ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NINH

XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

THÁI NGUYÊN - 2020


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

NGUYỄN THỊ NINH

XÂY DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT
THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
Ngành: Lý luận và phương pháp dạy học Địa lí
Mã số: 8.14.01.11

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Phương Liên

THÁI NGUYÊN - 2020


LỜI CAM ĐOAN


Nguyễn Thị Ninh

ii


MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .................................................................................................i
LỜI CẢM ƠN......................................................................................................ii
MỤC LỤC ..........................................................................................................iii
BẢNG TỪ VIẾT TẮT .......................................................................................vi
DANH MỤC BẢNG BIỂU...............................................................................vii
DANH MỤC HÌNH..........................................................................................viii
MỞ ĐẦU.............................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài .............................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu ..........................................................................................3
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu ...................................................................7
4. Quan điểm nghiên cứu.....................................................................................8
5. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................9
6. Giới hạn và phạm vi nghiên cứu....................................................................10
7. Đóng góp của đề tài .......................................................................................10
8. Cấu trúc đề tài................................................................................................11
NỘI DUNG .......................................................................................................12
Chương 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY
DỰNG KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT THEO ĐỊNH
HƯỚNG PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC ...........................................................12
1.1. Dạy học và kế hoạch dạy học .....................................................................12
1.1.1. Dạy học................................................................................................12
1.1.2. Kế hoạch dạy học ................................................................................13
1.1.3. Phương pháp dạy học ..........................................................................13

2.3. Sử dụng các phương pháp dạy học địa lí lớp 11 THPT theo định
hướng phát triển năng lực..................................................................................36
2.3.1. Phương pháp thuyết trình theo hướng tích cực hóa hoạt động
nhận thức của HS...............................................................................................36
2.3.2. Phương pháp đàm thoại .......................................................................37
2.3.3. Phương pháp thảo luận nhóm..............................................................38
2.3.4. Phương pháp dạy học dự án ................................................................38
2.3.5. Phương pháp hướng dẫn HS khai thác tri thức từ bản đồ ...................39
2.3.6. Phương pháp dạy học giải quyết vấn đề..............................................39
2.4. Kiểm tra đánh giá trong dạy học theo định hướng phát triển năng lực......40
4


2.5. Xây dựng một số kế hoạch dạy học địa lí lớp 11 THPT theo định
hướng phát triển năng lực..................................................................................41
2.5.1. Kế hoạch dạy học bài: BÀI 9: NHẬT BẢN........................................41
2.5.2. Kế hoạch dạy học bài: BÀI 10: CỘNG HÒA NHÂN DÂN
TRUNG HOA (TRUNG QUỐC) ......................................................................53
2.5.3. Kế hoạch dạy học bài: KHU VỰC ĐÔNG NAM Á ...........................63
Tiểu kết chương 2 ..............................................................................................73
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM ......................................................74
3.1. Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm ...........................................................74
3.1.1. Mục đích thực nghiệm.........................................................................74
3.1.2. Nhiệm vụ thực nghiệm ........................................................................74
3.2. Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm .............................................................74
3.3. Phương pháp tiến hành thực nghiệm..........................................................75
3.4. Tổ chức thực nghiệm ..................................................................................77
3.4.1. Trường thực nghiệm ............................................................................77
3.4.2. Bài thực nghiệm...................................................................................77
3.4.3. Các lớp tiến hành thực nghiệm............................................................78

ĐHSP

Đại học sư phạm

3

ĐC

Đối chứng

4

GD & ĐT

Giáo dục và đào tạo

5

GDPT

Giáo dục phổ thông

6

GV

Giáo viên

7


TB

Trung Bình

13

TN

Thực nghiệm

14

THPT

Trung học phổ thông

15

TW

Trung ương

vi


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1. Nội dung chương trình sách giáo khoa Địa lí lớp 11 hiện hành .......20
Bảng 1.2: Tổng hợp kết quả điều tra sử dụng những phương pháp dạy học
trong giờ dạy môn Địa Lí ..................................................................24
Bảng 1.3: Hứng thú của học sinh với môn học Địa lí .......................................26

Bước sang thế ki XXI, mỗi dân tộc càng nhận thức chính xác và cụ thể
hơn vai trò, sức mạnh to lớn của giáo dục, đã khơi dạy và tạo tiềm năng vô tận
trong mỗi con người. Trong bối cảnh toàn cầu hoá đặt ra những yêu cầu mới
đối với người lao động, do đó cũng đặt ra những yêu cầu mới cho sự nghiệp
giáo dục thế hệ trẻ và đào tạo nguồn nhân lực. Một trong những định hướng cơ
bản của việc đổi mới giáo dục là chuyển từ nền giáo dục mang tính hàn lâm,
kinh viện, xa rời thực tiễn sang một nền giáo dục chú trọng việc hình thành
năng lực hành động, phát huy tính chủ động, sáng tạo của người học. Đó cũng
là xu hướng quốc tế trong cải cách PPDH ở nhà trường phổ thông.
Phát triển giáo dục, đặc biệt là việc đổi mới PPDH là nhu cầu không thể
thiếu đối với các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam. Đảng và Nhà nước
xác định giáo dục đào tạo là quốc sách hàng đầu và là nền tảng, động lực của sự
nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, là điều kiện để phát huy nguồn
lực con người. Những quan điểm và đường lối chi đạo của Nhà nước về đổi
mới giáo dục được thể hiện qua các văn bản, chi thị, nghị quyết của Đảng:
CT30/1998/CT-TTg về chủ chương phân ban; Nghị quyết 40/2000/QH10 về
đổi mới chương trình giáo dục phổ thông; Chi thị 14/2001/CT- TTg về thực
hiện nghị quyết 40; Chiến lược phát triển giáo dục 2001- 2010; Luật giáo dục
sửa đổi năm 2005; Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI.
Tại Nghị quyết Hội nghị Trung ương 8 khóa XI đã thông qua Nghị quyết
số 29/NQ-TW ngày 4/11/2013 về đổi mới căn bản, toàn diện GD & ĐT xác
định mục tiêu cụ thể cho từng cấp học: “Đối với GDPT, tập trung phát triển trí
tuệ, thể chất, hình thành phẩm chất, năng lưc công dân, phát hiện và bồi dưỡng
năng khiếu, định hướng nghề nghiệp cho HS. Nâng cao chất lượng giáo dục
toàn diện, chú trọng giáo dục lý tưởng, truyền thống, đạo đức, lối sống, ngoại
ngữ, tin học, năng lực và kỹ năng thực hành, vận dụng kiến thức vào thực tiễn.
Phát triển khả năng sáng tạo, tự học, khuyến khích học tập suốt đời.” [13]
1



2.1. Trên thế giới
Chương trình giáo dục định hướng phát triển năng lực (định hướng phát
triển năng lực) nay còn gọi là dạy học định hướng kết quả đầu ra được bàn đến
nhiều từ những năm 90 của thế kỷ 20 và ngày nay đã trở thành xu hướng giáo
dục quốc tế. Giáo dục định hướng phát triển năng lực nhằm mục tiêu phát triển
năng lực người học. Có thể kể đến một số tư tưởng, quan điểm và công trình
nghiên cứu về dạy học theo phát triển năng lực sau:
Trong công trình nghiên cứu của Miller (1990) đã đề xuất mô hình kim
tự tháp thể hiện 4 mức độ khác nhau của mục đích dạy học theo hướng tiếp cận
năng lực bao gồm: “kiến thức, kĩ năng, thể hiện và hành động”. Theo mô hình
này, ở mức thấp nhất người học đạt được kết quả về kiến thức và kĩ năng, ở
mức độ cao hơn, người học thể hiện được năng lực và hành động thực tế phù
hợp với năng lực của mình.
Trong nền Tâm Lý học Liên Xô từ năm 1936 đến 1941 có các công trình
nghiên cứu về vấn đề năng lực, có thể điểm qua một số công trình nổi tiếng của
các tác giả như: V.A.Crutetxki, V.N.Miaxisốp “Năng lực toán học” Coovaliốp,
V.P. Iaguncôva “Năng lực văn học”, những công trình nghiên cứu này đưa ra
được định hướng cơ bản cả về mặt lí luận và thực tiễn cho các nghiên cứu sau
này của dòng tâm lí học Liên Xô trong những nghiên cứu về năng lực.
Howard Gardner, giáo sư tâm lý học của đại học Havard (Mỹ) (1996) đã
đề cập đến khái niệm năng lực qua việc phân tích 7 mặt biểu hiện của trí tuệ con
người: ngôn ngữ, logic toán học, âm nhạc, không gian, thể hình, giao cảm và nội
cảm. Theo ông để giải quyết một vấn đề “có thực” trong cuộc sống thì con
người không thể huy động duy nhất một mặt biểu hiện của trí tuệ mà phải
kết hợp nhiều mặt biểu hiện của trí tuệ liên quan đến nhau. Sự kết hợp đó tạo
thành năng lực cá nhân. Bằng cách phân tích này H. Gardner đã kết luận rằng:
Năng lực phải được thể hiện thông qua hoạt động có kết quả và có thể đánh giá
được.




Trong cuốn “Lí luận dạy học hiện đại - một số vấn đề về đổi mới phương
pháp dạy học”, 2012 của tác giả Benrd Meier và Nguyễn Văn Cường đã đề cập
đến giáo dục định hướng phát triển năng lực và một số quan điểm, phương
pháp và kĩ thuật dạy học phát huy tính tích cực cho HS. Hay trong cuốn “Lí
luận dạy học hiện đại - cơ sở đổi mới mục tiêu, nội dung và phương pháp dạy
học” (2014) của tác giả Benrd Meier và Nguyễn Văn Cường, đã đề cập đến
phát triển năng lực như là mục tiêu dạy học, định hướng phát triển năng lực là
một xu hướng giáo dục quốc tế. Tác giả cũng đưa ra các quan điểm, PPDH và
kĩ thuật dạy học nhằm phát triển năng lực của người học.
Thấy được vai trò quan trọng của việc dạy học theo định hướng phát
triển năng lực nhằm phát huy tính tích cực của người học, từ năm học 20142015 Bộ GD và ĐT đã điều chỉnh nội dung dạy học theo hướng phát triển năng
lực của học sinh, rèn luyện cho học sinh năng lực vận dụng kiến thức nhằm giải
quyết các vấn đề trong học tập và thực tiễn.
Bộ Giáo dục và Đào tạo đã biên soạn nhiều tài liệu, tổ chức nhiều khóa
tập huấn bồi dưỡng giáo viên dạy học theo định hướng phát triển năng lực: Tài
liệu tập huấn thí điểm phát triển chương trình giáo dục nhà trường phổ thông,
Bộ giáo dục và đào tạo, dự án phát triển giáo viên THPT và TCCN, tháng 8
năm 2013. Nội dung chính của tài liệu đề cập đến việc đánh giá khái quát
chương trình, SGK giáo dục phổ thông hiện hành; định hướng xây dựng
chương trình giáo dục phổ thông sau năm 2015; hướng dẫn phát triển chương
trình giáo dục nhà trường phổ thông; kiểm tra, đánh giá HS theo định hướng
phát triển năng lực.
Đổi mới phương pháp dạy học được coi là nhân tố quan trọng, quyết định
nhất đến việc nâng cao chất lượng dạy học địa lí, vì vậy đã có nhiều công trình
nghiên cứu, trong cuốn “ Lí luận dạy học Địa lí” của tác giả Nguyễn Dược Nguyễn Trọng Phúc (Nxb Đại học Sư phạm, 2012). Các tác giả đề cập đến vị
trí, chức năng, nhiệm vụ của môn Địa lí ở nhà trường phổ thông. Các nguyên
tắc,




Nội; “Đổi mới dạy học Địa lí 12 - THPT theo định hướng phát triển năng
lực” Nguyễn Thị Thu Hường - Đại học Sư phạm Hà Nội, 2014. Các công
trình nghiên cứu trên đều nêu ra vai trò quan trọng của dạy học phát triển
năng lực trong giáo dục hiện nay nhằm phát huy vai trò chủ động, sáng tạo
của học sinh cũng như đưa ra các phương pháp dạy học nhằm phát huy
năng lực của học sinh. Trên cơ sở kế thừa các công trình nghiên cứu trước
đó, tác giả vận dụng vào đề tài của mình để xây dựng kế hoạch dạy học Địa
lí 11 - THPT theo định hướng phát triển năng lực.
3. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
3.1. Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở nghiên cứu các vấn đề lí luận và thực tiễn về dạy học theo
định hướng phát triển năng lực, đề tài tập trung xây dựng kế hoạch dạy học của
một số bài học địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực nhằm
nâng cao hiệu quả dạy học địa lí ở trường THPT.
3.2. Nhiệm vụ nghiên cứu
Để thực hiện mục tiêu nghiên cứu, đề tài thực hiện các nhiệm vụ sau:
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và thực tiễn của việc xây dựng kế hoạch dạy
học theo định hướng phát triển năng lực ở trường THPT.
- Nghiên cứu chương trình, sách giáo khoa địa lí lớp 11 hiện hành;
nghiên cứu sự đổi mới của chương trình SGK địa lí 11/2018 theo định hướng
phát triển năng lực học sinh của bộ GD & ĐT.
- Thu thập số liệu, điều tra khảo sát thực trạng dạy và học Địa lí ở trường
phổ thông.
- Nghiên cứu quy trình xây dựng kế hoạch dạy học theo định hướng phát
triển năng lực.
- Đề xuất việc áp dụng một số PPDH tích cực trong môn Địa lí.
- Tiến hành xây dựng kế hoạch một số bài học lớp 11 THPT theo định
hướng phát triển năng lực.


pháp để HS trở thành chủ thể hoạt động, GV là người tổ chức, hướng dẫn, thiết
kế tạo nên sự tương tác tích cực giữa người dạy và người học.
* Quan điểm dạy học theo phát triển năng lực
Dạy học theo định hướng phát triển năng lực là thông qua quá trình dạy
học để phát triển năng lực cho người học như: năng lực tự học, năng lực sáng
tạo, năng lực ngôn ngữ, năng lực giao tiếp, năng lực giải quyết vấn đề…Đặc
biệt năng lực giải quyết các vấn đề từ thực tiễn cho người học. Đề tài đã vận
dụng quan điểm này để đưa ra các biện pháp phát triển năng lực cho HS qua
xây dựng kế hoạch dạy học môn Địa lí 11-THPT.
* Quan điểm dạy học lấy học sinh làm trung tâm
Theo quan điểm dạy học lấy HS làm trung tâm, người thầy có vai trò
điều khiển, định hướng quá trình học tập, người học là trung tâm của quá trình
nhận thức. Việc dạy phải tính đến nhu cầu, nguyện vọng của người học, đến
những đặc điểm tâm sinh lí và cấu trúc tư duy của người học. Việc dạy học
phải xuất phát từ người học, đáp ứng được yêu cầu của người học cũng như xã
hội. Quan điểm này đã định hướng cho tác giả tiến hành nghiên cứu những đặc
điểm tâm lí cũng như đặc điểm trí tuệ và nhận thức của HS THPT trong đề tài.
5. Phương pháp nghiên cứu
* Phương pháp thu thập tài liệu, xử lí tài liệu
Tác giả kế thừa có chọn lọc và phân tích các nguồn tài liệu, tư liệu có
liên quan, đánh giá chúng theo yêu cầu và mục đích nghiên cứu. Sau khi tiến
hành thực nghiệm tác giả thống kê các số liệu thu được theo bảng biểu và trình
bày bằng biểu đồ. Phương pháp này giúp tác giả rút ngắn thời gian, đa dạng
nguồn tài liệu tham khảo, so sánh kết quả thực nghiệm rõ ràng.
* Phương pháp so sánh, phân tích, tổng hợp
Là phương pháp cần thiết cho việc hoàn thành một luận văn. Với đề tài
này, tác giả đã tiến hành thu thập, phân tích và lựa chọn tài liệu từ các nguồn
khác nhau như: sách giáo khoa, sách tham khảo, các luận văn, công trình



- Kết quả nghiên cứu của đề tài có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho
giáo viên và học sinh trong dạy học địa lí 11 ở các trường THPT.
8. Cấu trúc đề tài
Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, tài liệu tham khảo, nội dung chính
của luận văn được trình bày trong 3 chương:
Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của việc xây dựng kế hoạch dạy
học địa lí lớp 11 THPT theo định hướng phát triển năng lực.
Chương 2: Xây dựng kế hoạch dạy học địa lí lớp 11 THPT theo định
hướng phát triển năng lực.
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm.


NỘI DUNG
Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC XÂY DỰNG
KẾ HOẠCH DẠY HỌC ĐỊA LÍ LỚP 11 THPT THEO ĐỊNH HƯỚNG
PHÁT TRIỂN NĂNG LỰC
1.1. Dạy học và kế hoạch dạy học
1.1.1. Dạy học
Nhiều tác giả cho rằng: “Dạy học là toàn bộ các thao tác có mục đích
nhằm chuyển các giá trị tinh thần, các hiểu biết, các giá trị văn hóa mà nhân
loại đã đạt được hoặc cộng đồng đã đạt được vào bên trong một con người”.
Quan niệm này lí giải đầy đủ cách mà nền giáo dục đang cố gắng đào tạo
những con người thích ứng với những nhu cầu hiện tại của xã hội. Tuy nhiên
quan niệm này làm cho nền giáo dục luôn đi sau sự phát triển của xã hội. Bởi vì
nó chi có nhiệm vụ tái hiện lại các giá trị tinh thần xã hội đã được vật chất hóa
bằng cách nào đó để trở lại thành giá trị tinh thần bên trong người học. Quan
niệm đó đi ngược lại quan niệm của Socrate về giáo dục trong đó giáo dục có
nhiệm vụ “đỡ đẻ” các ý niệm vốn có trong mỗi con người, để cho ý niệm đó
được khai sinh và trở thành giá trị tinh thần chung của nhân loại. Quan niệm đó

Xây dựng kế hoạch có một vai trò quan trọng trong quá trình giảng dạy,
giúp cho GV hoạch định công việc một cách chi tiết nhằm đạt được những mục
tiêu bài học đã đặt ra
Trong quá trình xây dựng kế hoạch, người GV phải tổ chức sao cho các
hoạt động của GV và HS phải vừa đảm bảo lôgic nội dung trí dục - thích hợp
với thời gian, vừa có một hiệu quả giáo dục và giáo dưỡng cao nhất. Người GV
cần phải biết phối hợp nhịp nhàng giữa việc HS tự tìm tòi, khám phá tri thức
và sự hướng dẫn chi đạo của GV sau mỗi hoạt động cụ thể. Đây là cách vận
dụng PPDH một cách khoa học, hợp lí nhất
1.1.3. Phương pháp dạy học
Thuật ngữ phương pháp trong tiếng Hy Lạp là “Méthodos” có nghĩa là
con đường, cách thức hoạt động nhằm đạt được mục đích nhất định. Vì vậy,


phương pháp là hệ thống những hành động tự giác, tuần tự nhằm đạt được
những kết quả phù hợp với mục đích đã định.[21]
Từ khái niệm trên ta thấy phương pháp có cấu trúc phức tạp, bao gồm
mục đích được đề ra, hệ thống những hành động (hoạt động), những phương
tiện cần thiết (phương tiện vật chất, phương tiện thực hành, phương tiện trí
tuệ), quá trình làm biến đổi đối tượng, kết quả sử dụng phương pháp (mục đích
đạt được).
Phương pháp dạy học bao gồm phương pháp dạy và phương pháp học
với sự tương tác lẫn nhau, trong đó phương pháp dạy đóng vai trò chủ đạo, còn
phương pháp học có tính chất độc lập tương đối, chịu sự chi phối của phương
pháp dạy, song nó cũng ảnh hưởng trở lại phương pháp dạy.
Từ đó có thể nhận thấy đặc trưng của phương pháp dạy học: người học là
đối tượng tác động của giáo viên, đồng thời là chủ thể, là nhân cách mà hoạt
động của họ (tương ứng với sự tác động của người giáo viên) phụ thuộc vào
hứng thú, nhu cầu, ý chí của họ. Nếu giáo viên không gây cho học sinh có mục
đích tương ứng với mục đích của mình thì không diễn ra hoạt động dạy và hoạt

đồng thời là một kết quả của sự phát triển nhân cách trong quá trình giáo dục.
Phương pháp tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động
nhận thức của người học chứ không phải là tập trung vào người dạy.
- Phương pháp dạy học tích cực (PPDH tích cực) là một thuật ngữ rút
gọn, được dùng ở nhiều nước để chi những phương pháp giáo dục, dạy học theo
hướng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của người học. “Tích
cực” trong PPDH - tích cực được dùng với tức là hoạt động, chủ động, trái
nghĩa với không hoạt động, thụ động chứ không dùng theo nghĩa trái với tiêu
cực.[12]
PPDH tích cực hướng tới việc hoạt động hóa, tích cực hóa hoạt động
nhận thức của người học, tức là tập kết vào phát huy tính tích cực của người
học chứ không phải là tập kết vào phát huy tính tích cực của người dạy, tuy
nhiên để dạy học theo phương pháp tích cực thì thầy giáo phải nỗ lực nhiều so
với dạy theo phương pháp thụ động.
Muốn đổi mới cách học phải đổi mới cách dạy. Cách dạy chi đạo cách
học, nhưng trái lại thói thường học tập của trò cũng ảnh hưởng tới cách dạy của