961-1969 ca Werner Arber, Daniel Nathans và
Hamilton Smith (gii Nobel 1978; Hình 8); đ xut các phng pháp xác
đnh trình t base trong các nucleic acid nm 1977 bi P.Berg, W.Gilbert
và Frederick Sanger (gii Nobel hóa hc 1980; Hình 8); s khám phá ra
các gene phân đon (split gene) nm 1977 bi Phillip Sharp và Richard
Robert (gii Nobel 1993; Hình 8); s phát minh ra phng pháp PCR
(polymerase chain reaction) ca Kary B.Mullis nm 1985 (Hình 8) và
phng pháp gây đt bin đnh hng (site-directed mutagenesis) ca
Michael Smith t 1978-1982 (gii Nobel hóa hc 1993)

hc. T đây hình thành các lnh vc di truyn hc sinh-hoá và di truyn
hc vi sinh vt, hai nn tng chính cho s ra đi ca di truyn hc phân t
(1953) và công ngh ADN tái t hp sau này (1978).
 đây vi khun E. coli đc xem là mt sinh vt mô hình nht quán
tuyt vi ca di truyn hc hin đi. Nó đc s dng mt cách rng rãi
trong các thí nghim chng minh các phng thc tái bn bán ca DNA
(Meselson và Stahl 1958; John Cairns 1961; Okazaki 1969), phân tích tái
t hp và lp bn đ di truyn, nghiên cu cu trúc tinh vi và chc nng
sinh hoá ca gene (Benzer 1961; Yanofsky 1961); c ch điu hoà sinh
tng hp protein (Jacob và Monod 1961) v.v. Nm men bia S.s cerevisiae
cng sm đc s dng làm mô hình cho các nghiên cu di truyn hc
eukaryote và ng dng rng rãi trong công ngh DNA tái t hp sau này.
Vi s phát trin vô cùng nhanh chóng ca di truyn hc trong vài
thp niên qua, đc bit là s tin b ca công ngh sinh hc
(biotechnology) nói chung đã có nhng tác đng mnh m lên nhiu
ngành khoa hc và trên mi mt ca đi sng, kinh t, chính tr và xã hi
 phm vi toàn cu. Di truyn hc nói chung và di truyn hc vi sinh vt
nói riêng đc hình dung  v trí trung tâm và giao thoa vi sinh hc, hóa
sinh hc, k ngh, y-dc, nông nghip, sinh thái hc, kinh t hc, lut, xã
hi hc và trit hc (Hình 9).

Hình 9: Tác đng ca di truyn hc (vi sinh vt) lên các lnh vc khác nhau.

12
Giáo s danh d môn hóa hc  i hc Havard, F.H.Westheimer,
bình lun v sinh hc phân t nh sau:"Cuc cách mng trí tu v đi nht
ca 40 nm qua đã xy ra trong sinh hc. Liu có th tìm ra mt ngi
nào đó có hc ngày nay mà không hiu bit chút gì v sinh hc phân t?"
(Weaver và Hedrick 1997, tr.15).
Các thành tu đt đc nh ng dng di truyn hc trong nông nghip

ca các phng pháp và k thut mi trong sinh hc phân t nh: (i) Kính
hin vi đin t; (ii) Tách chit và phân tích đnh tính và đnh lng thô
nucleic acid; (iii) Xác đnh trình t nucleic acid ca gene (bng phng

13
pháp hoá hc ca Maxam và Gilbert và bng phng pháp didesoxy ca
Sanger); (iv) Lai phân t nucleic acid; (v) ánh du đng v phóng x và
s dng các mu dò; (vi) PCR; (vii) To dòng DNA tái t hp; (viii) Gây
đt bin đnh hng; v.v.
Tuy nhiên, chính s kt hp tin hc và máy tính trong nghiên cu sinh
hc phân t đã dn ti s ra đi ca hàng lot các lnh vc nghiên cu
mi, đó là: Tin-sinh hc (bioinformatics) cho phép thu thp, t chc và
phân tích s lng ln các s liu sinh hc nh s dng mng máy tính và
các ngun d liu (databases); Khoa hc v b gene hay B gen hc
(Genomics) - phân tích toàn b genome ca mt sinh vt đc chn; DNA
microchip technology - xác đnh các đt bin trong các gene; DNA
microarray technology - nghiên cu cách thc mt s lng ln các gene
tng tác ln nhau và c ch mng li điu hòa ca t bào kim soát
đng thi s lng cc k ln các gene; v.v.
Di đây là mt s khái nim c bn v Genomics và các lnh vc
liên quan đn k nguyên sau b gene (Post-genomic Era). ây chính là
cánh ca mi v -OME và -OMICS hin đc ph bin trên các trang web
(-OME and -OMICS Gateway):
http://www.nature.com/omics/index.html
http://www.genomicglossaries.com/content/gloss_cat.asp
Bên cnh s phát trin ca lnh vc genomics là s ra đi ca khoa
hc v b protein (Proteomics) và nhiu lnh vc -omics khác, nh:
Transcriptomics; Cellomics; Metabolomics; Ionomics v.v. Di đây
chúng ta ch tìm hiu v genomics và mt s vn đ liên quan đ làm sang
t tc đ phát trin chóng mt ca các ngành khoa hc mi m này.

Mt s lng ln các phân môn ca genomics có th t hp li đ
cung cp mt cách tip cn mnh m cho nghiên cu s bin đi di truyn
thích hp nh: Genomics cu trúc (Structural genomics); Genomics chc
nng (Functional genomics)- Genomics so sánh (Comparative genomics);
Genomics kt hp (Associative genomics); Genomics thng kê (Statistical
genomics) v.v.
1.1. Genomics cu trúc (Structural genomics)
Genomics cu trúc c gng hng ti xác đnh toàn b các gene trong
mt b gene, đôi khi gi là khám phá gene, và xác đnh v trí ca chúng
trên các nhim sc th. Mc tiêu này đt đc bng cách phân tích trình t
các gene riêng l, các đon gene hoc toàn b b gene Các gene riêng l
đc xác đnh t trình t DNA thông qua các chng trình x lý bng
máy tính (sophisticated computer algorithms). Các chc nng sinh hoá ca
mt gene đc suy din thông qua s so sánh trình t DNA đó vitình t
ca các gene có chc nng đã bit trong ngân hàng d liu. Mt trong các
áp dng ni bt nht ca genomics cu trúc là nghiên cu s bin đi di
truyn thích nghi là phân tích các locus tính trng s lng (quantitative
trait loci = QTL) thông qua lp bn đ b gene (genome mapping). Tuy
nhiên, mc đích ca cách tip này là nhm gii thích cu trúc b gene
(enomic structure) và s tng tác gene (gene interaction)  mc đ b
gene hn là chc nng ca nó, không ging nh genomics chc nng.
1.2. Genomics chc nng (Functional genomics)
Genomics chc nng đi sâu tìm hiu chc nng ca các gene và cách
thc chúng xác đnh các kiu hình. Mt trong nhng li th chính ca
genomics chc nng là s dng các vi mng DNA (DNA microarray; cng
gi là các chíp DNA = “DNA chips”) đ đo s biu hin đc thù ca hàng
ngàn gene mt cách đng thi. DNA microarray cha hàng ngàn mu
DNA hoc các trình t oligonucleotide đc in hoc tng hp trên màng
lc nylon (nylon membrane filter) hoc slide kính hin vi trong mt kiu
chính xác đã đc bit và đi din cho hàng ngàn gene trong b gene. Mi

cho vic hiu bit t chc và s biu hin ca gene cng nh s sai khác
v mt tin hoá. Nó có li th v s bo tn cao đ ca gene v cu trúc
và chc nng (ngha là có sai khác nh ngang qua các đn v phân loi đa
dng) và áp dng nguyên lý này theo cách thc gia các loài
(interspecific) trong s tìm kim các gene chc nng và s t chc b
gene ca chúng. Genomic so sánh còn tng cng nghiên cu bng cách
kim tra s đa dng ca các sinh vt mô hình (model organisms) mà trong
đó các tính trng sinh lý, phát trin hoc sinh hoá đã đc sn sàng đ
nghiên cu.
c bit là các nghiên cu genomics  các thc vt có hoa nh nh
cây ci Brassica, Arabidopsis thaliana, vn đc s dng rng rãi nh là
các loài mô hình, mà s liu trình t ca b gene đã đc gii xong ri.
Mt trình t b gene đy đ ca cây dng (populus) chng bao lâu na
cng s có sn cho phân tích genomics so sánh.
2. Xác đnh trình t DNA ca toàn b các b gene
Vic gii hoàn tt trình t các b gene ca nhiu loài quan trng và mô
hình là mt thành tu đáng k ca genomics, vn cung cp c s cho phân
tích so sánh v cu trúc và chc nng. Các câu tr li cho các câu hi

18
chng hn nh: (1) s lng, s đnh khu và phân b ca các gene trong
genome; (2) t chc ca gene và chc nng ca chúng; (3) các gene nào là
ging nhau hoc đc bo tn cao bng qua các loài khác nhau; và (4) các
gene nào chu trách nhim cho các loài thích nghi và tin hoá mà có th
thu nhn đc bây gi. Các trình t b gene đy đ đã đc xác đnh cho
nm men bia Saccharomyces cerevisiae (5/1997), giun tròn
Caenorhabditis elegans (12/1998), rui gim Drosophila melanogaster
(3/2000), thc vt có hoa hàng nm Arabidopsis thaliana (12/2000), con
ngi (2/2001), và còn nhiu loài khác sos liu gii trình t cng sp hoàn
thành nh chut, lúa, ngô, v.v Hin gi có th xác đnh bng thí nghim

VSV vk - 0,6-7.0 0,5-6,6
Vi khun
Escherichia coli
2
không có - 4,6 4,3
Eukaryote
Nm men bia
S. cerevisiae
2
men b/m 16 12 6
Giun
C.elegans
2
giun tròn 5/6 97 19
Côn trùng
D.melanogaster
rui gim 4 180 13,6
TV ht kín
A. thaliana
2
arabidopsis 5 125 25,5
TV ht kín
Oryza sativa
2
lúa go 12 400 ?
TV ht kín
Zea mays
2
ngô 10 2400-3200 ?



Hình 1.13 So sánh s lng và mt đ gene  ba loài E. coli, nm men bia ny
chi S. cerevisiae và giun tròn C. elegans.
Genomics so sánh khám phá đc tính bo tn ca gene nh th, đã
giúp cho vic hiu bit và suy ra chc nng ca mt gene c th t các s
liu thu đc đi vi các gene tng đng ging nhau (similar
homologous genes) đã đc nghiên cu  các sinh vt khác. Khá nhiu
chc nng ca các gene cây rng có th hc đc t các s iu thu đc 
các sinh vt khác, chng hn nh Arabidopsis. Trong s các thách thc
khác nhau là tính phc tp và kích thc ln ca các b gene cây ci
(Bng 1.1). Kích thc ca b gene cây thông (20,000-30,000 triu cp
base), chng hn, là ln gp 6 đssen 8 ln so vi b gene ngi (3,400
triu cp base), và 150 đn 200 ln ln hn b gen ca Arabidopsis (125
triu cp base). Ngay c kích thc vt lý tng đi nh ca b gene cây
dng Populus (500 triu cp base), vn 40 ln bé hn loài thông Pinus
taeda (đã đc nghiên cu rât k) s ging nh b gene cây rng đu tiên
đã đc gii toàn b trình t, s bng khong 4 ln b gen Arabidopsis
(mc dù ging vi lúa và 6 ln bé hn ngô, c hai hu nh đu đã đc
gii trình t đy đ).
Cùng vi s phát trin nhanh chóng và vô cùng hp dn nh vy ca

20
lnh vc genomics, hàng lot các công ty c phn doanh nghip nhà nc
(doanh nghip công) và t nhân đua nhau ra đi, đc bit là  các quc gia
đi đu trong lnh vc này nh: M , c, Pháp, Anh, Canada, B , Nht,
Úc, Thu in, v.v.
Hình 1.14 và 15 di đây cho thy s phát trin tng tin v s lng
ca các công ty c phn doanh nghip công  M t nm 1994 đn 2000,
cng nh t trng u th ca các hãng genomics  M so vi các cng
quc khác v công ngh sinh hc.

nét chính liên quan đn phng pháp hc tp đc thù ca b môn.
(1) Nm vng các kin thc liên môn (nh t bào hc, hóa sinh hc,
mà trên ht là di truyn hc và vi sinh vt hc) và liên ngành (nh toán
thng kê-xác sut, vt lý và hóa hu c).
(2) Nm vng h thng khái nim c bn cng nh các thut ng mi
không ngng ny sinh. Chng hn, gene là khái nim cn bn có ni hàm
không ngng đc phát trin sâu rng. c bit, trong thi đi ngày nay,
vi s m ra mt k nguyên mi - K nguyên sau b gene (Post-genomic
Era), hàng lot thut ng và lnh vc nghiên cu mi liên quan vi nhng
cánh ca -ome và -omics đng lot ra đi và gn lin vi s phát trin ca
Tin-sinh hc (Bioinformatics) nh: genome vi genomics, proteome vi
proteomics, transcriptome vi transcriptomics,
(3) Hiu rõ bn cht ca các nguyên lý di truyn trong tng ch đ
cng nh mi liên quan gia chúng đ có th gii thích và vn dng trong
gii quyt các bài toán hoc tình hung ca đi sng và thc tin sn xut.
(4)  nm kin thc và phát trin các k nng t duy mt cách vng
chc đòi hi phi bit vn dng kin thc vào gii bài tp cng nh các k
nng thc hành thí nghim.
(5) Di truyn hc vi sinh vt là mt khoa hc thc nghim, nên thông
tin thu đc là nh các quan sát t th gii vi sinh vt, và phng pháp

22
khoa hc chính là công c đ hiu bit các quan sát đó. Nói đn phng
pháp nghiên cu khoa hc là nói đn các bc tin hành theo mt trình t
t chc công vic cht ch sau đây: Quan sát  Gi thuyt  D đoán 
Thc nghim (đ kim tra gi thuyt đt ra)   xut gi thuyt mi.
(6) Trong khi hc giáo trình, bn nên làm ít nht mt tiu lun v mt
vn đ cp nht mà mình yêu thích. Công vic này đòi hi s say mê tìm
tòi các thông tin mi, đc bit là thông qua mng internet, đ vit bài tng
lun khoa hc và trình bày trong mt seminar. iu quan trng là phi to


Chương 1
Các ñc ñim ca Di truyn hc
Vi sinh vt
I. Sơ lưc lch s vi sinh vt hc
Vi sinh vt (microorganisms, microbials) là tên gi chung dùng ñ ch
tt c các sinh vt có hình th bé nh mà ch có th nhìn thy dưi kính
hin vi quang hc hoc kính hin vi ñin t. Lĩnh vc nghiên cu này gi
là Vi sinh hc (microbiology), ra ñi cách ñây hơn 300 năm bi Antoni
van Leeuwenhoek (1676; hình 1.1) vi khám phá ñu tiên các vi sinh vt
bng kính hin vi ñơn gin.
V lch s phát trin ca vi sinh hc, các tác gi khác nhau phân chia
không ging nhau (bn ñc có th tham kho  các tài liu ñưc gii thiu
dưi ñây). Chng hn:
Theo Nguyn Thành ðt (2005), có th chia làm 4 giai ñon: giai ñon
sơ khai (vi ñi din là A. van Leeuwenhoek), giai ñon Pasteur, giai
ñon sau Pasteur và giai ñon hin ti.
Madigan và Martinko (2006, tr.9-20) xét qua 4 thi kỳ: (i) Nh!ng gc
r lch s ca vi sinh hc - Robert Hook, van Leeuwenhoek và Cohn; (ii)
Pasteur, Koch và các k" thut nuôi cy thanh trùng; (iii) Tính ña dng vi
sinh vt và s ra ñi ca vi sinh vt hc ñi cương; và (iv) K# nguyên hin
ñi ca vi sinh vt hc.
$ ñây, tm xét theo quan nim ca McKane và Kandel (1996). Có th
nói rng t% na sau th& k# XIX, s phát trin ca vi sinh hc g'n lin vi
bn hưng nghiên cu chính ñưc tóm lưc như sau:
 Tranh lun v thuyt t sinh (spontaneous generation controversy):
Hàng lot các bng chng và lý l( vưt th'ng thuy&t t sinh, tiêu biu là
các công trình ca Spallanzani (1765), Schroeder và von Dusch (1854),
Pasteur (1861) và Tyndall (1877).