ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN TRƢỜNG CẢNH

TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHỮNG ĐẶC TRƢNG
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ SỰ VẬN DỤNG CỦA ĐẢNG
CỘNG SẢN VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

Hà Nội - 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN TRƢỜNG CẢNH

TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHỮNG ĐẶC TRƢNG
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI VÀ SỰ VẬN DỤNG CỦA ĐẢNG
CỘNG SẢN VIỆT NAM TRONG SỰ NGHIỆP ĐỔI MỚI

Chuyên ngành : Hồ Chí Minh học
Mã số

: 62 31 27 01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHÍNH TRỊ HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

Tơi xin cam đoan đây là cơng trình nghiên cứu của riêng cá
nhân tôi. Các tài liệu tham khảo được sử dụng trong luận án là
trung thực, đúng quy định. Những kết luận khoa học của luận án
chưa được cơng bố trong bất kỳ cơng trình nghiên cứu nào.

TÁC GIẢ

Nguyễn Trƣờng Cảnh


MỤC LỤC
MỤC LỤC ..................................................................................................................1
MỞ ĐẦU ....................................................................................................................4
Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU ....................................... 8
1.1. ĐÁNH GIÁ KHÁI QUÁT KẾT QUẢ ĐẠT ĐƢỢC CỦA MỘT SỐ CƠNG
TRÌNH NGHIÊN CỨU CĨ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN ............................. 8

1.1.1. Một số cơng trình nghiên cứu lý luận chung về chủ nghĩa xã hội ........... 8
1.1.2. Một số cơng trình nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa
xã hội và con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam ........................ 11
1.1.3. Một số cơng trình nghiên cứu về đường lối đổi mới của Đảng Cộng
sản Việt Nam .................................................................................................... 15
1.2. HẠN CHẾ CỦA TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ HẠN CHẾ ĐÓ SẼ
ĐƢỢC LUẬN ÁN NGHIÊN CỨU ................................................................................... 20

Chƣơng 2: CƠ SỞ HÌNH THÀNH TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ
NHỮNG ĐẶC TRƢNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI Ở VIỆT NAM......................... 22
2.1. CƠ SỞ LÝ LUẬN .................................................................................................. 22

2.1.1. Những giá trị tư tưởng, văn hóa truyền thống của dân tộc ..................... 22

3.2.5. Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là một xã hội công bằng ......................... 82
3.2.6. Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là do nhân dân xây dựng nên và dưới
sự lãnh đạo của Đảng ....................................................................................... 85
3.2.7. Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là hướng tới bình đẳng, đồn kết các
dân tộc .............................................................................................................. 89
3.2.8. Chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam có mối quan hệ hịa bình, hữu nghị,
hợp tác với các nước trên thế giới .................................................................... 92
Chƣơng 4: ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM PHÁT TRIỂN LÝ LUẬN VỀ
NHỮNG ĐẶC TRƢNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ ĐỔI
MỚI DƢỚI ÁNH SÁNG TƢ TƢỞNG HỒ CHÍ MINH ..................................... 98
4.1. NHẬN THỨC CỦA ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM VỀ ĐẶC TRƢNG
CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TRƢỚC THỜI KỲ ĐỔI MỚI .............................................. 98

4.1.1. Nắm vững chun chính vơ sản, phát huy quyền làm chủ tập thể của
nhân dân lao động ............................................................................................. 98
4.1.2. Nền kinh tế xã hội chủ nghĩa dựa trên chế độ công hữu về tư liệu
sản xuất (sở hữu toàn dân và sở hữu tập thể), với chế độ quản lý kế hoạch
hóa, tập trung hóa của Nhà nước ...................................................................... 99
4.1.3. Phát triển lực lượng sản xuất, thực hiện cơng nghiệp hóa xã hội chủ
nghĩa, ưu tiên phát triển công nghiệp nặng .................................................... 101
4.1.4. Cách mạng xã hội chủ nghĩa về tư tưởng và văn hóa, nhằm xây
dựng nền văn hóa mới và con người mới xã hội chủ nghĩa ........................... 102
4.1.5. Tăng cường sức mạnh quốc phòng, an ninh, đối ngoại, thực hiện
chủ nghĩa quốc tế vô sản ................................................................................ 104
2


4.2. ĐẢNG CỘNG SẢN VIỆT NAM XÁC LẬP, HOÀN THIỆN LÝ LUẬN VỀ
NHỮNG ĐẶC TRƢNG CHỦ NGHĨA XÃ HỘI TRONG THỜI KỲ ĐỔI MỚI ...... 106


và Đông Âu, các thế lực thù địch, phản động và cơ hội ra sức tấn công vào chủ nghĩa
Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh và chế độ xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam, hòng
làm cho Việt Nam phải xa rời con đường xã hội chủ nghĩa mà Chủ tịch Hồ Chí
Minh, Đảng và nhân dân ta đã lựa chọn. Tại Đại hội Đại biểu toàn quốc lần thứ XI
(2011), Đảng ta tiếp tục khẳng định: “Trong bất kỳ điều kiện và tình huống nào,
phải kiên trì thực hiện đường lối và mục tiêu đổi mới, kiên định và vận dụng sáng
tạo, phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh, kiên định mục tiêu
độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội. Đổi mới toàn diện, đồng bộ với những bước đi
thích hợp” [25, tr.180].
Để thực hiện quyết tâm đó của Đảng trong sự nghiệp đổi mới, việc làm sáng tỏ
những vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội, về con đường quá độ lên chủ
nghĩa xã hội ở Việt Nam theo tư tưởng Hồ Chí Minh vừa là địi hỏi khách quan của
lịch sử, nhằm giải quyết tốt các vấn đề đang đặt ra cho Đảng và dân tộc ta trong thời
4


kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nay; vừa là vũ khí tấn cơng quan
trọng trong cuộc đấu tranh trên mặt trận tư tưởng - lý luận, để góp phần khẳng định
tính đúng đắn và khoa học của con đường xã hội chủ nghĩa mà Chủ tịch Hồ Chí
Minh và Đảng ta đã lựa chọn.
Chính vì tầm quan trọng của vấn đề nên trong những năm vừa qua đã có nhiều
cơng trình nghiên cứu có giá trị về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa
xã hội ở Việt Nam đã được cơng bố. Trong đó, những cơng trình nghiên cứu tư
tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội chiếm một số lượng đáng kể. Xuất phát từ
nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, các nhà nghiên cứu đã từng bước làm rõ nguồn
gốc, quá trình hình thành và những tư tưởng cơ bản của Hồ Chí Minh về chủ nghĩa
xã hội ở Việt Nam. Tuy nhiên cũng phải thấy rằng, tư tưởng Hồ Chí Minh về vấn đề
này có nhiều cấp độ, chiều sâu lý luận mà để khám phá cần tiếp tục có sự tham gia
của nhiều nhà khoa học thuộc nhiều chuyên ngành khác nhau cùng nghiên cứu.
Từ những lý do trên, tác giả lựa chọn đề tài: Tư tưởng Hồ Chí Minh về những

1986 đến nay).
4. Cơ sở lý luận và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận
Cơ sở lý luận của luận án là chủ nghĩa Mác - Lênin.
4.2. Phương pháp nghiên cứu
Để hoàn thành nhiệm vụ của luận án, tác giả sử dụng một số phương pháp
nghiên cứu cụ thể như: hệ thống, lơgíc và lịch sử; phân tích và tổng hợp; so sánh;
quy nạp và diễn dịch, v.v..
5. Đóng góp mới của luận án
- Phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn hình thành tư tưởng Hồ Chí Minh
về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội.
- Làm rõ khái niệm chủ nghĩa xã hội và khái niệm đặc trưng chủ nghĩa xã hội.
Từ đó phân tích và làm rõ những nội dung cơ bản của tư tưởng Hồ Chí Minh về
những đặc trưng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
6


- Khái quát một số đặc trưng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trước thời kỳ đổi
mới và phân tích q trình phát triển lý luận của Đảng về những đặc trưng chủ
nghĩa xã hội trong thời kỳ đổi mới dưới sánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh.
- Khái quát một số thành tựu và hạn chế nhận thức lý luận của Đảng về những
đặc trưng chủ nghĩa xã hội trong thời kỳ đổi mới.
6. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án
6.1. Ý nghĩa khoa học
- Góp phần luận chứng những quan điểm của Hồ Chí Minh về những đặc
trưng chủ nghĩa xã hội có giá trị thật sự to lớn trong hệ thống quan điểm của Người
khi vận dụng và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin vào điều kiện cụ thể của nước ta.
- Góp phần hệ thống các quan điểm của Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ
nghĩa xã hội ở Việt Nam.
- Góp phần làm rõ sự vận dụng sáng tạo và phát triển của Đảng cộng sản Việt

các nhà kinh điển, Nxb Sự thật, Hà Nội, 1991; Hồng Chí Bảo, Chủ nghĩa xã hội
hiện thực: Khủng hoảng, đổi mới và xu hướng phát triển, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội, 1993; Trần Xuân Trường: Định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam - Một
số vấn đề lý luận cấp bách, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1996; Nhị Lê, Một số
suy nghĩ về chủ nghĩa xã hội - Từ lý luận đến thực tiễn, Nxb Lao động, Hà Nội,
2002; Lê Hữu Tầng, Chủ nghĩa xã hội từ lý luận đến thực tiễn - Những bài học kinh
nghiệm chủ yếu, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2003; Nguyễn An Ninh, Về triển
vọng của chủ nghĩa xã hội trong hai thập niên đầu thế kỷ XXI, Nxb Chính trị quốc
gia, Hà Nội, 2006; Nguyễn An Ninh, Về mơ hình “chủ nghĩa xã hội ở thế kỷ XXI”
của khu vực Mỹ latinh hiện nay, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012; Hồng Chí
Bảo, Giá trị bền vững và sức sống của chủ nghĩa Mác - Lênin và chủ nghĩa xã hội
khoa học, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2012; Hồng Chí Bảo, Chủ nghĩa xã hội
hiện thực và quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà
Nội 2012; Trần Thành, Chủ nghĩa xã hội Việt Nam hiện nay, những quan điểm lý
luận cơ bản, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2013; v.v..
8


Các cơng trình trên đã đề cập đến những quan điểm của C. Mác, Ph. Ăngghen,
V.I. Lênin về chủ nghĩa xã hội và con đường quá độ lên chủ nghĩa xã hội. Đánh giá
chủ nghĩa xã hội hiện thực trong những thập niên vừa qua, thành tựu, khủng hoảng,
sụp đổ, nguyên nhân và bài học kinh nghiệm. Trên cơ sở nghiên cứu tính tất yếu và
sứ mệnh lịch sử của chủ nghĩa xã hội, kiến giải những vấn đề cơ bản về bình diện lý
luận và thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Liên Xô, Đông Âu, Trung Quốc và
Việt Nam, từ đó góp phần đấu tranh với những quan điểm, tư tưởng sai lệch nhằm
phủ nhận chủ nghĩa xã hội; đồng thời qua đấu tranh về lý luận và tư tưởng, các tác
giả đã chỉ ra những thách thức và đưa ra những cái nhìn mang tính dự báo về triển
vọng của chủ nghĩa xã hội trong tiến trình lịch sử phát triển tất yếu của thời đại
ngày nay. Các tác giả cũng đưa ra một số bài học, kinh nghiệm và cũng gợi mở
nhiều vấn đề cần nghiên cứu, tổng kết nhằm làm sáng tỏ những nhận thức lý luận về

triển sang một giai đoạn mới. Do đó, khi xác định chủ nghĩa xã hội là gì, một mặt
chúng ta phải dựa vào các đặc điểm cụ thể, tuy là khó có thể liệt kê được đầy đủ các
đặc điểm ấy; mặt khác, cần xác định chủ nghĩa xã hội là xã hội phát triển cao hơn và
tốt đẹp hơn hẳn so với chủ nghĩa tư bản. Rõ ràng, việc xác định như vậy có nghĩa
chủ nghĩa xã hội là mục tiêu không chỉ của các nước đang phát triển mà còn của tất
cả các nước trên thế giới. Điều đó cho phép ta mạnh dạn tiếp thu tất cả những gì tiến
bộ của các nước khác, đồng thời chấp nhận những cái chưa là chủ nghĩa xã hội như
những “khâu trung gian” trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta.
- Ngồi ra các giáo trình mơn chủ nghĩa xã hội khoa học dùng giảng dạy trong
các trường đại học và cao đẳng đã đề cập đến các quan điểm của chủ nghĩa Mác Lênin về những đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa như: Nền sản xuất
cơng nghiệp hiện đại; Xóa bỏ chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa, thiết lập chế độ công
hữu về những tư liệu sản xuất chủ yếu; Cách tổ chức lao động và kỷ luật lao động
mới; Phân phối theo lao động - nguyên tắc phân phối cơ bản nhất; Nhà nước xã hội
chủ nghĩa mang bản chất giai cấp cơng nhân, tính nhân dân rộng rãi và tính dân tộc
sâu sắc; Giải phóng con người thốt khỏi áp bức bóc lột, thực hiện cơng bằng, bình
đẳng, tiến bộ xã hội, tạo những điều kiện cơ bản con người phát triển tồn diện.
Như vậy, các cơng trình nghiên cứu những vấn đề lý luận chung về chủ nghĩa
xã hội đã đề cập được nhiều khía cạnh và góp phần làm sáng tỏ nhiều vấn đề lý luận
của chủ nghĩa Mác - Lênin về chủ nghĩa xã hội và con đường quá độ lên chủ nghĩa
10


xã hội. Các cơng trình đó đã cung cấp nhiều gợi ý quan trọng, là những tài liệu quý,
là cơ sở để tác giả kế thừa, tiếp tục đi sâu nghiên cứu: Một số quan điểm của chủ
nghĩa Mác- Lênin về những đặc trưng của chủ nghĩa xã hội.
1.1.2. Một số cơng trình nghiên cứu tƣ tƣởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa
xã hội và con đƣờng quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam
- Xét về các cơng trình nghiên cứu, thành tựu nổi bật nhất trong những năm
cuối thập kỷ XX là chương trình khoa học và công nghệ cấp nhà nước mã số KX-02
về “Tư tưởng Hồ Chí Minh” do Giáo sư Đặng Xuân Kỳ, làm chủ nhiệm chương

tỏ và giải quyết các vấn đề thực tiễn bức xúc đang đặt ra.
- Thành tựu nghiên cứu về tư tưởng Hồ Chí Minh của các tác giả Việt Nam từ
sau Đại hội VII (1991) đến nay đã gặt hái được nhiều kết quả rực rỡ. Trong đó, một
số tác giả đã đi sâu nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội như:
Đặng Xuân Kỳ: Dưới ánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Thơng tin lý luận, Hà
Nội, 1990; Phan Ngọc Liên, Nghiêm Văn Thái: Giá trị tư tưởng Hồ Chí Minh trong
thời đại ngày nay, Nxb Thơng tin khoa học xã hội, Hà Nội, 1993; Võ Nguyên Giáp:
Tư tưởng Hồ Chí Minh và con đường cách mạng Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội, 1997; Nguyễn Đình Lộc: Tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà nước của dân, do
dân và vì dân, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 1998; Lê Mậu Hãn, Bùi Đình
Phong, Mạch Quang Thắng: Tư tưởng Hồ Chí Minh rọi sáng con đường độc lập tự
do của dân tộc Việt Nam, Nxb Nghệ An, 2000; Hồng Trang, Phạm Ngọc Anh, Tư
tưởng Hồ Chí Minh về độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam,
Nxb Lao động, Hà Nội, 2000; Vũ Viết Mỹ, Tìm hiểu tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ
nghĩa xã hội và con đường lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính trị quốc
gia, Hà Nội, 2002; Bùi Đình Phong: Giải phóng dân tộc và đổi mới dưới ánh sáng
tư tưởng Hồ Chí Minh, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2004; Song Thành: Hồ Chí
Minh nhà tư tưởng lỗi lạc, Nxb Lý luận chính trị, Hà Nội, 2005; Lại Quốc Khánh,
Biện chứng của tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Chính
trị quốc gia, Hà Nội, 2009; Mạch Quang Thắng, Vận dụng và phát triển sáng tạo tư
tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam, Nxb Lao động, Hà Nội, 2010;
v.v.. Bằng cách tiếp cận khác nhau và sử dụng những phương pháp nghiên cứu
không giống nhau, các nhà nghiên cứu đã làm sáng tỏ và phong phú thêm giá trị và
12


ý nghĩa to lớn về các quan điểm của Chủ tịch Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội.
Nhìn chung, các nhà nghiên cứu đều thống nhất với nhau ở một số luận điểm quan
trọng trong tư tưởng Hồ Chí Minh như sau:
Một là, con đường giải phóng dân tộc phải là con đường cách mạng vô sản và

Quốc gia Hà Nội đã đề cập đến các luận điểm của Hồ Chí Minh về những đặc trưng
chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam như: Chủ nghĩa xã hội đó là một chế độ chính trị do
nhân dân làm chủ; là một chế độ xã hội có nền kinh tế phát triển cao, gắn liền với sự
phát triển của khoa học kỹ thuật; là chế độ khơng cịn người bóc lột người; là một
xã hội phát triển cao về văn hóa, đạo đức; là của quần chúng nhân dân và do quần
chúng nhân dân tự xây dựng lấy; là chế độ sở hữu xã hội về tư liệu sản xuất và thực
hiện nguyên tắc phân phối theo lao động.
- Một số luận án tiến sĩ như: Tư tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội và
con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam của Vũ Viết Mỹ; Biện chứng của tư
tưởng Hồ Chí Minh về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam của Lại Quốc Khánh; Tư tưởng
Hồ Chí Minh về con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam của Trần Thị Phúc
An, v.v.. Những luận án này đã làm rõ được một số nội dung cơ bản của tư tưởng
Hồ Chí Minh về xây dựng chế độ dân chủ nhân dân để tiến lên chủ nghĩa xã hội; về
giải phóng dân tộc, tiến tới giải phóng xã hội, giải phóng con người; về đặt cách
mạng Việt Nam vào quỹ đạo của cách mạng thế giới; về con đường cách mạng
không ngừng - cách mạng hai giai đoạn, biểu hiện sự kết hợp hữu cơ giữa độc lập
dân tộc và chủ nghĩa xã hội, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp của Đảng; về con đường
Hồ Chí Minh - con đường phù hợp với xu thế phát triển của thời đại, phù hợp với
đặc điểm của Việt Nam. Các tác giả cũng đã chứng minh tư tưởng, lý luận của Hồ
Chí Minh về chủ nghĩa xã hội và con đường lên chủ nghĩa xã hội không phải là
những quan niệm rời rạc, lẻ tẻ, mà là hệ thống nhất quán, được phản ánh ở 3 điểm
sau:
Thứ nhất, trên cơ sở tiếp thu những nguyên lý của chủ nghĩa Mác- Lênin, Hồ
Chí Minh cho rằng: chủ nghĩa xã hội trước hết là ước mơ, lý tưởng, là cái hiện tại
và tương lai; là chế độ phát triển cao hơn, tốt đẹp hơn, hạnh phúc hơn so với chế độ
tư bản chủ nghĩa.
14


Thứ hai, xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, Hồ Chí Minh đã đưa ra quan niệm

nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước trong quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở
nước ta. Mục đích nhằm nhận thức đúng đắn và trên cơ sở đó đề ra bước đi, giải
pháp thích đáng nhằm khai thác và phát huy mọi nhân tố tích cực, đẩy nhanh q
trình cơng nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước.
- Thực hiện Chỉ thị số 24-CT/TW ngày 12/5/2003 của Ban Bí thư Trung ương
Đảng khóa IX về tổng kết một số vấn đề lý luận - thực tiễn qua 20 năm đổi mới,
Giám đốc Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh đã tổ chức Chương trình
nghiên cứu khoa học trọng điểm “Tổng kết quá trình đổi mới tư duy lý luận của
Đảng từ năm 1986 đến nay”. Tập thể các nhà khoa học trong và ngoài Học viện đã
tham gia nghiên cứu đề tài quan trọng này. Mục tiêu là trên cơ sở những tổng kết lý
luận - thực tiễn qua 20 năm đổi mới, làm rõ sự hình thành và những phát triển mới
về tư duy lý luận của Đảng ta, đặc biệt là những nhận thức mới của Đảng về chủ
nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam. Để đạt được mục
tiêu đó, các tác giả đã làm rõ được các vấn đề như: Phân tích bối cảnh xã hội, tình
hình trong nước và quốc tế tác động tới quyết sách chiến lược “đổi mới theo định
hướng xã hội chủ nghĩa” của Đảng; Hệ thống hóa, nghiên cứu q trình đổi mới,
hình thành nhận thức mới và hoàn thiện tư duy của Đảng, thể hiện tập trung trong
các Văn kiện của Đảng, trong những năm đổi mới vừa qua; Phân tích và đánh giá
những thành tựu nổi bật trong đổi mới tư duy lý luận của Đảng từ những nhận thức
tổng quát về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam,
đến những nhận thức lý luận mới trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hóa, xã
hội, quốc phòng, an ninh và đối ngoại của Đảng; Làm rõ giá trị và ý nghĩa của
những thành tựu đó từ góc nhìn tư duy lý luận; Phân tích những hạn chế, những vấn
đề đặt ra, nguyên nhân và bài học về đổi mới tư duy lý luận, v.v.. Cùng với việc
biên soạn báo cáo tổng quan kết quả nghiên cứu của Chương trình. Ban chủ nhiệm
chương trình tổ chức chọn một số chuyên đề, biên tập lại từng chuyên đề và in
thành bộ sách tham khảo: Nhìn lại quá trình đổi mới tư duy lý luận của Đảng 19862005, 2 tập do PGS.TS Tơ Huy Rứa, GS.TS Hồng Chí Bảo, PGS.TS Trần Khắc
16





đưa ra một cái nhìn khái quát về bước phát triển, sự đổi mới trong nhận thức về chủ
nghĩa xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam của Đảng Cộng sản Việt
Nam. Nội dung của cuốn sách đã đề cập đến các vấn đề cơ bản như: Cơ sở lý luận
và thực tiễn của những nhận thức mới về chủ nghĩa xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã
hội ở Việt Nam; Những nhận thức mới của Đảng Cộng sản Việt Nam về chủ nghĩa
xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã hội trên các lĩnh vực đời sống xã hội; Một số đánh
giá về thực hiện Nghị quyết Đại hội X và những nội dung cần bổ sung, phát triển
Cương lĩnh 1991. Đồng thời qua đó tập thể tác giả khẳng định, qua mỗi bước phát
triển của cách mạng, nhận thức về chủ nghĩa xã hội và con đường xây dựng chủ
nghĩa xã hội ngày càng sáng rõ và đúng đắn hơn, phù hợp với điều kiện khách quan
và chủ quan của xã hội và con người Việt Nam. So với thời kỳ trước đổi mới, nhận
thức về chủ nghĩa xã hội và xây dựng chủ nghĩa xã hội đã có những bước phát triển
vượt bậc.
- Cuốn sách: Về các mối quan hệ lớn cần được giải quyết tốt trong quá trình
đổi mới, đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta của GS.TS Nguyễn Phú Trọng (chủ
biên), Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2011. Nội dung cuốn sách đã đề cập nhiều
vấn đề phong phú cả về lý luận và thực tiễn, có giá trị tham khảo trong việc làm rõ
một số mối quan hệ cơ bản cần nắm vững và giải quyết tốt trong quá trình đổi mới,
đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Đồng thời qua đó tập thể tác giả đã gợi mở những
nội dung cần được tiếp tục đi sâu nghiên cứu, tổng kết, cụ thể hóa tiếp về các mối
quan hệ đó.
- Cuốn sách: Văn kiện Đại hội XI của Đảng, một số vấn đề lý luận và thực tiễn
của GS. TS Nguyễn Xuân Thắng, PGS. TS Vũ Văn Phúc, PGS. TS Phạm Văn Đức,
PGS. TS Nguyễn Linh Khiếu (đồng chủ biên), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, 2013.
Ở phần thứ nhất, về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt
Nam có các bài viết của GS. TS Lê Hữu Nghĩa: Đặc trưng của xã hội xã hội chủ
nghĩa trong Cương lĩnh - mục tiêu phấn đấu của toàn Đảng, toàn dân trong thời kỳ
quá độ; GS. TS Nguyễn Văn Huyên: Đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa

của nguyên tắc mang tính phương pháp luận mà Chủ tịch Hồ Chí Minh nêu ra: lý
luận phải gắn liền với thực tiễn.
- Cuốn sách: Từ thực tiễn đổi mới đến nhận thức lý luận mới về chủ nghĩa xã
hội ở Việt Nam (1986 - 2011) của GS.TS Hồng Chí Bảo, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội, 2012. Trên cơ sở phân tích triết học về những đặc điểm của đổi mới, về
19


triết lý giải phóng, sáng tạo và phát triển, tác giả đã phân tích, luận giải q trình
hình thành và phát triển tư duy lý luận của Đảng Cộng sản Việt Nam về chủ nghĩa
xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta. Điều đó thể hiện sự vận
dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh của
Đảng, trên cơ sở nắm vững những đặc điểm, xu thế phát triển của thời đại và thế
giới đương đại. Nội dung của cuốn sách đã đề cập đến những nội dung cơ bản như:
Tác động của tình hình thế giới và trong nước tới công cuộc đổi mới; Đổi mới ở
Việt Nam - thời cơ, thách thức và những đặc điểm chủ yếu; Vai trò của lý luận và tư
duy lý luận đối với công cuộc đổi mới; Tư duy lý luận của Đảng về chủ nghĩa xã
hội và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam thời kỳ trước đổi mới; Tư duy lý luận
của Đảng về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội trong thời kỳ
đổi mới (1986 - 2011). Đồng thời qua đó tác giả cũng đã gợi mở hướng nghiên cứu
tiếp theo về chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam từ góc độ triết lý phát triển và hiện đại hóa
xã hội.
Như vậy, các cơng trình trên đã khẳng định vai trò, tầm quan trọng của đổi
mới tư duy lý luận đối với công cuộc đổi mới ở Việt Nam. Thuyết minh, luận
chứng, trình bày những kết quả đạt được trong đổi mới về nhận thức, quan điểm, về
tư duy lý luận trong tổ chức, chỉ đạo thực tiễn trên các lĩnh vực của đời sống xã hội.
Đưa ra những quan điểm, phương hướng và giải pháp chủ yếu để phát triển và hoàn
thiện lý luận trong giai đoạn hiện nay. Đồng thời, cũng gợi mở nhiều vấn đề lý luận
cần tiếp tục đầu tư, nghiên cứu. Các cơng trình đó là những tài liệu q, là cơ sở để
tác giả kế thừa, tiếp tục đi sâu nghiên cứu: Đảng cộng sản Việt Nam xác lập và

trọng tâm cần nghiên cứu:
- Một là, phân tích cơ sở lý luận và cơ sở thực tiễn hình thành tư tưởng Hồ Chí
Minh về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam.
- Hai là, phân tích tư tưởng Hồ Chí Minh về những đặc trưng chủ nghĩa xã hội
ở Việt Nam.
- Ba là, khái quát một số đặc trưng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam trước thời kỳ
đổi mới và phân tích quá trình phát triển lý luận của Đảng về những đặc trưng chủ
nghĩa xã hội trong thời kỳ đổi mới dưới sánh sáng tư tưởng Hồ Chí Minh.
21